به دنبال روح خودم ميگردم
گفتوگو با ايزابل آلنده
حالا مطمئنم كه در هر كتابي به دنبال روح و گذشته خودم ميگردم، چيزهاي خاص مرا به شدت مجذوب ميكنند؛ زنان قوي، مادرها، عشق، خشونت، مرگ، از دست دادن، غم، دوستي، وفاداري، عدالت و رستگاري. اينها به نظر ميرسند كه موضوعات ثابتي در نوشته و زندگيام هستند
ايزابل آلنده اگر چه در پرو زاده شده است و هماكنون در ايالات متحده زندگي ميكند اما اصالتاً شيليايي است.
منتقدان هموطنش معتقدند كه نوشتههايش بيش از آنكه جدي باشند پرفروشند ولي خود با اعتراض به اين سخن عنوان ميكند: تو هرگز در سرزمين خودت نميتواني پيامبر باشي.
از آثار او ميتوان به «از عشق و سايهها»، «داستانهاي اوالونا» (مجموعهاي شامل 19 داستان)، «پائولا»، «دختر بخت»، «زورو»، «خانه اشباح» و «اينس در جان من» اشاره كرد.رمان «خانه اشباح» از اين نويسنده به عنوان يكي از 60 رمان برتر 60 سال اخير از سوي نشريه تايمز بريتانيا انتخاب شده است.آلنده روحي سركش و زباني رك دارد؛ اين را از گفتوگويي كه در ادامه ميخوانيد ميتوان درك كرد. وي رسانههاي غربي را به يكسونگري و سادهانگاري به ويژه در قبال زنان متهم ميكند و آنان را به چالش ميكشد. او همچنان از خاطرات و خطرهاي نوشتن ميگويد.
هنگام خلق دو كتاب خاطره از زندگيتان، «پائولا» و «همه روزهاي ما»، آيا فكر ميكرديد كه آنها روي ديگران تاثير ويژهاي بگذارد؟ آيا اين نوع تاثير توانسته خوانندگان را وادارد تا براي ايجاد تفاوتي در زندگي ديگران در جهان دست به كاري بزنند؟
پس از مرگ دخترم پائولا، افسرده و آشفته شده بودم. ميدانستم كه نوشتن تنها راه مقابله با غم و اندوه است و به همين دليل اين سرگذشت شكل گرفت. پس از اينكه دست نوشته را با اعضاي خانوادهام، از جمله همسر پائولا در ميان گذاشتم، تصميم گرفتيم تا آن را منتشر كنيم چون فكر كرديم اين نوشته به كساني كه موقعيتي مثل ما دارند، ميتواند كمك كند. هرگز تصورش را نميكردم، با اين حال، با واكنش باورنكردني از طرف خوانندگان مواجه شديم. هنوز پانزده سال بعد از آن ماجرا، هر روز نامههايي از كساني كه تحت تاثير داستان دخترم قرار گرفتهاند، دريافت ميكنم. اميدوارم اين كتاب راهگشايي براي كساني كه در غم و غصه بهسر ميبرند باشد؛ راهي براي بيان احساسات و تجربيات به همديگر و فهميدن اينكه ما به اين دنيا ميآييم تا همه چيز را از دست بدهيم و گريزي از آن نيست.
چطور نوشتن خاطرات شخصي، شما را به سمت نويسنده شدن سوق داد؟
خاطره نوشتن مرا وادار به مكث كردن ميكند تا با دقت به ياد بياورم؛ در حقيقت اين يك تمرين است. در يك خاطره من به خود، به زندگي، به كساني كه بيش از همه دوستشان دارم در آيينهاي صاف مينگرم. در خاطره، احساسات اهميت بيشتري نسبت به حقايق دارند و براي صادقانه نوشتن بايد با اهريمن درونم نبرد كنم. در هر خاطره درباره خودم چيزهايي آموختهام؛ چرا كه هر كتابي بازتابي است از شخصيتي كه دارم. من فكر ميكنم كه نوشتن خاطرات به شكل موثري باعث ميشود كه فرد يا نويسنده بهتري شوم. (شايد هم فكر احمقانهاي باشد!)
