مولانا در خونم جاري است
گفتوگو با پري صابري
همه علاقهمندان تئاتر ميدانند كه پري صابري نويسنده، بازيگر و كارگردان تئاتر از نزديك به 20 سال پيش تمركزش را روي اجراي نمايشهاي ايراني و زندگي چهرههاي سرشناس فرهنگي و آثار بزرگ ادبيات فارسي گذاشته است.
اما در طول بيش از سه دهه فعاليت نمايشي آثار بسيار خوب و ارزشمندي از پري صابري به عنوان كارگردان روي صحنه رفته است. بيترديد «شمس پرنده» يكي از ماندگارترين آثاري است كه با نمايشنامهاي از خود اجرا شده است. «شمس پرنده» از 12 سال پيش در صحنههاي مختلف داخلي و خارجي به نمايش درآمده و استقبال تماشاگران را در پي داشته است.
اين بار اين اثر نمايشي در تالار وحدت تهران باعث تاثيرگذاري بر مخاطبانش بود. براي آنكه از چند و چون اين اتفاق نادر سر در بياوريم بر آن شديم تا پاي صحبتهاي خالقش بنشينيم. صابري نشان لژيون دونور فرانسه را در سال ۲۰۰۴ و نشان ابنسيناي يونسكو را به دليل يك عمر تلاش براي معرفي مفاخر ايراني در سراسر جهان در پرونده خود دارد و معتقد است شعر ايراني در خون او جريان دارد.
اما ارادت او به مولوي و شمس موضوع ديگري است. او كه از بنيانگذاران تالار دانشجويي دانشگاه تهران است، ميگويد در زمان تاسيس اين تالار اصرار بسياري كرده است كه نام اين تالار را به نام مولوي نامگذاري كنند. محمد حاتمي نقش مولانا و سيروس اسنقي نقش شمس را ايفا كرد. در اين نمايش ابراهيم اثباتي نيز به عنوان آهنگساز گروه اجرايي را همراهي ميكند.
شما به طور خودآگاه يا ناخودآگاه به شمس پرنده رسيديد؟
من از كودكي همواره شعر ايراني در خونم بوده است و از همان دوران درباره مولوي حرف ميزدم بيآنكه بدانم چرا. نميدانستم مولوي كيست، اما دربارهاش حرف ميزدم. همان پيش از انقلاب وقتي تالار مولوي را براي دانشگاه تهران ساختم، با اصرار اسمش را مولوي گذاشتم و در آن زمان چندان براي جامعه فرهيخته نام مولوي مساله نبود و او را در حد يك خيابان كه محل فروش برنج و كبوتر هم هست ميشناختند. بعد تالار ناصرخسرو سينماتك دانشگاه را ساختم. اينها در دل من بود تا اينكه بعد از انقلاب فرصتي پيدا شد تا درباره اهميت اين شاعران و شعر فارسي تعمق، تامل و مطالعه كنم. بعد از انقلاب، هشت سالي اصلا نميشد به طرف تئاتر رفت و تئاتر هم مثل تمام چيزها دگرگون شده بود. اين خلوتي بعد از انقلاب مرا به شناخت و درك درست از شعر و مفاخر ايرانيرسانيد.
زمانيكه موفق شدم اشعار مولانا را از طريق صداي شهرام ناظريان گوش بدهم، اين دگرگوني در من شديد شد. بعد غزليات شمس را با حوصله بيشتري خواندم و همچنين كتابهايي كه درباره او و رابطهاش با شمس نوشته شده بود را مطالعه كردم و دو سالي طول كشيد كه اين متن نوشته شد. مطمئنا بيشتر از اين هم نميشود عمر را صرف يك متن كرد، چون عمر به شدت در حال گذر است.
دلهره نداشتيد از خلق اين موقعيت ظريف و دقيق كه خيليها روی آن هم حساسيت زيادي دارند؟
از شما چه پنهان كه كمي هم دلهره داشتم، اما عاشقانه به سراغش رفته بودم و ايمان داشتم كه مسيرم را درست خواهم رفت، بنابراين بر دلهرهام چيره شدم. تا اينكه نمايش به صحنه آمد و مردم از آن استقبال كردند و حتي برخي از مولانا شناسان به ديدن اثر آمدند و با ديدن آن مرا تشويق و تاييد كردند. ديگر بر من معلوم شد كه به خطا نرفتهام.
