ترجمه عادل فردوسيپور و تعريف سرقت ادبي
اسدالله امرايي نوشت: سال گذشته نشر چشمه كه از ناشران خوشنام عرصه فرهنگ است و مدير آن جناب كياييان از افتخارات اين عرصه به شمار ميرود، كتابي منتشر كرد به اسم «فوتبال عليه دشمن».
نويسنده كتاب «سايمون كوپر» ورزشينويس معروف است كه در فايننشالتايمز قلم ميزند و ستون ثابت دارد. مترجم كتاب هم «عادل فردوسيپور» است كه درس مهندسي خوانده و مدرس دانشگاه است، اما شهرتش بيشتر به برنامه تلويزيوني 90 است، احتمالا نون نوشتن را هم خواسته تجربه كند، ولي نان جاي ديگري است و نه در ترجمه.
من شخصا فردوسيپور را نميشناسم، تنها چهره رسانهاي او را ديدهام، ارادتي هم خدمتشان ندارم، ولي گاه و بيگاه كه پيش ميآيد موقع برنامههاي جنجالي و صريح او در خانه باشم، برنامه او را ترجيح ميدهم به برنامههاي ديگر تلويزيون و ... . سال قبل كه كتاب در ايران ترجمه و منتشر شد، در غرفه نشر چشمه انفجار جمعيت رخ داد.
همين كه يك چهره معروف توانسته بود خلقي را با كتاب آشتي دهد، براي من كافي بود. نمونه ديگرش هم ترجمه يكي از بازيگران سينما بود. كتاب «فوتبال عليه دشمن » مطابق معمول روال نشر در ايران منتشر شده؛ يك نفر كتاب را خوانده و ترجمه كرده و ناشر هوشمندي هم آن را منتشر كرده است. اجازه از صاحب اثر هم البته هنوز جا نيفتاده و بالطبع اينجا هم اگر كسي اجازه نگيرد، جنايتي مرتكب نشده. من البته ترجيح ميدهم از نويسنده اجازه بگيرم و اگر ناشر مايل باشد و توان مالي داشته باشد كه حقوق اثر را بخرد، كمكش ميكنم.
اين كار را در مواردي با پرداخت حق نويسنده از طرف ناشر عملي كردهام كه مورد خاص آن رمان دريا، نوشته جان بنويل است كه نشر افق منتشر كرده. در موارد ديگر هم به تعارف و قابل شما را ندارد گذشته است. نمونهاش آثار ريموند كارور، تس گالاگر و طاهر بن جلون و توبياس وولف و خيليهاي ديگر است. چون بنا ندارم در اين مختصر كارهاي خودم را به رخ بكشم، ميگذرم. طي يكي، دو هفته گذشته خبري منتشر شد كه گويا سايمون كوپر موقع گوگليدن اسم خودش متوجه انتشار كتاب در ايران شده و برآشفته و چنان كه افتد و داني. راستي آنطرف گوگل فعل شده و جزو افعال باقاعده است.
حالا تا فرهنگستان ما به خودش بجنبد از آن استفاده كنيم. كوپر در فايننشالتايمز چيزهايي نوشته از جمله اينكه ميخواستم سوار هواپيما بشوم و بروم به ايران و حق خودم را بگيرم. البته ناشرش كه معلوم است حرفحساب سرش ميشود و خبر دارد كه ما هنوز قانون كپيرايت را امضا نكردهايم، به او گفته كه خودش را خسته نكند. سايمون كوپر هم آدم حسابي است ظاهرا و با سلاطيني كه عارشان ميآيد با بچه طرف شوند و حتما دوتا از بچههايشان، بخوانيد نوچههايشان را ميفرستند تا اين پسره! را حسابي گوشمالي بدهند و رويش را كم كنند، تومني 10 تومن فرق دارد.
بيچاره يك چيزهايي نوشته و نه اسمي از فردوسيپور آورده و نه بحث سرقت ادبي را مطرح كرده. سرقت ادبي تعريف دارد؛ تعريفش اين است كه شما اثر نويسندهاي را برداري و به اسم خودت چاپ كني يا با آن فيلم و سريال بسازي و دادگاه هم كه بروي محكومت كنند. بعد هم به بازيگران سينما فحش ناموسي بدهي و جايگاه خودت را فراموش كني. اين جنجالي كه راه انداختهاند و در رسانه توي بوق كردهاند به نظرم از اساس بيپايه است.
كوپر اولا در حاشيه مطلب اشارهاي به دولتهايي كرده و بعد هم به ناشر. گفته كتاب مرا دزديدهاند نگفته سرقت ادبي كردهاند. در چنين مواقعي بايد اول پاي دولت را وسط بكشند كه زورشان نميرسد، پاي ناشر را وسط بكشند كه آنقدر محجوب است كه نميتوانند اين كار را بكنند در نتيجه يقه فردوسيپور را ميگيرند كه هم ديوارش كوتاه است و هم چهرهاي شده كه چون حال خيليها را گرفته، ارباب قدرت و رسانه بدشان نميآيد، يكي را تير كنند حالش را بگيرد. شاهد هم كه از غيب رسيده.
حالا هم البته دير نيست مثل هر وقت كه ماهي را از آب بگيرند خوردني است، با يك مكاتبه ساده كار تمام ميشود. مثالش را خود كوپر در مقالهاش آورده. روسها حق و حقوق او را چند سال بعد دادهاند. آن هم اگر مقدور نباشد، نهايتا با يك توضيح ساده قانع ميشوند. در حقيقت ايران جزو كشورهايي است كه به كنوانسيون رعايت حق كپيرايت نپيوسته و به همين دليل اين قانون در ايران رعايت نميشود. بيش از 90درصد كتابهاي ترجمه بدون مجوز كتبي نويسنده يا ناشر چاپ ميشود، پس بايد همه مترجمان اين نود و چند درصد كتاب را سارق ادبي ناميد.
حالا كاري ندارم به نرمافزارها و متون درسي كه مثل ورق زر مشتري دارد. تازه اصل خبر يك چيز ديگر است. نويسنده در يادداشت خود به گردش كار كتاب در جهان پرداخته و در حاشيه آن هم اشاره كرده كه كتابش بدون اجازه در ايران چاپ شده و طبيعي هم هست كه ناراحت شود. روي سخنش هم در وهله اول با دولت است و در وهله دوم با ناشر. به اين كار نهچندان عاقلانه كه در برخي مطبوعات و رسانههاي ما با ذوقزدگي بازتاب گستردهاي داشت، ميگويند خودزني. يكي نوشته سايمون كوپر مصاحبه كرده.
يكي نوشته ميخواسته بيايد ايران و هر كس شاخ و برگي به آن اضافه كرده. حالا بگذريم كه بعضيها باورشان شده، بر همان مبنا هم قضاوت كردهاند. حتي شنيدهام يكي از اين آقاياني كه پيش از اينكه به عرصه مديريت باشگاه برسد، رخت ديگري به تن داشته و براي اينكه ايجاد شغل شود و ايشان بيكار نمانند و شغل كمتر از مديريت و فرمان دادن دون شأنشان است، به اين كسوت گمارده شدهاند، به يكي گفته بابا اين طرف كه همهاش درس اخلاق ميدهد، خودش سارق از آب درآمد. حالا چرا خودزني، آن هم در رسانهها. والله اعلم... .