تمرکز عربستان به سواحل دریای سرخ در پی ناامنی تنگه هرمز
مقامات سعودی از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران پنج "کریدور لجستیکی" جدید راهاندازی کردند که بنادر خلیج فارس را به دریای سرخ متصل میکند، اما این کریدورها فاقد پشتیبانی و زیر ساخت های کافی برای پوشش کامل به نیازهای لجستیک عربستان و دیگر کشورهای عربی اطراف آن است.
دولت عربستان سعودی پس از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و متعاقب آن ناامنی در تنگه هرمز، به عنوان یک گزینه جایگزین دستکم در کوتاه و میان مدت، بر کاربرد جدید بندر "نئوم" خود در ساحل دریای سرخ، تمرکز و تبلیغ میکند.
به نقل از "فایننشال تایمز"، با بسته شدن تنگه هرمز، ریاض بر زیرساختهای دریای سرخ خود تمرکز کرده است.
عربستان سعودی در حال تبلیغ بندر "نئوم" به عنوان مرکزی است که خلیج فارس را به اروپا و آفریقا متصل میکند، زیرا این کشور به سواحل دریای سرخ که مدتها نادیده گرفته شده بود، به عنوان یک خروجی تجاری کلیدی برای مقابله با کنترل ایران بر تنگه هرمز روی آورده است.
سرعت پیشرفت پروژه عظیم "نئوم" ولیعهد "محمد بن سلمان"، که شامل یک شهر خطی آیندهنگر در بیابان بود، پس از صرف هزینههای گزاف، به شدت کاهش یافته است. اما نئوم، بندر کمتر جذاب خود را به عنوان یکی از چندین پروژه زیرساختی که ضربه اقتصادی ناشی ازجنگ علیه ایران به جریان کشتیرانی را که عملا شرق نفتخیز عربستان سعودی را از تجارت جهانی قطع کرد، کاهش داده است.
این حملات که پس از حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ماه فوریه انجام شد، عربستان و سایر کشورهای خلیج فارس را بر آن داشته است تا وابستگی خود را به این تنگه کاهش دهند.
تیم رسانههای اجتماعی نئوم هفته گذشته در حساب رسمی خود درشبکه "ایکس" پست گذاشت: "با تغییر مسیرهای تجاری و تکامل پویاییهای منطقهای، بندر نئوم به عنوان یک دروازه کلیدی در حال ظهور است. این بندر که از موقعیت استراتژیک در دریای سرخ برخوردار است و کاملاً عملیاتی است، در حال حاضر امکان تجارت سریعتر و متصلتر را فراهم میکند."
مشخص نیست چه کالاهایی به تازگی در نئوم، که مختص نفت نیست، حمل میشوند.
این شرکت که متعلق به "صندوق ثروت ملی پادشاهی" سعودی است، به درخواست اطلاعات مربوط به فعالیت خود پاسخی نداد، اما میگوید که کاملا عملیاتی است.
این بندر(نئوم) در سال 2024، 2.2 میلیون تن بار، یعنی حدود 2 درصد از واردات عربستان، دریافت کرد. تصاویر ماهوارهای از اوایل ماه مارس سال جاری تعداد زیادی کامیون باری را در این بندر نشان داد که نشاندهنده فعالیت قابل توجه است.
تصاویر ماهواره ای Planet Labs نشان می دهد که بندر به طور کامل حفاری شده و جرثقیلها در کنار اسکله نصب شدهاند. یک دیپلمات غربی گفت: "در حالی که عربستان سعودی نسبت به سایر کشورهای خلیج فارس کمتر تحت تاثیر جنگ قرار گرفته است، مرکز ثقل اقتصادی آن اکنون به تدریج در حال تغییر به سواحل غربی است."
این پادشاهی به طور جداگانه موفق شده است بخش بزرگی از نفت خام خود را از طریق خط لولهای که در طول یک جنگ منطقهای دیگر ساخته شده بود، یعنی جنگ صدام علیه ایران در دهه 1980، به دریای سرخ منتقل کند.
