نه تقديس سنت نه تقبيح مدرنيته
گفتوگو با رضا مير كريمي
رضا ميركريمي، با ساختن «يه حبه قند» دوباره خود را در قامت فيلمسازي با دغدغههاي مشخص خود، اعم از ايراني بودن و فرهنگ ايراني به نمايش گذاشت و اين حرف نه از آن جهت است كه او نماينده فيلمسازي است كه بتوان سينمايش را الگوي فيلم ايراني قرار داد. او در چند فيلم اخيرش همواره بر مناسبات اخلاقي ايراني تاكيد دارد و تصويري به ظاهر شاعرانه از فرهنگ ايراني را ارايه ميكند.
«يه حبه قند» با همه منتقدان سرسختش و با تمام موافقان سينهچاك، يكي از مهمترين آثار امسال سينماي ايران به حساب ميآيد.
به نظر ميرسد بعد از فيلم «به همين سادگي» شيوه متفاوتي را در شيوه نگارش فيلمنامه پيش گرفتيد، شيوهيي كه به روزمرگيهاي زندگي انسان معاصر تاكيد دارد و معمولا با پايان باز به اتمام ميرسد.
مقداري از اين در ادامه مسير فيلمهايي است كه تاكنون ساختم. در واقع اينگونه نبوده كه ارادهاي تصميم بگيرم فرمي را در نظر بگيرم كه خودم زياد قائل آن نيستم بلكه در همان مسيري كه ميآمدم احساس كردم اين شكل از روايت را دوست دارم و فكر ميكنم تاثير خوبي روي مخاطب ميگذارد. در واقع برايم حكم تجربهاي را داشت كه تا پيش از اين برايم كشف نشده بود و مايل بودم تا انتهاي آن بروم و بيشتر با آن آشنا شوم، بخشي از اين كشف و شهود را در فيلم «به همين سادگي» آزموده بودم و نتيجه مثبتي هم در ارتباط با مخاطب گرفته بودم و دوست داشتم كمي اين فضا را گسترش بدهم و در فيلم «يه حبه قند» اين امكان براي من مهيا شد. در واقع با قصهاي روبرو شدم كه شخصيتهاي متعددي داشت و عناصر روايي آن از حالت خطي خارج شده بود و در عرض و عمق فضا پراكنده شده بودند همين نكته برايم كار روي اين قصه را هيجانانگيزتر ميكرد.
يه حبه قند، به همين سادگي، درباره الي و سعادتآباد آثاري هستند كه نقطه فوكوس خود را روي روزمرگيهاي طبقه متوسط جامعه ايران بنا نهادند و اتفاقا شاهد استقبال مخاطبين از اين نوع قصه گويي و پردازش داستان هستيم. به عنوان كسي كه دو فيلم به چنين شيوه روايي در كارنامه خود دارد فكر ميكنيد اين نوع داستانپردازي ميتواند يك نقطه قابل اتكا براي سينماي داستانگو و در عين حال مخاطبپسند سينماي ايران باشد؟
راستش من در چنين مقامي نيستم كه به چنين پرسشي پاسخ دهم چون من خيلي غريزي و حسي اين نوع فرم را براي داستانگويي انتخاب كردم و حتي حاضر نيستم يك قائده كلي براي آن صادر كنم تا در فيلمهاي آينده دچار مشكل شوم اما ميتوانم اين را هم بگويم كه بخشي از اين نوع نگاه كه درباره فيلمسازهاي ديگري هم مورد استقبال قرار گرفته و در واقع بطور غيرمستقيم آدم درمييابد كه چند نفر مثل من فكر ميكنند ميتواند مربوط باشد به وضع اجتماعي و فرم رسانهاي و شيوههاي تبليغي كه در فضاي كشور حاكم است، به نظر من مخاطب امروز ما خيلي دنبال شنيدن نصيحت و قضاوت يكطرفه با اثري كه درصدد انتقال پيام است و شعور و درك او را ناديده ميگيرد نيست و در واقع دوست دارد در شكلگيري فضاي قصه كمي مشاركت داشته باشد. به نظر من بهتر است جامعهشناسان و مردمشناسان بيايند كمي درباره اين موضوع و اين نوع گرايش تحقيق كنند و ببيند آيا ارتباطي بين شرايط موجود جامعه ما و فرم روايي كه برخي فيلمسازان و نويسندگان ادبيات اختيار كردند، وجود دارد يا خير؟
حتي ميتوان اين گرايش به پايان باز كه در اغلب توليدات سينمايي وجود دارد را به نوعي به همين نوع نگاه نسبت داد.
