درباره ژورناليسم ادبي
گفتوگو با محمود حسينيزاد
محمود حسينيزاد، نويسنده و مترجمي است در ارتباط مداوم با مطبوعات. چه به عنوان يك خواننده و مخاطب پر و پا قرص و چه به عنوان نويسنده ستون و يادداشت و مقاله براي روزنامهها و مجلات. از حرفهايش در اين گفتوگو و آنچه پيش از اين گفته و نوشته معلوم است كه نه تنها از جواني، خواننده پيگير مجلات ادبي بوده كه هنوز هم صفحات ادبي مطبوعات را با دقت و علاقه ميخواند و بيشتر از هركس منتقدِ منتقداني است كه به جاي نقد، داستان ميگويند و زندگينامه مينويسند.
از دهه 40 و دعواي سپانلو و براهني در مجله «فردوسي» ميگويد و از ژورناليسم تاثيرگذار آن دوران و همچنين از دوران جديد و روزنامه «شرق». مثل بسياري از همنسلانش معتقد است كه دهه 40 دوران طلايي ژورناليسم ادبي بوده و دليلش هم ادبيات آن دوره است. دورهاي كه به اعتقاد حسينيزاد هنوز هم بهترين نويسندگان ايران به آن تعلق دارند. همان نويسندگاني كه حسينيزاد معتقد است نسل جديد مقابلشان حرمت نگه ميدارد.
حرمتي كه اگر هم به پدركشي نسل جديد معتقد نباشيم، روي ديگر سكه پدركشي است، چرا كه نتيجهاش ناديده انگاشتن آن نويسندگان و مخفي نگهداشتن پتانسيلهاي واقعيشان از طريق ستايش صرف آنها با ادبياتي حماسي يا تغزلي به جاي مواجهه انتقادي دقيق با آثارشان است. نوعي بياثر كردن آن ادبيات با پيچيدنش در لفاف تعارف و اغراق و بزرگداشت. حسينيزاد در اين گفتوگو كه چهارمين گفتوگو از مجموعه گفتوگوهاي «گزارش به نسل بيسن فردا» است، «جشننامه» را «چيز بيمزه»اي ميداند كه حاصل فقدان الگوهاي درست براي كار ژورناليستي است.
شما از نسلي هستيد كه جوانيتان در دهه 40 گذشته و طبيعتا مطبوعات ادبي آن دوره را به ياد ميآوريد. الان هم ميدانم كه صفحات ادبي روزنامهها را دنبال ميكنيد و از برخي يادداشتهايتان هم ميشود فهميد كه نسبت به اين صفحات موضع انتقادي داريد. به نظرتان مهمترين تفاوت ژورناليسم ادبي اين دوره با دهه 40 كه خيليها از آن به عنوان دوران طلايي ژورناليسم ادبي ياد ميكنند در كجاست؟
واقعيت اين است كه آن زمان، مجلات ادبي نقش زيادي داشتند. مثلا همان «فردوسي» معروف يا مجله «انديشه و هنر» كه شميم بهار مسوول صفحات ادب و هنرش بود، نشريات بسيار تاثيرگذار و مهمي بودند. يادم است اواسط دهه 40 كه به آلمان رفتم يكي از چيزهايي كه گفتم خانوادهام برايم بفرستند، مجله «فردوسي» بود. ميخواهم بگويم كه آن زمان آدم تا اين حد مجلات ادبي را دنبال ميكرد...
«فردوسي» كه گفتيد مثال خيلي خوبي براي موضوعي است كه ميخواهم به آن برسم. چون «فردوسي» با مقالههاي انتقادي صريح و تند و تيز براهني و جدلهايش با نويسندگان و شاعران ديگر معروف بود. با اين همه اين اعتقاد وجود دارد كه نقدهاي آن زمان به تندي آنچه نسل جديد روزنامهنگاران درباره نسل قبل از خود نوشتهاند نبوده است و نسل جديد درصدد پدركشي و حذف نسل قبل از خود برآمده، در حالي كه روزنامهنگاران دهه 40 در نوشتههاي انتقاديشان رويكرد حذفي نداشتهاند.
