عشق مدرن و همایش «تحول عشق در جهان مدرن»
نسبت جهان و تفكر مدرن با عشق، موضوع همايشي بود كه در دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد.
اين همايش يكروزه با عنوان «تحول گفتمان عشق در جهان مدرن»، توسط «كميته نظريه و روش» و «انجمن ايراني مطالعات فرهنگي و ارتباطات» برگزار شد و در حوزههاي مختلف روانكاوي، جامعهشناسي، شعر و فلسفه به بررسي اين موضوع پرداخته شد.
در بخش روانكاوي شهريار وقفيپور با موضوع «معضلات عشق مدرن از ديدگاه ژاك لاكان» به سخنراني پرداخت. در بخش شعر به جز احمد پوري و مهرنوش قربانعلي كه در زمينه عشق و شعر سخن گفتند، شهاب مقربين و گروس عبدالملكيان و رويا زرين هم به شعرخواني پرداختند. آنچه در ادامه ميآيد گزيدهاي از صحبتهاي احمد پوري و صالح نجفي در باب عشق مدرن است.
تنوع جلوههاي عشق در شعر معاصر
احمد پوري: ما دو نوع عشق داريم، Love كه يك نوع عشق آسماني و مقدس است و Amour كه عشقي زميني است و متعلق به جنس مخالف، ثروت و قدرت. در اين تفكر Love مقدس است و انسان را به تعالي ميرساند و Amour پست است و انسان را به حضيض رهنمون ميشود. Love تا جايي ميرسد كه مبدل به نيروي اصلي حركت چرخ عظيم كائنات ميشود. اين عشق تفاوت بسياري با عشق و گرايش فيزيكي به جنس مخالف دارد، هرگاه چنين عشقي درباره انسان در دل پديد ميآيد در اصطلاح، آن را عشق منزه مينامند كه كاري به كامجويي و لذت تن ندارد.
براي مثال «دانته» عاشق دختري ميشود و اين عشق چنان پرشور است كه دانته به خاطر همين پرشور بودن عشق، با آن دختر ازدواج نميكند، چون ميترسد اين عشق از بين برود و از اين رو همسري ديگر اختيار ميكند و دختر نيز پس از اين اتفاق ازدواج ميكند. اما عشق دانته تا پايان عمرش باقي ميماند و حتي پس از مرگ زودرس دختر كه دانته با اندوه بسيار شاهدش بود، اين عشق ادامه پيدا ميكند و ناخدايي ميشود براي پيش بردن خط دراماتيك اثر معروف او.
پس از رنسانس و چيرگي علم در عرصه انديشه و حيات اجتماعي انسان، بسياري از آسمانيها مجبور به فرود از آسمان ميشوند چراكه رازها و رمزهاي فراواني گشوده شده است و چند و چون خيلي از پديدهها براي بشر نمايان شده است. انسان بيش از پيش محوريت پيدا ميكند و ارزش و اعتبار بالاتري مييابد. در شعر جهان نيز معشوق اندك اندك شكل زمينيتري پيدا ميكند. اما اين روند كند و آرام پيش ميرود. هنوز عشق با كاميابي يكي نيست، در عوض تكليف معشوق مشخص است.
ديگر در شعر وقتي «تو» يا «او» گفته ميشود، قطعا انساني است روي زمين با گوشت و پوست و خون، هرچند هنوز پيچيده در هالهاي مقدس. شعر عاشقانه پس از رنسانس، نخست با شفاف كردن معشوق به صورت انسان راه خود را ادامه ميدهد و سپس بهتدريج هالههاي رمانتيك و آسماني را هم از آن پاك ميكند.
در ستايش عشق
صالح نجفي: در سالهاي اخير «آلن بديو» كتابي نوشت با عنوان «در ستايش عشق» كه عنوان آن را از فيلم مشهور «گدار» گرفته بود و در اين كتاب به پديدهاي اشاره ميكند كه براي او قابل توجه بوده است و به يك معنا براي همه ما قابل توجه خواهد بود. بديو از اينجا شروع كرد كه ما در دورهاي به سر ميبريم كه ميتوانيم عاشقي كنيم بدون آنكه عاشق شويم و تن به خطري بسپاريم و به عبارتي ميتوانيم عاشقي كنيم بدون آنكه مخاطرهاي ما را تهديد كند. داستان عشق در جهاني كه به سر ميبريم را ميتوان از اينجا شروع كرد، بهزعم بديو در جهان فعلي و در مورد عشق، ما با دو بيماري قرن بيست و يكمي مواجه هستيم كه ميتوان اسم اين دو را ليبراليسم و ليبرتاريانيسم گذاشت.
«بديو» شر را در جهان معاصر با چهار نام مينامد: مديريت، تكنولوژي، فرهنگ و بربريت در روابط جنسي؛ كه به ترتيب جايگزين سياست، علم، آفرينشهاي هنري و عشق شدهاند. به اين اعتبار، مفهوم عشق نزد آلن بديو در تقابل با گرايش سنتي در اين زمينه تعيين مييابد: نخست، جرياني كه از ديرباز به ديده ترديد در پديده عشق مينگريسته و هنوز كه هنوز است در انديشه روانكاوي به حيات خود ادامه ميدهد.
از منظر اين جريان، عشق چيزي نيست مگر نقابي براي پوشاندن ميل جنسي. ژاك لاكان اين برداشت را به صورت پيچيدهاي بيان كرده است: عشق ميكوشد فقدان ناشي از تفاهم در رابطه جنسي را جبران كند. جريان دوم را ميتوان جريان رمانتيك نام نهاد. بنا بر اين تلقي، عشق استوار است بر آميزش تام و تمام عشاق، يعني اتحاد كامل عاشق و معشوق، كه به روشنترين وجهي در با هم بودن عشاق و ذوب شدن عاشق در معشوق نمايانده ميشود.
بديو اما عشق را يكي از فرآيندهاي ساخت حقيقت ميداند؛ حقيقتي درباره «دو» تن كه بر پايه درك تفاوت و تمايز و شقاق ميان خود جهاني مشترك ميسازند. «دو» نه بهمثابه يك به علاوه يك، بل دويي كه ميخواهد از تفاوت، يك جهان مشترك بسازد. تنها در عشق است كه تفاوت ميان دو جنس در نور حقيقت قرار ميگيرد. به همين سبب بديو عشق را «صحنه نمايش دو» مينامد.
بديو معتقد است عشق بدون ابتلا، عشق بدون مخاطره، چيزي به جز نمونهاي از تبليغات رسمي نيست. در مقابل اين جريان، بديو به پيروي از «آرتور رمبوي» شاعر معتقد است بايد عشق را در برابر ديكتاتوري امنيت و عافيت از نو ابداع كرد. بديو در نهايت عشق را از مقوله انقلاب و مقاومت ميداند، چون از سويي متضمن تضاد و خشونت است و از سويي مستلزم ايستادگي در برابر جباريت مواعظ منزهطلبان، اعترافات رياكارانه در عرصه عمومي و خيالبافيهاي ساخته و پرداخته هاليوود.