طبق گزارش گروه تحقیقاتی کپلر، صادرات از بندر ینبع در ساحل غربی از فوریه تقریبا چهار برابر شده و در اوایل آوریل به بیش از 29 میلیون بشکه در هفته رسیده است. (یعنی بیش از 4 میلیون بشکه در روز)
ینبع و خط لوله شرق به غرب در جریان جنگ 40 روزه اخیر، مورد برخی از حملات ایران قرار گرفتهاند، اما این بندر با بیش از 1200 کیلومتر فاصله از ترمینال اصلی نفت خام این کشور، ("راس تنوره" در ساحل شرقی)، امنتر است. با مسدود شدن تنگه هرمز، عربستان سعودی به دنبال قرار دادن خود به عنوان یک قطب ترانزیت منطقهای بوده است.
خطوط هوایی کویت و بحرین موقتا برخی از عملیات خود را به فرودگاههای عربستان سعودی منتقل کرده اند. و ریاض به کامیونهای حمل مواد غذایی بیشتری اجازه عبور از این کشور را داده و از هزینههای انبارداری معاف شده است و به همسایگانی که معمولا از طریق بنادر خلیج فارس مواد غذایی دریافت میکنند، کمک کرده است.
"تیم کالن"، پژوهشگر مهمان در موسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن و رئیس سابق هیات اعزامی صندوق بینالمللی پول به عربستان سعودی، گفت: "تلاش زیادی برای توسعه بنادر دریای سرخ به عنوان بخشی از تلاش برای لجستیک صورت گرفته است. پیشرفت خوبی در بهبود زیرساختها در بنادر و معرفی فناوری به رویههای گمرکی حاصل شده است."
اما این تغییر اقتصادی به دلیل زیرساختهای محدود غرب عربستان سعودی با مشکل مواجه شده است - هیچ راهآهنی به سمت دریای سرخ وجود ندارد و ظرفیت ینبع محدود است.
به گفته کپلر، ینبع در اوج دوران جنگ خود، تنها نیمی از 59 میلیون بشکه در هفتهای را که این کشور - عمدتا از راس تنوره - در هفته قبل از شروع حملات آمریکا و اسرائیل صادر میکرد، ارسال کرده است.
طرح 27 میلیارد دلاری برای ساخت یک خط آهن 1500 کیلومتری، که به عنوان "پل زمینی" شناخته میشود، از ریاض به جده با تاخیرهای مکرر مواجه شده است. مقامات اکنون میگویند که این طرح تا سال 2034 تکمیل خواهد شد.
مقامات سعودی این ماه پنج "کریدور لجستیکی" جدید راهاندازی کردند که بنادر خلیج فارس را به دریای سرخ متصل میکند، اما این کریدورها عمدتا از جادههای از پیش موجود برای کامیونهای باری تشکیل شدهاند تا از طریق ریاض و شمال به راهآهنهای از پیش موجود برسند.
بندر اسلامی "جده" همچنان بزرگترین بندر عربستان سعودی از نظر ظرفیت است و بنابر آمار سال 2024، بیش از یک چهارم واردات کالا به این کشور را مدیریت میکند. طرح توسعه 800 میلیون دلاری که سال گذشته با همکاری شرکت "دیپی ورلد" مستقر در دبی آغاز شد، با هدف افزایش یک سومی ظرفیت آن به 10 میلیون واحد معادل بیست فوتی (TEU) آغاز شده است.
در طول سالها، دولت عربستان سعودی تلاشهای متعددی برای استفاده از ساحل 1830 کیلومتری دریای سرخ خود برای پروژههای اقتصادی جهت کاهش فشار بر جده و توسعه سایر بخشهای ساحل دریای سرخ انجام داده است که موفقیتهای متفاوتی داشته است.