نه، آن زمان هم اين دعواها بود. مثل دعواي سپانلو و براهني در همان مجله «فردوسي» كه خيلي هم معروف بود و حتي كار به جايي رسيده بود كه به هم ناسزا ميگفتند. منتها تفاوتي كه بين اين دو دوره هست، اين است كه در دهه 40 روي نقد، بيشتر كار ميشد. يعني آنچه نوشته ميشد واقعا نقد كتاب بود. اما در دوران جديد شايد نقد ادبي ما به اين دليل يك مقدار لطمه خورد كه جوانها خواستند به راه ديگري بروند يا شايد واقعا آن بضاعت را نداشتند و نتيجهاش هم اين شد كه هنوز هم نقدهايي كه نوشته ميشود، بيشتر تعريف داستان است و شمهاي از زندگي نويسنده و قدري هم قرضگرفتن از كتابهاي ترجمهشده و يكي از مشكلات اصلي ژورناليسم ادبي اين سالها در مقايسه با ژورناليسم دهه 40، همين نبودن نقد درست است وگرنه آن زمان هم دعوا و جار و جنجال بود و هنوز هم هست...
بخشي از دعوا هم البته از صراحتي ميآمد كه در نقدها بود و الان دستكم در وجه غالب ژورناليسم اين دوره، اين صراحت خيلي كم شده و رودربايستيها بيشتر شده. يعني نه فقط پدركشي به آن شكلي كه عنوان ميكنند، اتفاق نيفتاده بلكه نوعي ستايش افراطي از نسل قبل و رعب و وحشت از آن نسل هم وجود دارد...
الان اين صراحت در اينترنت بيشتر است، يعني در آنجا ميبينم كه يك رماني را ميكوبند ولي در مطبوعات كم ديدهام كه بخواهند از رماني بد بگويند. معمولا اول خوبيهايش را ميگويند و بعد ميگويند كاش اينجوري بود. من حتي يكبار به يكي از منتقدان تقريبا معروف ايميل زدم و گفتم: تو از همه كتابها تعريف ميكني. از نظر تو اصلا رمان بد در ايران وجود دارد؟ ... درست است، الان آن صراحت لهجه كم شده و دليلش همان رودربايستي است كه نسل جديد با نسل قديم پيدا كرده. به نظر من نسل جديد اصلا نخواست پدركشي كند، بلكه قضيه به اين صورت بود كه واقعا بين دو نسل يك گسست بهوجود آمد و در اين هيچ شكي نيست. چون از قديميها يك گروه ديگر نميخواستند كار كنند. يك گروه كنار گذاشته شدند. يك گروه هم رفتند خارج و ديگر نيامدند. از طرفي انتشاراتيهاي بزرگ مثل اميركبير و خوارزمي و... هم ديگر به آن صورت كار نميكردند، خب در اين ميان جنگ هم موضوع مهمي بود و با وجود جنگ ديگر كسي حال و حوصله ادبيات را نداشت. اين قضيه بود تا اواخر دهه 60 و اوايل دهه 70 كه ادبيات و مطبوعات ادبي دوباره يك جاني گرفت. اين را هم بگويم كه يكي از عواملي كه بهنظر من در
ژورناليسم ادبي در دوره جديد خيلي تاثيرگذار بود، روزنامه شرق و احمد غلامي به عنوان دبير بخش ادب و هنر آن روزنامه بود.