دقيقا، اين همان مشاركتي است كه پيشتر به آن اشاره كردم. در واقع اين حاصل اعتمادي است كه صاحب اثر به مخاطب خود ميكند يا به عبارت ديگر پرهيز از يك نوع تاكيد و در واقع تعليم يكطرفه كه معمولا آثار را شبيه ميكند به نمونههاي فرمايشي و سفارشي كه متاسفانه نتيجه عكس هم ميدهد.
در غالب فيلمهاي شما سفر به عنوان عنصري مهم كارايي دارد. مانند كاركردي كه در فيلمهايي چون به همين سادگي، كودك و سرباز و زير نور ماه دارد. در اينجا هم ما با سفري روبرو هستيم كه قرار است آغاز شود و به نوعي سرنوشت شخصيت اصلي فيلم يعني پسند را رقم بزند.
من معتقد هستم كه چيزي به نام تكرار وجود ندارد و روزمرگي و تكرار به نوعي زاده غفلت خود ما است. در واقع همهچيز در حالزاده شدن است و ما مدام در حال سفر كردن هستيم همانطور كه اشاره كرديد من در آثار پيشينم سفر را به عنوان يك عنصر ظاهري و پيش برنده قصه استفاده ميكردم مانند «خيلي دور خيلي نزديك»، «كودك و سرباز» و حتي در «زير نور ماه» كه سفري درون شهري در بطن قصه رخ ميداد ولي يك سفر بود از طبقهاي به طبقهيي ديگر. در «به همين سادگي» هم اتفاقا بحث سفر مطرح ميشود اما اين سفر هرگز رخ نميدهد مانند همين فيلم «يه حبه قند».
ولي آغاز «يه حبه قند» با آمدن مسافران به آن خانه آغاز ميشود!
ولي بحث اصلي همانطور كه گفتيد بحث سفر پسند است به خارج از كشور در واقع بحث پيرامون سفر آن آدمها نيست بلكه نكته درباره تصميمگيري سفري است كه پسند آغاز خواهد كرد و سرنوشت خانوادهيي را به خود گره زده است اما با همه اين حرفها و تفاسير راستش را بخواهي دلم براي يك سفر جدي و اساسي خيلي تنگ شده! و به احتمال خيلي زياد در فيلم بعدي از اين فضاي بسته فاصله بگيرم و به دل طبيعت بروم و سفرهاي قبلي مانند «خيلي دور خيلي نزديك» و «اينجا چراغي روشن است» را دوباره تجربه كنم.
چقدر با اطلاق صفت سينماي ملي و ايراني به فيلمي چون «يه حبه قند» موافق هستيد؟ و چقدر تلاش كرديد براي رسيدن به چنين فضايي؟
بايد اعتراف كنم كه خيلي برايم اهميت داشت.
يعني دوست داشتيد يك فيلم كاملا ايراني بسازيد؟
راستش چون ظرف قصه من اجازه ميداد دوست داشتم از تمام اين ظرفيت و پتانسيل استفاده كنم، خيلي هم قابل به اين نيستم كه به فيلمم واژه سينماي ملي اطلاق شود و چنين برچسبي به پيشانياش بخورد من فكر ميكنم هر فيلم كه به زبان فارسي و جغرافياي ايران ساخته شود به يك نسبتي ملي است و در واقع به دنبال فتح اين واژه براي فيلم خودم نبودم و تمام سعيم اين بود تا از تمام امكاناتي كه براي ساخت چنين فضايي به ذهنم ميآيد استفاده كنم.
از فيلم «به همين سادگي» شاهد نگاه زنمحور در آثارتان هستيم، به طور شفافتر زنان در آثار اخير شما جايگاه محكمتري دارند نسبت به فيلمهايي چون «خيلي دور خيلي نزديك» و «زير نور ماه»، به ياد دارم در زمان اكران اين فيلمها هم يكي از ايرادهاي وارد شده به فيلم شما همين نبود شخصيت زن بود.