آيا براي گفتن داستان كاملا شخصي دل و جرات خاصي لازم است؟ اين جور شهامت داشتن، براي زنان طبيعي است؟
ممكن است حق با شما باشد؛ براي گفتن يك سرگذشت شهامت لازم است، اما بايد اعتراف كنم كه در مورد من بيشتر نياز به تعديل است تا شهامت. دوست دارم همه چيز را بگويم حتي اسراري كه نبايد گفته شود؛ بنابراين تعديل واقعا اهميت بيشتري دارد. هميشه دوست دارم زندگي و قلبم را باز بگذارم؛ زيرا معتقدم كه به طور كلي افشا كردن چيزي كه شخصي را در معرض آسيب پذيري قرار دهد درست نيست اما نه اسراري كه شخص پنهان ميكند. زندگي من چندان متفاوت از زندگي ديگران نيست و هيچ گاه مرتكب گناه يا جرم و جنايتي نشدهام كه نتوانم اعتراف كنم. اين به آن معني نيست كه آدم بيحيايي هستم بلكه به اين خاطر است كه ميدانم چقدر شبيه هم هستيم. به همين دليل سهيم كردن ديگران درداستانهايمان برايم امري طبيعي است.
آيا به نظر شما تفاوتي بين زنان و مردان در نوشتن خاطرات وجود دارد؟
من ترجيح ميدهم خاطرات زنان را بخوانم چون آنها آدمهايي صادق و اغلب معنوي هستند. با زنان بهتر ميتوانم ارتباط برقرار كنم و آنها هميشه به من چيزي ميآموزند. خاطرات مردان اشاره به پاسخها دارد ولي خاطرات زنان درباره پرسشهاست. اكثر نويسندگان مرد ميخواهند در خاطراتشان خوب به نظر برسند و جايگاهي در نسلهاي آينده داشته باشند، درحالي كه بسياري از زنان ميدانند كه آيندگان يعني آن چه كه دارد اتفاق ميافتد. در حالي كه شما به اينكه زنان ميخواهند در لحظه زندگي كنند توجه نداريد، آنها به آيندگان بيتوجه نيستند.
شما حرفهتان را به عنوان يك روزنامه نگار آغاز كرديد، سپس به رمان نويسي روي آورديد و بعد از آن نوشتن خاطرات را شروع كرديد اما در تمام كارهاي خود داستانهاي زنان باشهامتي را كه باعث تغييردر جهان خود شدند براي ما نقل كردهايد. اين ابزارهاي مختلف چه تفاوتها و همچنين چه امكاناتي از لحاظ انتقال پيام دارند؟
من هيچ وقت سعي نكردم پيام رسان باشم، فقط خواستهام داستاني بگويم. چرا داستان بخصوصي؟ در اين مورد هيچ نظري ندارم اما يك چيز آموختهام؛ اينكه خود را به سرچشمه الهام بسپارم. ابتدا درگير موضوع يا داستان خاصي ميشوم و آن، سالهاي زيادي فكرم را مشغول ميكند و بالاخره آن را مينويسم. پرسيدن از خودم درباره علت چيزها را متوقف كردهام، حالا مطمئنم كه در هر كتابي به دنبال روح و گذشته خودم ميگردم. چيزهاي خاص مرا به شدت مجذوب ميكنند؛ زنان قوي، مادرها، عشق، خشونت، مرگ، از دست دادن، غم، دوستي، وفاداري، عدالت و رستگاري. اينها به نظر ميرسند كه موضوعات ثابتي در نوشته و زندگيام هستند. وقتي كه داستان مينويسم آزادي بيشتري دارم، اما خاطراتم تاثير بيشتري روي خوانندگانم داشتهاند؛ به نحوي كه با اينكه از روي آگاهي نبوده، به اين شكل بهتر پيامي منتقل شده است.
آيا به نظر شما آثار خاطره يا داستان نويسي نسبت به روزنامه نگاري ميتوانند تاثير بيشتري در تغيير نگرش يا جهان داشته باشند؟
با توجه به تعريف روزنامه نگاري، نوشته بايد تا اندازهاي كه امكان دارد واقع بينانه باشد؛ نبايد شخصي يا خودماني باشد. خيلي وقتها رسانهها با در خدمت گرفتن روزنامهنگاران، آنها را كنترل ميكنند. حتي اگر هيچ سانسور رسمي نباشد، موسسههايي كه صاحب رسانه هستند «دستورالعمل» دارند. روزنامهنگاري ميتواند در كنترل يا فريب دادن افكار عمومي بسيار موثر باشد در عين حال كه ميتواند باعث تحولات مهمي در فرهنگ شود، زيرا كه روزنامه نگاري به همه كس دسترسي دارد، در حالي كه داستان و خاطرات بيشتر با خوانندگان حساس سرو كار دارد. با اين حال، عمر مفيد كتابها زياد است و تاثيري كه آنها ميتوانند در خوانندگان داشته باشند به مراتب بيشتر است.
