جراحی ناکام شیر/ تأثیر برنامه‌های اقتصادی دولت‌ها بر سفره خانوار

کسری بودجه دولت‌ها در سال‌های تشدید تنش‌های خارجی سبب شده است که این دولت‌ها برای رفع کسری بودجه به سفره غذای خانوار بارها و بارها دست ببرند و نام این اقدام را جراحی اقتصادی بگذارند.

به گزارش شرق، ادعای دولت‌ها در تمام این سال‌ها این بوده که این جراحی‌های اقتصادی منجر به رفاه عمومی و بهبود وضعیت تولید می‌شود اما بازخوانی فقط یک قلم کالای مورد جراحی قرارگرفته، یعنی شیر، نشان می‌دهد که این سیاست موجب شده است سرانه مصرف لبنیات در ایران که در سال ۱۳۸۹ نزدیک به میانگین جهانی بوده، تاکنون ۵۸ درصد سقوط کرده و از هزارو ۳۰۰ کارخانه لبنی فقط ۳۰۰ کارخانه لبنی سر پا مانده‌اند. 

مروری بر تاریخچه حذف یارانه شیر

حذف یارانه شیر از سال ۱۳۸۷ کلید خورد؛ زمانی که محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهوری وقت، رو به دوربین‌های تلویزیونی گفت که قصد یک جراحی اقتصادی بزرگ دارد و بناست پرداخت یارانه «هدفمند» شود.

او مدعی شد که سیاست هدفمندی یارانه‌ها می‌تواند باعث رشد اقتصادی و رونق تولید و همچنین رفاه عمومی شود و از آن سو با قاچاق مقابله شده و درآمدهای دولت با بزرگ‌شدن کیک اقتصاد افزایش خواهد داشت. 

سیاست دولت وقت موسوم به طرح هدفمندی یارانه در سال ۱۳۸۷ در دستور کار دولت وقت قرار گرفت و مرحله اول اجرای آن در آخرین روزهای پاییز سال ۱۳۸۹ شروع شد که شامل حذف تدریجی و چندمرحله‌ای یارانه روی قیمت کالاهایی مثل سوخت خودرو، برق، آب آشامیدنی، مواد خوراکی و دیگر اقلام با یارانه دولتی می‌شد. دولت در آن زمان اعلام کرد بخش عمده درآمد ناشی از اجرای این طرح به صورت یارانه نقدی به مردم پرداخت می‌شود.

یارانه نقدی ۴۵ هزارو ۵۰۰ تومانی محصول این سیاست بود و براساس برنامه پنجم توسعه بنا بود که در پایان سال ۱۳۹۴ که سال پایانی برنامه پنجم توسعه بود، قیمت حامل‌های انرژی به ۹۰ درصد قیمت فوب خلیج فارس رسیده و در این میزان شناور شود. 

دراین‌میان با اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها بنا شد که یارانه ۵۰۰ میلیارد تومانی شیر حذف شود. در سال ۱۳۸۹ سرانه مصرف لبنیات در ایران به ازای هر نفر بین ۱۳۰ کیلوگرم اعلام شده بود و بنا بود تا پایان برنامه پنجم توسعه سرانه مصرف لبنیات در ایران به میانگین جهانی یعنی ۱۵۰ کیلوگرم برسد. اما با حذف یارانه شیر قیمت انواع لبنیات جهش درخورتوجهی داشت. قیمت یک لیتر شیر در سال ۱۳۸۹ به طور میانگین ۹۰۰ تومان بود که در سال پایانی دولت محمود احمدی‌نژاد در سال ۱۳۹۲ به لیتری دوهزارو ۱۷۰ تومان صعود کرد. به عبارت دیگر قیمت هر لیتر شیر در فاصله زمانی سه‌ساله به حدود ۲.۵ برابر رسید. 

این اتفاق در شرایطی رخ داد که دولت اعلام کرده بود با اجرای هدفمندی یارانه‌ها کسری بودجه رفع شده و رفاه اجتماعی افزایش خواهد داشت. این در حالی است که با روی کار آمدن دولت حسن روحانی، رئیس‌جمهوری جدید گزارش داد: «قانون هدفمندکردن یارانه‌هاست که نتیجه‌ای جز افزایش نرخ تورم تا ۲۴.۵ درصد، رشد هفت برابر نقدینگی، کاهش تولید، افزایش نرخ ارز و تعلیق اجرای آن نداشت». 

از آن سو انجمن صنایع لبنی در سال اول اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها گزارش داده بود با اجرای این طرح، ۲۰ درصد ظرفیت صنایع لبنی خالی مانده است. 