بله كاملا درست است، صراحتا بگويم از تمام نقدهاي منصفانهاي كه روي آثارم انجام ميشود استفاده ميكنم براي ارتقاي كارهاي بعديام و برايم مهم است تا ضعفهايم را پوشش دهم، در پارهاي از موارد هم آزمونهايي براي خودم تعيين ميكنم كه اتفاقا آزمونهاي سختي هستند. به ياد دارم زمان اكران «خيلي دور خيلي نزديك» عدهيي به من گفتند كه تو در پرداخت شخصيت زني كه محور ماجراي فيلمهايت را تشكيل بدهد دچار مشكل هستي و زنها در آثار من بيشتر حالت پاساژ را دارند، همين براي من سوال شد كه واقعا چرا من چنين كاري را انجام دادم و به همين دليل رفتم به سمت به همين سادگي و نه در جواب منتقدين بلكه در جواب خودم كه آيا اين توانايي را دارم؟ و اينكه چقدر اين نوع نسبتها جنبههاي واقعي دارد؟ تصميم گرفتم اين آزمون را براي خودم طراحي كنم يا بعد از به همين سادگي انتقادي به من وارد شد مبني بر اينكه مجموع فيلمهاي رضا ميركريمي در يك ميزانسن خلوت و روابط معمولي شكل ميگيرد و حرف زدن درباره پروژهاي مثل شاهنامه براي ميركريمي حكم بلند پروازي را دارد كه به هيچ عنوان در حد اين فيلمساز نيست، خب اين نوع برخورد من را به تامل واداشت كه چرا اينگونه است؟
و چرا من نميتوانم ميزانسنهاي شلوغ در آثارم داشته باشم ؟ البته اين را هم بگويم كه من از همان ابتدا ميدانستم با فيلمي سخت و دشوار روبرو خواهم بود اما براي اينكه جواب اين سوال را پيدا كنم به سراغ اين قصه آمدم و من ميدانستم براي مهار چنين پلانهاي سختي دچار مشكل خواهم شد كه در واقع همين نگراني باعث شد تا تلاش بسياري انجام دهم و به نوعي اين مهارت را از آن خود كنم.
با اين توضيحات ميتوان دريافت كه اين تجربهگرايي فقط مختص نگارش فيلمنامه و لحن روايي نيست بلكه در اجرا نيز شما مايل هستيد آثار متفاوتي را خلق كنيد.
اين مساله طبيعي است من فكر ميكنم اگر شما عنصر كمالگرايي را از حوزه كاري خود حذف كنيد به فيلمسازي تبديل ميشويد كه از سر تكليف و بر اساس سفارش عمل ميكند و خودش ديگر آن ذوق را در خلق اثر از دست ميدهد. اگر بخواهم اين مساله را جور ديگري عنوان كنم بايد بگويم هر هنرمندي بايد كمي خودخواه باشد يعني بيش از اينكه تسليم خواست مخاطبين خود شود به اين فكر كند كه چه چيزي را دوست دارد؟ و افقي كه براي خودش فرض كرده است را افقي دوردستتر براي خود در نظر بگيرد و دايما با تلاش خود در فرم و قصه بخواهد به آن افق نزديك شود.
جز مفاهيمي چون تقديري بودن زندگي چه مفهومي هنگام نگارش فيلمنامه يه حبه قند براي شما داراي اهميت بود؟
من فيلمنامه يه حبه قند را دوست داشتم چون فكر ميكردم با وجود اينكه يك فضاي دور از واقعيت زندگي ما است و لباسي به تن دارد كه خيلي واقعي به نظر نميرسد ولي جوهره اصلي فيلمنامه اتفاقا مربوط به جامعه امروز ايران است. من ميخواستم از يك غفلت جمعي كه خيلي سرخوشانه در حال اتفاق افتادن است حرف بزنم. اينكه چگونه ما در شتاب، بخشهاي خوبي از سنت خودمان را قرباني زندگي به ظاهر مدرن ميكنيم و چقدر با عجله تصميم ميگيريم و حق انتخاب را از نسلي كه انتخاب كردن حقش است ميگيريم و خيلي زود او را به عقد جايي در ميآوريم كه كسي تصور روشني از آنجا ندارد؛ اين تم اوليهيي بود كه من را ترغيب كرد كه به سمت ساخت يه حبه قند بروم البته مسيري كه انتخاب كردم با مسيري كه خيلي از فيلمهاي اجتماعي اين روزها براي خود برگزيدهاند و نقدهاي تندي به نوع زندگي طبقه متوسط اين روزهاي جامعه ايران انجام ميدهند متفاوت بود و با وجود واقعيتي كه در قصه بود اما يك نوع افسون هم به داستان اضافه شده بود كه بعضي اوقات بيننده فكر ميكند زمان واقعي داستان مربوط به دوراني است كه سپري شده و الان در دسترس نيست ولي همين فضاي خيالانگيز سبب شده
تا به نشاط بيننده و شناخت دقيق لايههاي پس پرده فيلم من كمك كند.