نمایشنامه در نوع خود تازه است و از ساختار جديدي برخوردار است. ابتدا چند تصوير مختصر ميبينيم كه به تدريج باز ميشود و به شكل گستردهتري بر ما آشكار ميشوند. چگونه به اين ساختار رسيديد؟
با يك تلنگر آغاز شد. با تكنيك فلاشبك به گذشته مولانا پرداختم چون شمس كشته شده يا رفته بود و حالا بايد به آلام مولانا ميپرداختم. مولانا فرياد ميزند و ياد يار دلش ميكند. در فلاشبك شمس پا در دنياي مولانا ميگذارد. در آن دوره مغول به ايران حمله كرده است. وقتي مولوي به اتفاق خانوادهاش از بلخ به سمت روم شرقي حركت ميكند اين حركت خود بيانگر يك فاجعه است. به همين دليل وقتي بشنو از ني را ميگويد چندين مفهوم را مدنظر داشته است. جدايي از باورهاي ديني را بيان ميكند، رانده شدن از بهشت را مدنظر داشته است و جدايي از يك عزيز را هم مطرح ميسازد. جدايي از سرزمينش را هم لحاظ كرده است. در اينجا حافظ به دادم ميرسد چنانچه ميگويد ياري هم در كس نميبينم. او با اين شعر در شيراز محدود نميشود و در سرزمين زيبا خانه دارد كه در آن چه فجايعي اتفاق نيفتاده است. او اينها را در شعرش شاهد ميگيرد.
اين پرداختن به قتل شمس را با تاكيد بر چه نكتهاي ابراز داشتهايد؟
از اول نمايشنامه، شمس را ميكشيم چراكه ممكن است اين قتل بيروني باشد و ممكن است ذهني. ذهن هم آدمها را ميكشد كه سختتر از قتل بيروني است. در اينجا يك داستان عشقي هم در كنارش بوده است. به هر حال او عاشق دخترخوانده مولانا (كيميا خاتون) هم شده است. اين حسادت پسر دوم مولانا را برميانگيزد. اين پسر نيروي تيره زندگي مولاناست. البته پسر اولش هم نيروي روشن زندگي اوست. خواستيم به وجوه تيره و روشن، مثبت و منفي، زشت و زيباي زندگي بپردازيم.
حتي وقتي عشق شمس به يك دختر جوان را نشان ميدهيم، دليلش اين هست كه فقط نميخواهيم بر قديس بودن او اشاره كنيم بلكه ميخواهيم شخصيت او را گسترش بدهيم و يك آدم را با تمام خوب و بدش ببينيم چنانچه من روز و شب را جدا از هم نميبينم. به همين دليل نمايش شمس پرنده ميتواند به عنوان سفير فرهنگي ايران به هر جايي حركت كند و اين شناسنامه ماست. ما اگر پاسپورت نداشته باشيم ما را به كشورهاي ديگر راه نميدهند، اما اين مولانا شناسنامه فرهنگي ماست و به شكل كاملتري ميتواند معرف ما در دنيا باشد. به همين دليل همواره حس كردهام كه در من هست و مولانا در خون من جاري است.
چرا در نمايش شمس پرنده يكباره به قرن بيستم نظر مياندازيد و درباره اين قرن تصوير نشان ميدهيد كه پر از جنگ و خونريزي و كشتار زنان و كودكان و قحطي است؟
اين ماجراهاي تلخ از ازل تا ابد خواهد بود و در قرن بيستم هم به شكل شديدتري اين كشتارها تكرار شده و تاكيد بر زنان هم به اين دليل هست كه در دنياي مردسالار با راه انداختن جنگها بيشترين لطمه را زنها خوردهاند. اگر هم به مصايب و جنگهاي ايران اشاره نكردهام به اين دليل هست كه نخواستهام همه چيز در ايران خلاصه شود و اين مانع از نگاه گسترده به جهان پيرامون شود. خواستهام درباره دردهاي بشري بگويم و درباره جنگ و صلح. اين همه جهان است و خواستهام اين شناسنامه بدون نقطه معين باشد. اشارهاي هم به حمله مغولها ميشود، اما از مصايب بزرگي مانند حمله اسكندر به ايران و جنگ تحميلي هشت ساله چشم پوشيدم چون نميخواستم به برداشتي سياسي برسم.
چرا از تصاوير سياه و سفيد استفاده كردهايد؟
ميدانيم كه اين تصاوير تلخ و نشاطبرانگيز نيستند. تصاوير سياه و سفيد چنان تاثيري ميگذارد كه در تصاوير رنگي نيست. ما هميشه دچار اين اتفاقات تلخ بودهايم و تا ماداميكه به بلوغ فكري نرسيم چنين تلخيهايي گريبانگيرمان خواهد بود.
