تغییر موضع روسیه در مورد سوریه
کارشناس مسائل سوریه ضمن اشاره به نشست روز شنبه اتحادیه عرب در مورد سوریه معتقد است روسیه در حال حاضر در حال تغییر مواضع در مورد سوریه است.
به نظر میرسد همه چشمها برای تعیین تکلیف وضعیت سوریه به دهان اتحادیه عرب دوخته شده است. اتحادیه ای که سوریه اعلام کرده است طرح آن را برای پایان خشونتها در این کشور پذیرفته است. در مورد این طرح و اقدامات اتحادیه عرب در مورد سوریه با محمد شریعتی دهاقان، کارشناس مسائل سوریه به گفتگو نشسته ایم که در زیر میخوانید.
طرح سوریه اتحادیه عرب برای چیست و در حال حاضر در چه وضعیتی قرار دارد؟ آیا در حال اجرا است؟
به نظر میرسد برای اولین بار اتحادیه عرب در موضوعی حساسی مانند سوریه، به طور جدی وارد شده است. این ورود در چارچوب تشکیل یک هیئت از وزیران خارجه این اتحادیه است که برخی از این وزیران از کشورهایی مانند الجزایر و یمن هستند که با سوریه ارتباط حسنه دارند.
ریاست این هیئت وزرای خارجه را قطر به عهده دارد و دبیرکل اتحادیه عرب نیز در این هیئت عضویت دارد. طرح و خواسته اصلی آنها جلوگیری از خونریزی و هم چنین جلوگیری از دخالت خارجی در سوریه است. بنابراین اتحادیه عرب این دو هدف را دنبال میکند. این هیئت ضمن طرح موضع خود، یک هیئت را به سرپرستی ولید معلم، وزیر خارجه از سوریه فراخوانده اند و در قطر جلسه مفصلی برگزار شد.
این هیئت انتظار داشت که این طرح در قطر مورد پذیرش سوریه قرار گیرد، اما این گونه نشد و سوریه با تاخیر دو روزه در مصر به طرح اتحادیه عرب جواب مثبت داد. محور اصلی این طرح، توقف تیر اندازی و عقب کشیدن نیروهای ارتش و امنیتی از خیابانها و شهرهای کوچک و بزرگ سوریه است. اما با گذشت چند روز معلوم شد اگرچه سوریه به لحاظ شفاهی طرح را پذیرفته اما عملا آن را قبول ندارد. در طرح اتحادیه عرب سخنی از عناصر مسلح مخالف نیامده و دولت سوریه این مسئله را بهانه قرار داده است. البته دولت اعلام عفو عمومیکرده و عید قربان را به عنوان وقت آزادی زندانیان اعلام کرده است که در طرح اتحادیه عرب آزادی همه زندانیان آمده است.
با این وضع سوریه بعد از مدتی اعلام کرد که باید تمام کسانی که مسلح هستند از جمله عناصر ارتش که فرار کرده اند، اسلحه خود را به دولت تحویل دهند و اعلام کرد که حکومت سوریه آنها را مورد عفو قرار میدهد. ولی دولت توقف درگیری و جمع آوری نیروهای نظامیرا عملی نکرد. این خود محل اختلافی شد میان دولت از یک سو و مردم و انقلابیونی که در خیابانهای سوریه حضور داشتند از سوی دیگر. انقلابیون تصور میکنند که دولت از ابتدا هم نمیخواسته این طرح را اجرا کند و پذیرش طرح صوری بوده تا بتواند فشارها را کاهش دهد.
این مسئله به خصوص بعد از موضع گیری امریکا و فرانسه در مورد این که به نظام سوریه اعتماد ندارند و افراد نباید خود را تسلیم مقامات حکومتی بکنند، تشدید شد. سوریه این موضع گیری را این گونه تفسیر کرد که مقصود امریکا و فرانسه این است که معارضان اسلحههای خود را تحویل ندهند. این مسئله باعث شد تا ولید معلم به همه کشورهای عربی طی نامه ای اعلام کند که این موضع گیری امریکا و فرانسه را دخالت این دو کشور در امور داخلی سوریه میداند.
چرا وزیر امور خارجه قطر بعد از پذیرش طرح توسط سوریه، درخواست نشست اضطراری اتحادیه عرب در مورد سوریه را مطرح کرده است؟
لازم به ذکر است که آمار نیز نشان میدهد که کشتار در سوریه نه تنها متوقف نشده، بلکه بیشتر هم شده است. در این مدت شورای حقوق بشر سازمان ملل اعلام کرد که تعداد کشتگان در سوریه از سه هزار نفر به سه هزار و پانصد نفر افزایش یافته است. البته مخالفین این رقم را تا چهار هزار نفر تخمین زده اند. تعداد دستگیر شدگان نیز نزدیک به صد هزار نفر بوده است. مسئله این جا است که با آزادی پانصد نفر دردی از مخالفین دوا نمیشود.
بنابراین در این شرایط، وزیر امور خارجه قطر که ریاست هیئت را بر عهده داشت برای تعیین تکلیف در مورد طرح، درخواست یک اجلاس فوق العاده کرد که در روز شنبه، این اجلاس برگزار خواهد شد.
نگاه معارضان سوریه به این طرح چیست؟
این طرح پیش بینی میکند که به فاصله پانزده روز از توقف کشتار و خارج کردن ارتش و نیروهای امنیتی از خیابانها، گفت و گوی میان دولت و معارضان در قاهره صورت گیرد. دولت سوریه در ابتدا اصرار داشت که این گفت و گوها در خود سوریه برگزار شود، ولی اتحادیه عرب به دلیل عدم امنیت مخالفان و احتمال دستگیری آنها معتقد بود این گفت و گوها باید در قاهره صورت بگیرد. دولت هم به طور تلویحی این خواسته را پذیرفت. اما باز هم با توجه به عملی نشدن بندهای اولیه طرح که موضوع توقف تیراندازی و عقب کشیدن نیروهای نظامیاز شهرها را مطرح میکند، اساسا این طرح به مرحله گفت و گو نرسید.