يك نوع مقايسه بين نگاه سنتي و مدرن در فيلم جديد شما هم مشاهده ميشود، حضور لپتاپ، موبايل آيفون و تلويزيون السيدي در آن عمارت قديمي، چقدر در يه حبه قند قصد مقايسه اين نوع نگاه را داشتيد؟
به هر حال يك عدم تجانس بين خصلتهاي سنتي ما و زندگي به ظاهر مدرني كه براي خودمان ساختهايم احساس ميشود كه بخشي از اين موضوع به خاطر اين است كه متاسفانه جامعه ما با نگاه درست به سمت مدرنيته نرفته است، ضمن اينكه با حساسيت مناسبي نسبت به باورهاي سنتي خودمان نگاه نكردهايم بلكه بخشهاي معيوب هر دو طرف را در يك كولاژ خيلي ناشيانه به همديگر متصل كرديم و فكر ميكنيم مرزي بين اينها وجود دارد ولي در واقع نه در مدرنيته ما آن فرديت و استقلال وجود دارد نه در فضاي سنتي زندگي جمعي كارساز است و اجازه ميدهد كه حقوق فردي ما هم رعايت شود. طبيعي است كه شما هر فيلمي كه بخواهيد درباره شرايط اجتماعي ايران بسازيد بخشي از آن به تقابل سنت و مدرنيته و عدم همزيستي درست بين اين دو خواهد پرداخت. اما مساله اصلي من در يه حبه قند اين نبوده، من نه در تقديس سنت اين فيلم را ساختم نه در نكوهش مدرنيته. بلكه بيشتر اين سوال را داشتم كه چگونه ميتوان زندگي كرد كه ما آسيبهاي عدم تجانس را بكاهيم و بتوانيم به اصالت خود نزديك شويم.
فكر ميكنم انتخاب شهر يزد به اين نگاه شما خيلي كمك كرده.
دقيقا، حاشيه كوير شهرهايي دارد كه نسبتا به شكل ناب و درستي ايراني باقي ماندهاند و تغييرات شهري و روستايي كمتري به خود ديدهاند. علت هم شايد به خاطر اين است كه كمتر مهاجر پذير بودهاند به نسبت مناطق خوش آب و هواتر ايران و همين باعث شده در نگاه بصري به ساختار شهري، يك هارموني بين بناها ميبينيم؛ در رفتار و خصلتهاي فرهنگي اين اصالت همچنان موجود است.
در عنوانبندي فيلم نام شما و آقاي شادمهر راستين به عنوان طراح قصه ذكر ميشود اما نگارش متن بر عهده محمد رضا گوهري و شما بوده، چرا تصميم گرفتيد وظيفه گسترش متن را به شخص ديگري واگذار كنيد؟
ما به همراه شادمهر راستين يكي از اپيزودهاي فرش ايراني را كار ميكرديم كه باز در آنجا هم با يك فضاي سنتي روبرو بوديم آن فضا به من احساس خوشايندي داد و همانجا به شادمهر گفتم چه خوب است ما يك فيلم بلند با اين فضا و اتمسفر بسازيم كه بيشتر به فضاي يك خانواده بپردازد و كمتر به حادثه و قصه. راستش آن موقع نه به تم قصه فكر ميكردم نه به فرم اجرايي، بلكه بيشتر اين فضا براي من اهميت داشت، بعد در طول چند سال اين داستانكها و فرم بصري به تدريج شكل گرفت و زماني كه خواستم به طور جدي نگارش فيلمنامه را آغاز كنم چون شادمهر درگير پروژههاي ديگري بود از محمد رضا گوهري خواستم تا در بسط و گسترش متن به من كمك كند چون با ايشان يك تجربه خوب سر نگارش فيلمنامه «خيلي دور خيلي نزديك» داشتم.