من فكر ميكنم بودن احمد غلامي در شرق، در پاگرفتن منتقدان جوان و تربيت ژورناليستهاي جوان خيلي تاثيرگذار بود. الان يكسري از ژورناليستها، همه بچههاي شرق هستند و همه به نوعي در شرق كار كردهاند و اين رونق گرفتن صفحات ادبي در شرق باعث شد ناشران هم احساس كنند كسي هست كه از آنها پشتيباني كند. البته شرق نقش منفي هم داشت و به نظر من انبوه اين جوانان منتقد، باعث شد كه يكمقدار سستي و سطحيگري هم در كار بهوجود بيايد. اما باز هم تاكيد ميكنم كه اينها اصلا نميخواستند پدركشي كنند، بلكه بچههاي جواني بودند كه اسمهاي آن زمان هنوز برايشان بزرگ بود و با يك احترام زيادي از آن نسل ياد ميكردند. از طرف ديگر آن نسل اين جوانها را زياد جدي نميگرفت. اين شد كه دور هم جمع شدند و از همنسلان خودشان حمايت كردند و اين، هنوز هم ادامه دارد. يعني هنوز هم اگر يك نويسنده 25ساله كتابي چاپ كند 800 تا نقد برايش مينويسند اما يك نويسنده قديمي كه كتاب چاپ كند بايد بنشيند و ببيند چه كسي برايش نقد مينويسد. هنوز متاسفانه اين هست و آن جوانها هنوز هواي همديگر را دارند.
شما معتقديد يك دليل حمايت جوانها از هم اين بوده كه آن نسل هم اين نسل را زياد جدي نميگرفت؟
آن نسل، جوانها را جدي نميگرفت و جوانها هم از روي حرمت اصلا جلو نميرفتند و خودشان دور هم جمع ميشدند. من هيچوقت يادم نميرود كه شرق درمورد كتاب يكي از نويسندگان جوان، نقدي نوشت كه از خود كتاب طولانيتر بود. يعني حمايت جوانها از هم تا اين حد بود.
يكي از انتقادهايي كه گروهي به نقدهايي كه اين روزها در مطبوعات نوشته ميشود دارند، طرح مباحث تئوريك در اين نقدهاست. ميگويند جاي طرح اين بحثها در روزنامه نيست. شما با اين عقيده موافقيد؟
مطرحشدن بحثهاي تئوريك در مطبوعات يك امر طبيعي است و اين را ما در خارج هم داريم. ولي به نظر من در ايران در زمينه آوردن مباحث تئوريك در داخل نقد يك اثر، كمي زيادهروي ميشود. من چندينبار به شوخي گفتهام كه نقدهاي ادبي ما شده مقداري تعريف كتاب، مقداری تعريف از نويسنده و 500تا ايسم كه آخرش اضافه ميشود و ميشود نقد. ديگر آنقدر اين رولان بارت و باختين در نقدها تكرار شدهاند كه آدم واقعا كلافه ميشود. براي همين من ميخواستم تعدادي از نقدهاي خارجي را كه بر كتابهايي كه ترجمه كردهام، نوشته شده، ترجمه و چاپ كنم. نقد بايد يك استراتژي داشته باشد، نه اينكه از همه آدمها كمك بگيري و آنها را وارد نقدت بكني. مساله اين است كه ترجمههايي كه در ايران ميشود نه جديد است و نه ترجمههاي خيلي دقيقي است.
تئوريهاي جديد ادبي ترجمه نميشود و همه همان اسامي قديمي معروفي را كه همه ميدانيم براي هزارمين بار ترجمه ميكنند. يادم است يكبار كه هلمينگر، نويسنده آلماني، آمده بود ايران با هم رفته بوديم اصفهان و او در حوزه هنري اصفهان داستانش را خواند. بعد گفتند اگر سوال داريد بپرسيد. يكي پرسيد نظر شما راجع به فمينيسم چيست؟ يكي راجع به پستمدرن سوال كرد و يكي راجع به يك ايسم ديگر. باور كنيد او اصلا متوجه نميشد و آخرش گفت اصلا دغدغه ما در ادبيات آلمان اين چيزها نيست. ما اصلا نه به پستمدرنيسم فكر ميكنيم نه به فمينيسم. كتابمان را مينويسيم و نقد ميشود. من عقيده دارم كه در طرح اين بحثهاي تئوريك در نقد، در ايران زيادهروي ميشود وگرنه نوشتن مقاله درباره تئوريهاي ادبي اشكالي ندارد. اما اين مباحث نبايد داخل نقد يك اثر بيايد و نقد با اين ايسمها پر شود.