در نمايش شمس پرنده ميبينيم كه كيميا خاتون توسط شمس شكنجه ميشود. چرا بر اين اتفاق تاكيد كردهايد؟
به هر حال شمس احساسات خيلي قوي داشته و اين در بدي و نيكي او مشهود است. در اينباره كتابهايي خواندهام و شايد اطلاعاتم در اينباره كافي نباشد. كيميا خاتون دختري 16، 17 ساله است كه عاشق شمس ميشود و شمس، مرد بسيار قوي است كه حتي كيميا را كتك نميزده بلكه با نيروي درونش تحت فشار قرار ميداده است. زنها در آن دوران خيلي مورد ستم قرار ميگرفتند و هنوز هم در جوامع مردسالار اين ستم بر زنان رايج است. در اينجا شمس براي اولين بار عاشق ميشود و به طلب زيبايي و جذابيت يك زن ميپردازد. پيش از اين موعد ما هيچ سندي در رابطه با ارتباط عاشقانه او به يك زن نداريم و هيچ ارتباطي با جنس مخالف نداشته است. همچنانكه مولوي نميتوانست در برابر جذبه شمس مقاومت كند كيميا هم درگير اين جذبه شمس شده و در اينجا شمس با خشم دروني خود كيميا را ميرنجاند.
خودش هم از اين رابطه آسيب ميبيند و خودش توضيح ميدهد كه من دچار تعلقات خاطر شدهام. كسي را ميخواهم براي خود. شمس هم در جهان خاكي زندگي ميكند و بعد به معرفت ميرسد. به همين دليل در جايي اعلام ميكند كه مولانا مرشد من است. نميخواستم قضايا را ماستمالي شده جلوه دهم بلكه خواستهام شمس را با آنكه قديس هم بوده است با تمام جوانب درونياش به نمايش درآورم. او در كره خاكي است و ميگويد كه زمين مرا به خود ميخواند و ميگويد زمين گرسنه است. با يك جمله زمين را تصوير ميكند. وقتي نمايشنامه را نوشتم احساس كردم ساخت نمايشي براساس آن نياز جدي به موسيقي دارد.
بله، در اينباره بيشتر توضيح دهيد كه چرا موسيقي تفكيكپذير نيست؟
موسيقي تكميلكننده حس بازيگر است. محمودي خواننده در كارمان حضور قوي دارد و اصلا جايگزينياش ناممكن است. در حال حاضر گروه موسيقي هم جزو بازيگران هستند. محمد حاتمي نقش اول است و اسنقي هم نقش شمس را بر عهده دارد اما محمودي هم جزوي از جريان بازي است.
در نمايش اشارهاي به اقتداي شمس به مولانا در نماز ميكنيد. كداميك در اين بازي مراد و ديگري مريد است؟
بالاخره در جايي از اين ارتباط مولانا ميشود مراد شمس. قبلتر از اين ارتباط هم چندباري شمس، مولانا را ديده است ولي به دليل جواني و ناپختگي نميتوانسته او را به عنوان مراد خود معرفي كند. در عين حال اگر به نماز ميپردازم به دنبال بيان ساده و زيبا از نماز بودهام. در پايان هم قطعهاي از قرآن قرائت ميشود كه وقتي آن را براي اولين بار شنيدم، تمام بدنم به شدت ميلرزيد. در ادامه اين قرآن جنگ و خونريزي است. به خاطر اينكه همواره هابيل و قابيل تكرار شده و لاينقطع است.
بازتاب نمايش چگونه بوده است؟
در ايران شاهد بودم كه يكي، دو باري تماشاگراني دچار دگرگوني شدند. مثلا خانمي كه از آمريكا برگشته بود، ميگفت من از اين چيزها خبر نداشتم و با ديدن شمس پرنده قلبم يك طوري شده است! اين اثر يك مرجع است و بازتاب روح مخفي ماست. اين اثر در ناخودآگاه هر ايراني هست.
خارجيها چگونه شمس پرنده را ديدهاند؟
مثلا چند شب پيش سفير آلمان و همسرش به ديدن نمايش آمدند و اين خانم كه لبناني بود آخر سر آشفته شده بود. او ميگفت نميتوانم حالم را توصيف كنم كه چه تاثيري بر من گذاشته است. وقتي نمايش دو سال پيش در شهر اودين اجرا شد و در آنجا متن ترجمه و به شكل زيرنويس براي تماشاگران پخش شد اين باعث شد كه علاوه بر موسيقي و حركت با داستان نمايش هم آشنا شوند، به همين دليل تا 10دقيقه حيرتزده دست ميزدند. بنابراين اگر قرار است كه مولانا سفير فرهنگي ما در سراسر دنيا شود انتظار ميرود كه از اين نمايش حمايت لازم را به عمل آورند.
شما چه پيشنهادي به مسوولان درخصوص حمايت داريد؟
من فقط ميتوانم كار توليد و اجرا كنم براي عموم. حسين پارسايي از من خواست كه يك بار ديگر شمس پرنده را اجرا كنم. حالا هم انتظار دارم كه مرا در توليد فيلم شمس پرنده حمايت كنند چون اگر فيلم شود راحتتر گستره نمايشي آن هم وسيعتر خواهد شد. يك فيلم از دامنه تاثير بيشتري برخوردار است و با توليد يك فيلم درباره مولانا اين امكان فراهم ميشود.