چطور تجربه شخصيتان منجر به تاسيس و اداره بنياد ايزابل آلنده شد؟
اين بنياد پس از تجربه مرگ دخترم پائولا تاسيس شد. تصميمي كه گرفتم نه به خاطر درآمد حاصل از اين كتاب، بلكه به اين دليل بود كه بايد در مسيري كار را ادامه ميدادم كه دخترم در مدت كوتاه عمرش انجام ميداد. در يازده سال گذشته سهم قابل توجهي از درآمد تمام كتابهاي ديگرم را براي بنياد اختصاص دادهام. پائولا روانشناس و معلم بود؛ او به عنوان داوطلب، هشت ساعت در روز و شش روز در هفته را براي خدمت به زنان و دختران نيازمند كار ميكرد. او هيچ وقت پولي نداشت و هيچ چيزي نميخواست. طبيعي بود كه هدف بنياد براي توانمندسازي زنان و دختران باشد. همچنين، بنا به تجربه شخصيام به عنوان زني كه در دهه چهل متولد شده، كسي كه فعالانه در كمپين آزادي زنان شركت داشته، تصميم به بنانهادن اين بنياد داشتم. من در تمام زندگيام براي زنان و همراه آنها كار كردهام. بنياد اين فرصت را به من ميدهد تا با استفاده از منابع و دانشم به اين مبارزه ادامه دهم.
شما در كنفرانس اخير «شجاعت و زنان» شركت كردهايد. چرا براي شما پرورش شهامت زنان بسيار مهم و حياتي است؟
زنان همواره شجاع بودهاند. آنها دليرترين دلاوران هستند! زنان هميشه جسورند؛ چه وقتي كه از فرزندانشان مراقبت ميكنند و چه در قرن گذشته كه در مبارزه براي حقوق خود نترس بودهاند. امروزه زنان به همه شهامت خود نياز دارند، همان طور كه قبلا نيز نيازداشتند. من متعلق به نسل اول زناني هستم كه با تعليم و تربيت و مراقبتهاي بهداشتي توانمند شدهاند. پيش از اين اكثر زنان دسترسي به منابع زيادي نداشتند. وظيفه ما به عنوان مادربزرگ اين است كه از زنان جوان و كودكان محافظت كنيم و براي دستيابي به صلح در هر راه و سطحي به منظور بهبود بخشيدن به كيفيت زندگي همه، نه فقط كسب امتياز، تلاش كنيم. وظيفه ما به تصوير كشيدن يك دنياي بهتر و به واقعيت رساندن اين آرزو و با شجاعت كار كردن است.
به عنوان يك نويسنده و فعال حقوق بشر، ديدگاه شما در باره اينكه چقدر رسانهها كارشان را به خوبي انجام ميدهند چيست؟ و ارتباط بين انواع مختلف رسانهها و ظرفيت دفاع از حقوق بشر را چگونه ميبينيد؟
رسانه ميتواند خيلي بهتر از اين عمل كند، مطمئنا، به ويژه رسانههايي كه هدفشان زنان هستند. مجلات جذاب زنان، برنامهها و مجموعههاي تلويزيوني مربوط به زنان، به جز چند مورد استثنايي، نفرتانگيزند. حقوق بشر؟ رسانهها نميتوانند نسبت به آن بيتوجه باشند! پيام آنها به زنان تماما در مورد مصرف گرايي، رفتن به دنبال مرد جذاب و... است و اين در حالي است كه آنها پتانسيل لازم براي ايجاد تغييرات عميق براي بهتر زندگي كردن زنان را دارند. در ديگر رسانهها هم چند برنامه و روزنامه نگار به درد بخور پيدا ميشود اما تعدادشان كم است.
اگر بخواهيد پيامي به زنان امروز بدهيد، آن چه خواهد بود؟
خواهران! با همديگر صحبت كنيد، با هم ارتباط داشته باشيد و همديگر را آگاه سازيد، محافل زنان را تشكيل دهيد، داستانهايتان را براي همديگر بگوييد، با هم كار كنيد و خطر كنيد. ما با يكديگر شكست ناپذيريم و چيزي براي ترسيدن وجود ندارد.