محمدرضا گوهري دقيقا طرح شادمهر راستين را گسترش داد يا تغييراتي هم در متن داد؟
ما با شادمهر راستين به يك سيناپس پنج صفحهيي رسيديم و حتي اين سيناپس را در اختيار يك دوست قصه نويس هم قرار داديم تا فيلمنامهيي بر اساس آن براي ما بنويسد كه متاسفانه چيز چندان جالبي خروجي آن نبود و چون دو سالي اين بين فاصله افتاد تصميم گرفتم طرحها را دوباره روي ميز قرار دهم و اينبار با محمدرضا گوهري نگارش آن را به جلو ببريم.
در سيناپس شادمهر راستين اين داستانكهاي موجود در فيلمنامه وجود داشت؟
خير، طرح شادمهر خيلي كلي بود و بيشتر دربرگيرنده فضاي كلي اثر بود و در واقع درباره يك مراسم عروسي بود كه حتي به عزا هم تبديل نميشد ولي وقتي بيشتر با شادمهر پيش رفتيم، به يك فيلمنامه سي- چهل صفحهيي رسيديم كه بسياري از اين موقعيتهاي ريز هم داخلش بود.
فيلمنامه راستين ديالوگ نويسي هم داشت؟
خير.
آقاي ميركريمي شما در كارنامه خود آثار شبهكلاسيكي مثل خيلي دور خيلي نزديك را داريد و آثاري مثل يه حبه قند و به همين سادگي كه عملا ضد پيرنگ عمل ميكند و فيلمنامه به جاي طول در عرض گسترش پيدا ميكنند، ميخواستم كمي درباره مشكلات نگارش اينگونه متنها از شما بپرسم.
در زمان نگارش فيلمنامه كلي ايده به ذهن شما ميرسد كه بايد تصميم بگيريد آيا اينها به كار فرم روايي شما ميآيد يا نه. در فرم روايي قصهگو تشخيص اينكه كدام صحنه با كدام جزييات به كار قصه ميآيد و كمك ميكند به تعليق ماجرا خيلي ساده است اما در فرم دوم كمي دشوار است چون موقعيتها به صورت مستقيم در مسير قصه قرار ندارند بلكه در حاشيه و مانند شاخ و برگهاي تنه هستند و شما به عنوان فيلمنامهنويس بايد از خود بپرسيد كه آيا اين ايده با لحن و قصه شما سازگار است و به آن عمق ميبخشد يا خير؟ نه اينكه آن ايده به طور مستقيم به كار شما ميآيد من فكر ميكنم بزرگترين تفاوت بين دو نگارش اين است.
يكي از ايرادهايي كه من به فيلمنامه يه حبه قند وارد ميدانم عدم ارتباط ارگانيك بين برخي از داستانكهاي فيلم است. مثلا در اوايل فيلم ميبينيم پسر بچهها موبايل آن دختر نوجوان را برداشتهاند و آن دختر از اين اتاق به آن اتاق در حال جستوجو است اما به يكباره اين داستانك كات ميشود و ما فرجامي براي اين قصه نميبينيم.
حق با شما است در آن مورد بويژه اتفاقا داستان ادامه داشت و ما براي اينكه مجبور شديم به دليل تايم بالاي فيلم برخي از سكانسها را حذف كنيم آن داستان هم به نوعي ناقص باقي ماند در نسخه اول برادر مرضيه موبايل او را برميدارد تا تماسهاي او را چك كند و در نهايت گوشي را داخل حوض مياندازد، ولي ما فكر كرديم كمي از فضاي اصلي كار دور ميشويم در نتيجه ترجيح داديم برخي از سكانسهاي آن داستانك را حذف كنيم.
درباره بيماري شخصيت فرهاد اصلاني هم اين اتفاق رخ ميدهد، بيننده متوجه ميشود كه او بيمار است اما هيچ ادامهيي براي اين ماجرا در نظر نگرفته ايد.