این پادشاهی در دهه 1970 شهر صنعتی ینبع را به عنوان بخشی از تلاش برای تنوع بخشیدن به اقتصاد فراتر از فروش نفت خام تاسیس کرد. نفت همچنان حدود 70 تا 90 درصد از درآمد دولت سعودی را برای دههها تامین میکرد، تا اینکه تلاشهای اخیر در زمان شاهزاده محمد این رقم را در سال گذشته به 55 درصد کاهش داد.
طرحی برای جذب سرمایهگذاران آسیایی به پالایشگاه جیزان در نزدیکی مرز یمن، با بحران مالی جهانی 2008 متوقف شد. در همین حال، شهر اقتصادی ملک عبدالله (KAEC) در شمال جده نتوانسته است شرکتها و ساکنان کافی را برای تکمیل جمعیت خود جذب کند.
اخیرا، این کشور با موفقیت استراحتگاههای لوکس در جزایر بکر ساخته که به عنوان یک مرکز حمل و نقل و لجستیک با دبی رقابت می کند.
نئوم، که تاکنون بلندپروازانهترین پروژه بوده است، توسط برخی به عنوان یک شکست پرهزینه مورد تمسخر قرار گرفته است. اما "النا دلوزیه"، متخصص خلیج فارس و مدیر اجرایی موسسه امور خارجه "سیج"، گفت که زیرساختهای کمزرقوبرقتر آن ممکن است کاربردی پیدا کند.
دلوزیه گفت: "احتمالا نئوم در ابتدا برای مقابله با تهدیدات تنگه هرمز نبود، اما از نظر تئوری میتواند بیشتر مورد توجه قرار گیرد."
اگرچه نئوم از برنامههای آیندهنگرانه خود کاسته است، اما قصد دارد با "اوکساگون"، که در ابتدا قرار بود یک شهر صنعتی نیمه شناور باشد، پیش برود و به ساخت مراکز داده و تولیدات پیشرفته روی آورده است.
بندر نئوم که اکنون عملیاتی شده است، قرار است ظرفیت سالانه حدود 1.5 میلیون TEU داشته باشد. در تصاویر ماهوارهای اوایل ماه مارس، به نظر میرسید بخشهایی از بندر هنوز در دست ساخت است. تصاویر جدیدتر به دلیل قطعی "پلنت لبز" در طول درگیری ایران در دسترس نبود.
اگرچه تغییر جهت تمرکز اقتصاد عربستان به سمت سواحل غربی، امکان محافظت بیشتر در برابر ایران را فراهم میکند، اما تهدیدات دیگری مانند بیثباتی در شرق آفریقا و حملات انصارالله یمن تحت حمایت تهران را که قبلا ینبع را هدف قرار دادهاند، این منطقه را هم تهدید می کند.
انصارالله که از سال 2022 با ریاض آتشبس داشتهاند، مشارکت خود را در درگیریهای جاری به شلیک موشک به اسرائیل محدود کردند، اما این گروه در سال 2019 خط لوله کلیدی نفت شرق به غرب را هدف قرار داد. همین خط لوله اوایل این ماه توسط ایران مورد حمله قرار گرفت و جریان 700 هزار بشکه در روز را برای چند روز متوقف کرد.
"سلطان الامر" از شورای سیاست خاورمیانه گفت: با این حال، انصارالله یمن "تهدید کمتری نسبت به یک هژمون منطقهای مانند ایران است که میتواند شرایط خود را بر شما تحمیل کند."
این دیپلمات غربی گفت، اما در درازمدت، پادشاهی نمیتواند با کنترل ایران بر تنگه هرمز کنار بیاید.
او توضیح داد: "در حالی که خط لوله و دسترسی به دریای سرخ به آنها گزینههایی میدهد، اما تنگه هرمز هنوز برای عربستان سعودی از نظر استراتژیک بسیار مهم است."