اما در دولت حسن روحانی اجرای این طرح تداوم داشت و همچنان یارانه ۴۵ هزارو ۵۰۰ تومانی به مردم پرداخت می‌شد؛ یارانه‌ای که با صعود تورم و سقوط ارزش پول ارزش آن بسیار نازل شد. با وجود انتقاد گسترده روحانی از طرح هدفمندی یارانه‌ها، نه‌تنها او اجرای این طرح را متوقف یا اصلاح نکرد، بلکه پس از خروج آمریکا از برجام و تشدید تحریم‌ها در سال ۱۳۹۸ حسن روحانی تصمیم گرفت برای جبران کسری بودجه خود یارانه نقدی سه دهک بالای درآمدی را قطع کند. آن‌هم درحالی‌که در سال ۱۳۸۹ یارانه هر ایرانی (با توجه به نرخ هزارو صد تومانی دلار) معادل ۴۱دلارو ۳۶ سنت بوده و ارزش یارانه ۴۵هزارو ۵۰۰ تومانی هر ایرانی در سال ۱۳۹۸ به کمتر از چهار دلار رسید. 

گزارش‌های مداوم تشکل‌های لبنی حاکی از آن بود که رشد قیمت لبنیات و کاهش سرانه مصرف لبنیات ادامه دارد و در دولت ابراهیم رئیسی اما دولت به شکل دیگری تصمیم به حذف یارانه‌های غذا گرفت. 

دولت برای واردات کالاهای اساسی و دارو ارز ترجیحی چهارهزارو ۲۰۰ تومانی می‌پرداخت که دراین‌میان شیر و لبنیات هم به صورت غیرمستقیم از این یارانه بهره‌مند می‌شد، به‌طوری‌که واردات خوراک دام مشمول ارز ترجیحی می‌شد و دولت وقت در سال ۱۴۰۱ اعلام کرد که بنا دارد ارز چهارهزارو ۲۰۰ تومانی را به ۲۸ هزارو ۵۰۰ تومان برساند و در ازای آن اعتبار ۳۰۰ هزار تومانی کالابرگ را برای شماری از دهک‌ها قائل شود.

این مسئله موج دیگری از افزایش قیمت لبنیات را به دنبال داشت. در تیر ۱۴۰۴ انجمن صنایع لبنی از کاهش ۲۰درصدی مصرف پس از اجرای طرح اصلاح یارانه‌ها و افزایش قیمت خبر داد و تأکید کرد برای حفظ قدرت خرید مردم در بازار لبنیات، دولت برای محصولات لبنی هم کالابرگ در نظر بگیرد. اما سقوط مداوم ارزش پول و تورم دورقمی مانع از آن بود که دولت بتواند با حذف مداوم یارانه‌های مواد غذایی کسری بودجه خود را جبران کند و بالاخره رفاه موعود را با جراحی‌های پی‌درپی اقتصاد رقم بزند. 

در دولت مسعود پزشکیان هم همین سناریو تکرار شد و دولت دوباره دست به حذف ارز ترجیحی برد و اعلام کرد به همه اقشار یارانه یک میلیون تومانی می‌پردازد، اما حالا فقط در همین یک قلم شیر قیمت شیر پاکتی که به عنوان کم‌کیفیت‌ترین و ارزان‌ترین محصول لبنی بازار تلقی می‌شود، به بیش از ۶۰ هزار تومان رسیده است و کاهش ۵۸درصدی سرانه مصرف لبنیات را به دنبال داشته است. حالا سرانه مصرف لبنیات در حدفاصل سال ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۴ از حدود ۱۳۰ کیلوگرم به ۵۵ کیلوگرم رسیده است. 

در همین زمینه علی‌احسان ظفری، رئیس اتحادیه فراورده‌های لبنی، به ایلنا گفته است کارخانه‌های کوچک و متوسط نتوانستند در این شرایط سر پا بمانند.

او گفت: از هزارو ۳۰۰ واحد لبنی اکنون فقط ۳۰۰ مورد فعال است و مابقی تعطیل شده‌اند. فقط آن چندتایی که به دولت وصل هستند، مانده‌اند و اگر متعلق به دولت نبودند، آن‌ها هم تعطیل می‌شدند.

او تأکید کرده است با افزایش شدید قیمت لبنیات، دهک‌های یک تا پنج، یعنی حدود ۴۰ تا ۴۵ میلیون نفر از جامعه دیگر قدرت خرید لبنیات ندارند و به دلیل کاهش قدرت خرید مردم و گرانی، اغلب محصولات لبنی به کارخانه‌ها مرجوع می‌شوند. 

درعین‌حال، وزارت بهداشت و رسانه‌های تخصصی حوزه سلامت می‌گویند ایرانی‌ها اکنون حدود ۹۰ کیلوگرم کمتر از سرانه جهانی لبنیات مصرف می‌کنند؛ شکافی که به طور مستقیم با سلامت استخوان، پوکی استخوان در سال‌های آینده و هزینه‌های درمانی گره می‌خورد.