با شما موافق نيستم چون بقيه شخصيتهاي ما هم رازهاي با خود دارند كه ديگران از آن آگاه نميشوند و فيلم مخصوصا شخصيتهاي را به بيننده نشان ميدهد كه به ظاهر شبيه تيپ هستند ولي هر كدام لايههاي پنهاني دارند كه در برخي از موارد بروز پيدا ميكند از جمله همين شخصيت روحاني، اين موقعيت و اين خبر بازي او را به دو بخش تقسيم ميكند كه گويي تمام چيزهايي كه در نيمه اول فيلم گفته بايد در مرحله عمل امتحان كند و اين سوال كه آيا همانقدري كه درباره آن حرف ميزد ميتواند به آن عمل كند يا خير؟ ضمن اينكه حادثه مرگ دايي جوري براي هر كدام از اعضاي خانواده ثمري داشت و در تجديدنظر در روابط و باورهايشان موثر بود. مرگ دايي براي شخصيت روحاني يك خودآگاهي است كه اين شخصيت به نوعي با خود كنار بيايد و كمك ميكند تا روحاني قصه ما سهمي از بخش دوم داستان ببرد.
در معرفي شخصيتها ما ميبينيم كه دايي سخت مخالف ازدواج است، پسند نيز تمايل چنداني ندارد و هنوز دل در گرو قاسم دارد و اهالي فاميل هيچ كدام اصرار عجيبي براي اين ازدواج ندارند، با اين شرايط چرا پسند ميخواهد با پسر همسايه خود ازدواج كند؟
ما ميخواستيم يك نوع پنهان گويي در اينجا داشته باشيم و قصه را شبيه يك راز براي پسند نگه داريم، پسندي كه گويي تسليم مسيري كه خانواده براي خوشبختي خودش شده ولي يك دلنگراني ته نگاه هميشه هست، پسند از نظر من تا حدودي شبيه شخصيت دايي است، چون هر مخالفتي از جانب او ميتواند بيتاثير باشد مانند حرفهاي دايي كه گويي دورانش به سر آمده و كسي به حرفهاي او گوش نميدهد.
گربه بيشتر تحويلش ميگيرد تا اعضاي خانواده!
دقيقا، ارتباط او با گربه و بچهها بيشتر از اعضاي خانواده است چون فكر ميكند كلام مشتركي بين آنها وجود ندارد. حتي راز مرگ او را فقط گربه ميداند و مخاطبان فيلم و كسي از علت مرگش با خبر نميشود.
به عنوان سوال پاياني دوست داشتم كمي از ايرادات باران كوثري در مقام منشي صحنه هم بگويم، در اوايل فيلم ننه جواهر گوشي موبايل را از ته حياط براي پسند ميآورد و به دست او ميدهد وقتي آهنگ موبايل شروع به نواختن ميكند پسند شروع به خنده ميكند و خطاب به حاضران در حياط با دست ميگويد خب الان چه كنم؟ در نماي قبل دست نگار جواهريان بالا رفته بود و در نماي روبرو پايين بود و بعد از چند ثانيه باز بالا ميرود. در واقع پلان اينبار از روبرو تكرار ميشود يا برگ درختان باغ كه در برخي سكانسها پاييزي هستند و در برخي سكانسها تابستاني!
(ميخندد) راستش اينها زياد مربوط به غفلت منشي صحنه نيست بلكه بيشتر به مونتاژ برميگردد و به شخص آقاي حسن دوست هم ارتباطي ندارد. شايد ايراد از ما بود كه زمان ابتدا و انتهاي پلان را درست محاسبه نكرديم اما درباره ماجراي برگها هم بايد بگويم شروع فيلمبرداري ما مصادف شده بود با پايان فصل تابستان و اين امر دست ما نبود.
به هر حال شما فيلم كاملي را ساختيد و از همه ابعاد آن انتظار ميرود كه بينقص باشد! در پايان اگر سخني داريد بفرماييد.
راستش براي من كم اتفاق افتاده در مصاحبه هايم از حوزه هنري تشكر كنم و بخاطر سرمايهگذاري كه روي اين پروژه انجام داد از آنها سپاسگزاري كنم و اينكه كمترين دخالت را در كار من داشت و در نهايت اميدوارم نتيجه اين اعتماد را ديده باشد.