معارضین از ابتدا معتقد بودند که این طرح شکست خورده است و حاکمیت سوریه میخواهد با قبول این طرح اتحادیه عرب را فریب دهد. به خصوص مخالفانی که زیر نظر مجلس ملی مخالفان تعریف میشوند، اساسا گفت و گو با دولت را بی فایده میدانند. البته گروهی از معارضان هم به ریاست حسن عبدالعظیم که عضو هیئت هماهنگی معارضان است، در داخل سوریه حضور دارند و گفت و گو را قبول دارند. اینها مسئله دعوت از خارجیها برای حمایت از تظاهرکنندگان و مردم از نیروهای داخلی را هم قبول ندارند و حتی مسئله حمایت از اعلام منطقه پرواز ممنوع در سوریه را هم رد کرده اند.
این گروه دوم روز چهارشنبه در قاهره با نبیل العربی، دبیر کل اتحادیه عرب دیدار داشتند و نظرات خود را بیان کرده اند. نبیل العربی میگوید باید با همه گروههای معارض، چه در داخل و چه در خارج با گرایشهای سیاسی مختلف دیدار داشته باشد تا روز شنبه گزارش همه این ملاقاتها و خواستههای مخالفان را به هئیت ویژه اتحادیه عرب بدهد. این مخالفان در برگیرنده مجلس مخالفان ملی که خواهان سرنگونی نظام سوریه هستند و معارضان معتدلی که خواهان تغییرات اساسی در داخل سوریه بدون دخالت خارجی هستند، است.
به نظر میرسد بحث حمله به سوریه کاملا منتفی شده و جامعه بین المللی به یک راه حل مسالمت آمیز برای بحران سوریه میاندیشد. به طور کلی ارزیابی شما از فرایندی که در مورد سوریه دنبال میشود چیست؟
ارزیابی من این است که هم مخالفان و هم جامعه بین المللی از مسئله تغییر نظام در سوریه دست برنداشته اند. اما در مورد دخالت نظامی، مانند اتفاقی که در مورد لیبی افتاد، هنوز به نتیجه نرسیده اند. گرچه همه احتمالات هنوز وجود دارد و هیچ گزینه ای حذف نشده است. مثلا اگر در یک روز صد یا دویست نفر از مردم در سوریه کشته شوند، ممکن است جو و نگاه افکار عمومیتغییر کند و تصمیمات دیگری اتخاذ شود. فعلا هم انگلیس، هم فرانسه و هم امریکا دخالت نظامیرا مطرح نکرده اند و در این مقطع از تحریم و محاصره اقتصادی و انزوای بین المللی در مورد سوریه حمایت میکنند و معتقدند تا کنون این رویه موثر بوده است. امریکا هم به تازگی فرستاده ای به اردن و لبنان اعزام کرده تا حلقه محاصره علیه سوریه را تنگ تر کند.
در مجموع به نظر میرسد هنوز همه احتمالات در مورد سوریه وجود دارد و حکومت سوریه با قبول طرح اتحادیه عرب نتوانسته است افکار عمومیمردم را نسبت به توقف تظاهرات قانع کند. بنابراین تظاهرات در شهرهای مختلف مانند سابق ادامه دارد. مجلس ملی مخالفان هم با توجه به تحرک سیاسی ای که داشتند، هنوز در پی تعلیق عضویت سوریه در اتحادیه عرب هستند و احساس میکنند که در این صورت ممکن است این مجلس با شناسایی بیشتری توسط کشورها مواجه شود.
در بین اعضای اتحادیه عرب دو نگاه به این موضوع وجود دارد. عربستان، قطر و کشورهای حوزه خلیج فارس نسبت به سوریه مواضع مثبتی ندارند و طرفدار تعلیق عضویت سوریه در این اتحادیه هستند. شاید در میان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس تنها عمان را بتوان به عنوان کشوری که متوازن عمل کرده است نام برد. گروه دوم در اتحادیه عرب کشورهایی مانند الجزایر هستند که معتقدند عضویت سوریه در اتحادیه عرب نباید معلق شود چرا که رابطه اتحادیه عرب با سوریه دچار مشکل میشود و این اتحادیه نمیتواند ناظرانی را به این کشور ارسال کند.
در این میان فشار روسیه و چین به سوریه برای پذیرش طرح اتحادیه عرب را نباید نادیده گرفت. اگر فشار روسیه و چین نبود، احتمالا امکان قبول طرح به صورت شفاهی هم از سوی دولت سوریه وجود نداشت. روسیه در حال حاضر در حال تغییر مواضع در مورد سوریه است. رئیس بخش پارلمانی روسیه که با وقایع سوریه در ارتباط بود، روز سه شنبه طی یک موضع گیری اعلام کرد که روسیه از کارهایی که نظام اسد انجام میدهد خصوصا کشتار در حماء و حمص دفاع نمیکند. با توجه به این که ممکن است اتحادیه عرب در مورد سوریه رویکرد شدید تری اتخاذ کند، این موضع گیری مقامات روس احتمال تغییر موضع روسیه درباره سوریه را نیز تشدید میکند. البته هیچ کس نمیتواند پیش بینی دقیقی نسبت به آینده داشته باشد اماآن چه روشن است این است که روند فشار بر سوریه در حال شدید تر شدن است.