قبول داريد كه در اين سالها ژورناليسم ادبي ما در وجه غالبش در برخورد با نويسندههاي قديمي تثبيت شده، بيشتر حرمت نگه داشته و مواجهه انتقادي با آن نسل نداشته و به جايگاه واقعي نويسنده نپرداخته و بيشتر به در آوردن «جشننامه»هاي پر طمطراق براي نسل قديم اكتفا كرده است؟
من فكر ميكنم ما يك اشكال كلي داريم و آن اين است كه با وجود اينكه شش، هفت ميليون ايراني خارج از كشورند و اينترنت و... هم هست باز هم از جريان ادبي خارج از كشور دور هستيم و معمولا از راه ترجمههاي ناقص با آن جريان آشنا ميشويم. من نميدانم ژورناليستهاي ما واقعا چه قدر مينشينند و يك مجله خارجي را ورق ميزنند. ميخواهم بگويم ما الگويي براي خودمان نداريم و آن چيزي كه به عقلمان رسيده همين «جشننامه» است كه با اينكه خودم هم براي يكي، دوتا از اين «جشننامه»ها نوشتهام اما به نظر من هم خيلي بيمزه است و فكر ميكنم اين الگو بايد عوض شود. بهتر است به جاي «جشننامه» درآوردن بنشينند و تمام كتابهاي يك نويسنده را نقد كنند. يعني به هر منتقد يك كتاب بدهند و بگويند اين كتاب را بخوان و نقد كن و با نويسنده هم يك مصاحبه دقيق انجام دهند
نه اينكه به تعارف برگزار كنند.
يك تصوري هم كه بهوجود آمده اين است كه انگار روزنامهنگار كارمندي است كه بايد به عنوان واسطه، صداي نويسنده بزرگ و تثبيتشده را به گوش مخاطبان برساند.
يك دليلش اين است كه تقريبا كمترين تحمل نقد وجود ندارد و به همين دليل روزنامهنگارها ميترسند. مثلا من يكبار يادداشتي براي تئاتر يك نفر نوشتم و بعد بچهها با من تماس گرفتند و گفتند ما با كارگردانش قرار مصاحبه گذاشته بوديم اما مطلب تو را كه خواند مصاحبه را لغو كرد و گفت من مصاحبه نميكنم. شايد همين برخوردهاي تند است كه باعث به وجود نيامدن مواجهه انتقادي ميشود و بخشي از آن هم متاسفانه به همان تعارفات ايراني برميگردد. حتي بزرگان ما هم وقتي ميخواهند نقد منفي بنويسند آنقدر با زبان پيچيده مينويسند كه حتي خود نويسنده هم نميفهمد كه ازش بد ميگويند.
شما خودتان به اينكه دهه 40 دوره طلايي ژورناليسم ادبي بوده معتقديد؟
بله، دليلش هم اين است كه ادبيات ما در آن دوره ادبيات پرباري بود و طبعا ژورناليسمش هم بهتر بود. بين براهني و سپانلو كه آن زمان مينوشتند و كساني كه الان مينويسند تفاوت بسيار است. ژورناليسم ادبي و ادبيات، مكمل هم هستند و چون آن دوره واقعا دوره طلايي ادبيات بود و هنوز هم بهترين نويسندههاي ما متعلق به آن دورهاند. طبيعي است كه اين بر ژورناليسم ادبي هم تاثيري مثبت ميگذاشت. ضمن اينكه الان متاسفانه يك جداييهايي افتاده كه بايد برطرف شود. مثلا من به يكي از ناشران ميگفتم تو كه امكانش را داري چرا كتابخواني در شهرستان راه نمياندازي.
هيچ خرجي هم برايت ندارد. هر دو، سه ماه يكبار سه، چهار تا از نويسندههايت را بردار و برو توي شهرستانها و كتابخواني بگذار. مثل كاري كه در خارج ميكنند. اما متاسفانه الان در اينجا اين كارها را نميكنند. در دهه 40، نويسندگاني بودند كه هم نوطلب بودند و هم زبان خارجي بلد بودند و در كنارشان پاتوقهاي خيلي مشهور را هم داشتيم. طبيعي است كه در كنار اين عوامل، ژورناليسم ادبي هم رشد ميكند.