از زندگي و مرگ
گفتوگو با ورنر هرتزوگ
فيلمسازي هميشه براي ورنر هرتزوگ پيشه مرگ و زندگي بوده است. اين فيلمساز 69 ساله هنگام ساخت «فيتزكارالدو» در سال 1982 لااقل پنج بار در آستانه مرگ قرار گرفت كه اين فيلم تازه يكي از فيلمهاي كارنامه 40 ساله فيلمسازي او به شمار ميآيد.
وقتي شما در آغاز مصاحبهاي از هرتزوگ ميپرسيد «چه خبر؟» و او پاسخ ميدهد «هنوز زندهام»، اين تنها يك خودشيريني نيست، بلكه دستاورد كاري اين فيلمساز است. تقلا براي بقا در اين دنياي ديوانه همواره تم برجسته كارهاي هرتزوگ بوده است و در آخرين كار او يعني مستند «به درون ورطه» اين موضوع از هميشه حياتيتر است.
هرتزوگ براي ساخت اين مستند به تگزاس سفر كرده تا بتواند با بازماندگان جنايتي هولناك مصاحبه كند. او با خانواده قربانيان، كشيشها و حتي قاتلان محكومشده صحبت ميكند كه يكي از آنها به نام مايكل پِري قرار است تنها هشت روز پس از اين مصاحبه اعدام شود. موضوع اصلي مستند كه همانا محكوم شدن به مرگ در پي يك جنايت بيهوده است خود به خود موضوعي تاريك است.
اما هرتزوگ خردهداستانهايي را همچون پودري كه روي كيك ميپاشند روي اين داستان غمانگيز ميپاشد تا روزنههايي از اميد پديد بياورد: زني كه عاشق يكي از محكومان ميشود و مامور اعدامي كه به دليل افسردگي مفرط پس از سالها شغلش را رها ميكند. به اين ترتيب بيهوده نيست اگر هرتزوگ عنوان فرعي فيلمش را ميگذارد: «يك داستان از زندگي، يك داستان از مرگ.»
آيا شما هميشه علاقهمند به ساخت فيلمي درباره مجازات اعدام بوديد يا اين جريان خاص براي شما جذابيت داشت؟
من با بسياري از مردان و يك زن درگير مجازات اعدام، ارتباط داشتهام. من در اين فيلم از تصور رايج درباره مجازات مرگ اجتناب كردهام؛ گروهي كه بانكي را ميزنند و درگيري پيش ميآيد و نگهبان بانك كشته ميشود و سارقان به مرگ محكوم ميشوند.
چون در اين جور داستانها هدف مشخص است: پول نقد بانك. اما آنچه در پرونده پري و بركت جلب توجه ميكند مقدار گيجكنندهاي از بيهودگي است و همين بود كه هم مرا واقعا ترساند و هم توجهم را جلب كرد.
در ساخت «به درون ورطه» به نظر ميرسد كه شما دو تا از بزرگترين تصورات رايج در مستندهاي با موضوع مجازات اعدام را كنار گذاشتهايد. اول تصويري است كه نشان ميدهد محكومان به اعدام كاملا بيگناهند و سراسر مستند صرف توضيح دادن چگونگي سوء اجراي قانون و محكوميت ظالمانه اين بيگناهان ميشود.
بله، اين كار مورد علاقه من نيست. شما راجع به محكومان مورد بررسي من در «به درون ورطه» هرگز نميتوانيد با قطعيت راجع به گناهكاري يا بيگناهي نظر بدهيد. دادگاه و هيات منصفه رأيشان را صادر كردهاند و تمام شواهد و جزييات نشان از گناهكاري متهمان دارند. اما فيلم وارد اين حيطه نميشود، چرا كه وظيفه آن نيست.
دقيقا. اين فيلمي درباره اثبات بيگناهي كسي نيست و مثل تمام فيلمهاي مستند با اين موضوع، درگير نشان دادن غلط بودن حكم دادگاه هم نيست. شما با مايكل پري مصاحبه ميكنيد در حالي كه او قرار است هشت روز ديگر اعدام شود. به اين ترتيب حتي اگر شما بخواهيد هم راهي براي نجات جان او وجود ندارد.
من به زندانيان گفتم: «اين فيلم هرگز در پي پيدا كردن راه نجاتي براي شما نيست، با اين وجود آيا حاضريد با من گفتوگو كنيد؟» من با پري كاملا روراست بودم، آن هم در حالي كه ميدانستم او تنها هشت روز ديگر زنده است. در همان دو دقيقه اول گفتوگو به او گفتم سرنوشت كارت برنده ديگري براي تو ندارد، ديگر بخششي براي تو در كار نيست و در ضمن اين قضيه باعث نميشود كه من از تو خوشم بيايد. اين يعني گفتوگوي ما ممكن بود در همان دو دقيقه اول به پايان برسد.
