نگاهی به فیلم «یه حبه قند»
خیلی فیلم، خیلی زندگی!
مهدی تراببیگی
فرارو- در همان ابتدا زنی را میبینیم که قالیچهای را روی بام خانه آورده تا رو به آفتاب ظهر، پهنش کند، در پس زمینه نمایی عمومی از یزد پیداست که بافت و معماری سنتیاش چشمگیر است و...برای ورود به دنیای متفاوتی که رضا میرکریمی در «یه حبه قند» خلق کرده همین نمای افتتاحیه کفایت میکند.
به گزارش سرویس فرهنگی هنری فرارو، آغاز «یه حبه قند»، اشارهای هم به نمای افتتاحیه فیلم قبلی میرکریمی دارد، «در به همین سادگی» بیمقدمه زنی را می بینیم که غریبانه رو به چشمانداز شهری شلوغ ایستاده و چادرش در باد تکان میخورد و با همین افتتاحیه به شکلی اختصاصی وارد زندگی خصوصی شخصیت اصلی فیلم میشویم در حالی که در «یه حبه قند» این توجه و دقت، در شمار بالایی از شخصیتها تقسیم شده که همین حالت خلق موقعیت و اجرای ایدهها را به مراتب دشوارتر میکند.
در «یه حبه قند» با اینکه سعی شده چیدمان سادهی داستانکها، شخصیتها و در مجموع موقعیتهای ریز و درشت به خلق فضایی ساده و صمیمی منتهی شود اما به نظر میرسد تکلفی زیرپوستی در فیلم خودنمایی میکند که به شکلی استعاری به همان قالیچهی اول فیلم برمیگردد.
صرف نظر از اینکه قالیچهی مذکور میتواند نشانهی صریحی از فرهنگ ایرانی باشد، خود فعل پهن کردن قالیچه روی بام خانه، بهانهای خالی از منطق است که تنها در راستای نمایش رنگ و لعاب غلیظی قرار دارد که قرار است در کلیت فیلم شاهدش باشیم و گویا این قالیچه صرفا برای به نمایش گذاشتن روی بام خانه پهن شده که میتوان ردپایی کم رنگی از تظاهر را در آن احساس کرد.
اصلا میتوان ساختار و فرم «یه حبه قند» را هم به همان قالیچهای تشبیه کرد که رو به مخاطب پهن میشود تا نقش و نگار -نه تنها نگار جواهریان- فیلم را به رخ مخاطب بکشد تا لحظاتی شبیه به خود زندگی رقم بزند، یک زندگی کاملا ایرانی-اسلامی.
سینما با تمام ظرفیتهای کشف شده و نشدهاش قادر نیست لحظاتی شبیه به نفس خود زندگی را بازتولید کند، چرا که ناگفته پیداست که زندگی در عین سادگی ابعاد هزار تویی درخودش دارد که به هیچ صراطی روی پردهی نقرهای مستقیم نیست و هیچ کارگردانی- هر اندازه توانگر- نمیتواند زندگی را به قاب بکشد و تنها میتواند زندگی تجربه شده را به تجربه سینمایی بدل کند.
تجربه جدیدی که میرکریمی در «یه حبه قند» به کار گرفته نوعی خطر کردن به حساب میآید، فیلم به قواعد کلاسیک و امتحان پس داده توجهی نمیکند، نه به نظرگاه شخصیت محوری، نه به خط داستانی و نه منطق روایت و خیلی قواعد ابتدایی دیگر، در حقیقت «یه حبه قند» از همهی این مسلمات سینمای مرسوم و مثلا گیشه به نفع خلق فضا عبور میکند تا مخاطب را در تجربه جدیدی از تماشای فیلم قرار دهد.
مخاطب در نظر اول مغلوب و مرعوب حس و حال نوستالژیکی میشود که ناخواسته وارد کار شده، حتی با وجود گوشی آیفون -که آشکارا نشانه فرهنگ وارداتی است- خیال ناهشیار مخاطب به سالهای دوری پرتاب میشود که هنوز مناسبات سادهای در میان افراد برقرار بود و صفای باطن آدمها به وضوح سیب و هندوانهای میرسید که در آب حوض فیلم شناور شد.
از طرفی میتوان ساختار «یه حبه قند» را به همان حوض آبی ارتباط داد که در خود فیلم هم وجود دارد، به نظرمیرسد سعی شده دیدگاه دوربین و به طور کلی میزانسن فیلم در محیطی ساده و زلال شناور شود تا همه چیز یک زندگی سنتی به شکلی عادلانه به چشم آید و با این هدف از کلیاتی مثل عروسی و مرگ تا جزئیات ریز و درشت فیلم، از ترکیب لهجهها و تیپ شخصیتها تا موقعیتهای خالهزنکی همه توی حوض پر آب فیلم ریخته میشوند تا مخاطب در تجربهای تازه در تماشای فیلم غرقه شود.
نظرگاه دانای کل مثل جریان هوایی ملایم از شخصیتی به شخصیتی دیگر از اتاقی به اتاق دیگر و از خرده داستانی به خرده داستانی دیگر در حال حرکت است تا فقدان خط داستانی و منطق روایت را جبران کند، این ترفند دشوار در برخی موقعیتها از دست خارج شده و گاهی با حالتی سهل و ممتنع به کار آمده است.
با تمام اینها «یه حبه قند» تجربهی بلندپروازانه و در عین حال صعود قابل توجهی در کارنامهی سینمای میرکریمی به حساب میآید، در سینمای میرکریمی- چرا که نه، میرکریمی نشان داده که صاحب سبک است- قرار نیست قصه پررنگتر از فضا به چشم بیاید، قرار نیست شخصیتی برجستهتر از بقیه کارکترها باشد، قرار نیست کلیت کار جزئیات فیلم را زیر سایه ببرد و در عین حال قرار نیست این جزئیات به تنهایی خودنمایی کنند.
در این که «یه حبه قند» با روایت شناورش، ظرفیت تازهای به سینمای ایران افزوده است جای شک و تردیدی نیست اما اینکه این فیلم در تاریخ سینمای ایران ماندگار خواهد شد یا خیر پرسشی است که زمان پاسخ آن را خواهد داد.