آيا شما نگران نبوديد كه اين اتفاق بيفتد؟
نه، چون اگر او گفتوگو را تمام ميكرد خيلي هم بد نميشد. نكته اساسي اين بود كه او جايگاه را بهدرستي بشناسد، چون اگر ميخواستم از در ناراستي با او دربيايم از صد فرسخي متوجه ميشد. به همين دليل بود كه همه آنها طوري از من خوششان آمده بود كه بدون استثنا ميخواستند بار ديگر به آنجا برگردم.
شخصيت مورد علاقه من در فيلم مليسا تامپسون بركت است، زني كه حين كار كردن روي پرونده بركت (جنايتكار محكوم به حبس ابد) عاشق او ميشود. او در طول فيلم توضيح ميدهد كه چگونه موقع كار كردن روي پرونده بركت، رنگينكماني را ميبيند و آن را به عنوان نشانهاي متقاعدكننده از طلوع خورشيد عشق در زندگياش حساب ميكند.
بله، نشانهاي از بيگناهي بركت و تعلق او به خودش. او عاشق ميشود، اين يك قضيه است. قضيهاي كه نشان ميدهد هنوز و در قرن بيست و يكم هم ميشود توجه و اعتقاد به پديداري يك رنگينكمان يا نشانههايي اينچنين را در آدمها تجربه كرد.
زماني كه با مليسا گفتوگو ميكرديد آيا درباره زناني كه در پروندههاي منجر به صدور حكم اعدام به نوعي آويزان مردهاي محكوم ميشوند هم صحبت كرديد؟ به نظرم موضوع جالبي است.
بله، ولي مليسا درواقع خودش را جزو اين زنان نميداند، او باهوشتر و دقيقتر از اين حرفهاست. زناني كه شما از آنها صحبت ميكنيد هيچگاه دو سال از زندگيشان را صرف بررسي مدارك حقوقي يك محكوم نميكنند، آن هم قبل از اينكه حتي او را ديده باشند. مليسا چنين زني نيست. اينجا همه چيز مرموز است، درحقيقت همه چيزهاي مربوط به عشق مرموز هستند. عشق چگونه كار ميكند، چگونه ناگهان در زندگي پديدار ميشود؟ چگونه ميشود كه يك زن و مرد تشخيص ميدهند كه تحت هر شرايطي به يكديگر متعلق هستند؟ اينجا سخن از چيزهاي مرموزي چون عشق و سرنوشت است كه ما هيچگاه نميتوانيم آنها را كاملا بشناسيم.
وقتي ميخواهي فيلمي بسازي آيا دنبال چنين مسايلي ميگردي يا در پي ترسيم حوادث سرخوشانهاي؟
من فيلمساز و قصهگو هستم. تمركز خودم را دارم و چيزهايي را كه برايم جالب هستند تعقيب ميكنم. دوست دارم به عمق مسايل انساني بپردازم، چرا كه در غير اين صورت تنها 300 ساعت راش بيارزش روي دست خودم گذاشتهام. نميخواهم دوربينم همچون دوربينهاي مخفي نظارتي كه مثل پشهاي روي ديوار حضور دارند و به هيچ دردي هم نميخورند، به نظر برسد. من يك فيلمسازم و وظيفهام را به عنوان يك فيلمساز ميدانم. به عبارت ديگر كارم را خوب بلدم.
در «به درون ورطه» ما صداي تو را ميشنويم ولي تصويرت را نميبينيم، در حالي كه در مستندهاي ديگرت مثل «غار روياهاي فراموششده» خودت بهعنوان يكي از شخصيتها در فيلم حضور داري. چه چيز حضور يا عدم حضورت در مقابل دوربين را تعيين ميكند؟
تنها در جايي جلو دوربين حاضر ميشوم كه اجتنابناپذير باشد. در «غار روياهاي فراموششده» مجبوريم كه در دو رديف روي يك معبر فلزي صف بكشيم تا مبادا ردپاهاي بسيار قديمي را كه مربوط به خرسهايي است كه 25 هزار سال پيش منقرض شدهاند از بين ببريم. به اين ترتيب گاهي تو مجبوري كه جلو دوربين هم ظاهر شوي، چون نميشود تمام مدت فيلمبرداري جايي براي خودت پشت دوربين پيدا كني. اين تنها دليلي است كه در آن فيلم من را ميبينيد.
پس تو ترجيح ميدهي كه در مستندهايت ديده نشوي؟
بله، البته اين ربطي به تحليلها و نظراتي كه خودم مي نويسم و خودم هم در فيلم بيان ميكنم، ندارد. البته در «به درون ورطه» جايي براي بيان نظرات شخصي وجود نداشت و به همين دليل است كه شما صداي من را به عنوان مصاحبهكننده ميشنويد ولي خودم را نميبينيد. درحقيقت اين مضمون اثر است كه فرم را تحميل ميكند. به اين ترتيب دليل عدم وجود تفسير در «به درون ورطه» مشخص ميشود.
آيا چيزي هست كه اميدوار باشي بينندگان با ديدن اين فيلم آن را دريابند؟
هيچ وقت نميشود دقيقا به اين سوال جواب داد. بهترين اتفاق براي فيلم و بينندگان اين است كه بدون وجود هيچ تفسير و تحليلي صداي مردمي كه قربانياند يا جزو خانوادههاي قربانيانند يا به دليل جرمشان محبوس شدهاند، شنيده شود و خود بينندگان تصميم بگيرند كه هركدام را با چه اسمي صدا كنند.
و اكنون مشغول تهيه يك كار تلويزيوني درباره مجازات اعدام هستي، درست است؟
بله، به صورت يك مينيسريال چهار ساعته.
آيا از نظر تو وجه مشتركي بين محكومان به مرگ وجود دارد؟
البته من با تعداد زيادي از اين آدمها برخورد نداشتهام، ولي به نظر ميرسد كه هريك از آنها خصوصيات فردي متفاوتي دارند. مردم هميشه به من ميگويند كه «اينها هيولا هستند، بدون محاكمه آنها را بكشيد» و حرفهايي از اين قبيل. با تمام احترامي كه به نظر مردم ميگذارم، بايد بگويم كه با اين طرز فكر مخالفم. اول به اين علت كه دادرسي عادلانه يكي از دستاوردهاي تمدن بشري است و نبايد بگذاريم بهراحتي از بين برود. دوم به اين دليل كه به نظر من اين جنايت است كه عملي هيولاگونه است، اما مرتكبان آن كاملا انسان هستند و من با آنها مثل انسان برخورد ميكنم.
پيش از پايان مصاحبه مايلم درباره نقش منفياي كه قرار است در فيلم تام كروز (يك شليك) بازي كني حرف بزنيم. هميشه دوست داشتم تو را به عنوان يك بازيگر هم ببينم.
بله، متشكرم.
آيا خيلي با پيشنهاد بازي در فيلمها مواجه شدهاي يا اين يك اتفاق نادر است؟ من كه هميشه اميدوار بودم اين كار را بيشتر انجام دهي.
بله، من خيلي بازي كردم ولي بيشتر به عنوان صداپيشه بوده، مثل نقشم در «خانواده سيمپسون» يا نقش آن كيف پلاستيكي در فيلم رامين بحراني و البته در اين كار خوب بودم. مثلا يكبار در پروژهاي شركت كردم با عنوان «برو بگير بكپ» كه در آن كتابهاي بچهها را براي بزرگسالان ميخواندم. اين پروژه در اصل براي كتابخانه عمومي نيويورك بود و من با اصرار زياد دوستانم آن را پذيرفتم. كارم اين بود كه ظرف شش دقيقه بايد متني را پشت يك ميكروفن در اتاق تدوين ميخواندم. حالا شنيدهام كه مردم كار من را بيشتر از نسخه اصلي كه توسط ساموئل الجكسون خوانده شده دوست داشتهاند.
هر دو اين نسخهها را شنيدهام و با اين حرف مردم موافقم، به نظرم او را له كردي.
خب بايد بگويم آنچه تو شنيدي يك نسخه بسيار بيكيفيت است كه با يك موبايل و در ميان صداي خنده مردم ضبط شده و كيفيت صداي آن غمانگيز است. اما اخيرا شنيدهام كه ناشر تصميم گرفته تا نسخه باكيفيت صداي من را به عنوان ضميمه نسخه اصلي سم جكسون منتشر كند.
حالا برايمان از بازي در فيلم تام كروز بگو.
تازه وارد مرحله توليد شده و فيلمبرداري صحنههاي مربوط به من در ماه دسامبر شروع ميشود.
تو قبلا خيلي نقش منفي بازي نكردي، درست است؟
خب بايد بگويم كه من نقش آدمهاي خطرناك، ناهنجار، خشن و پست را خوب بازي ميكنم، مثل بازيام در فيلمهاي هارموني كورني. البته اين فقط تصور من است، اما كارگردان فيلم يعني كريستوفر مك كواير، استوديو و خود تام كروز به عنوان تهيهكننده حتما بازيهاي من را ديدهاند. در غير اين صورت بعيد است كه يك استوديوي بزرگ ريسك حضور آدمي با لهجهاي مسخره مثل من را در چنين پروژههاي بپذيرد.
قطعا همينطور است. فيلم مورد علاقهات از بين فيلمهاي تام كروز كدام است؟
به نظرم «ماموريت: غيرممكن» فيلم تاثيرگذاري است.