تصاویر؛ وقتی تالاب میمیرد
امروز تالابهای ایران در وضعیتهای متفاوتی قرار دارند؛ برخی هنوز با حداقلهای حیاتی زندهاند، برخی در آستانه مرگاند و برخی دیگر عملاً از نقشه زیست محیطی کشور حذف شدهاند
تالابها از کهنترین و در عین حال شکنندهترین زیستبومهای زمیناند؛ نه کاملاً خشکیاند و نه تماماً آب. مرزهایی زنده که حیات در آنها به تعادل رسیده است.
بر اساس تعریف کنوانسیون رامسر، تالاب به محدودهای از مردابها، باتلاقها، آبگیرها، دریاچهها و سواحل کمعمق گفته میشود که بهصورت دائمی یا فصلی با آب پوشیده شدهاند؛ اما در زیست واقعی انسان، تالاب چیزی فراتر از یک تعریف علمی است: تالاب، ضامن زیستن است. حتی شاید بتوان تالابها را بعنوان سلولهای سیستم ایمنی زمین تصور کرد. وقتی تالاب زنده است، اقتصاد محلی نفس میکشد. صیادی، دامداری سنتی، کشاورزی پیرامونی و گردشگری بهصورت پایدار جریان دارند. پرندگان مهاجر میآیند، آب تصفیه میشود، گردوغبار مهار میشود و اقلیم منطقه متعادل میماند. تالاب زنده، سپری طبیعی در برابر سیلابهاست، فیلتر آلودگیهای آب است، و پناهگاه تنوع زیستی. اما وقتی تالاب میمیرد، مرگ فقط در آب اتفاق نمیافتد. خشکی تالاب یعنی فقر، بیکاری، مهاجرت اجباری، افزایش بیماریهای تنفسی، طوفانهای گردوغبار و ریزگرد.
وضعیت تالابها در ایران را میشود بهعنوان یک روند تدریجی و فرسایشی روایت کرد؛ روندی که از دهههای گذشته آغاز شده و امروز به نقطهای بحرانی رسیده است. ایران کشوری نیمهخشک و کمبارش است، اما تالابها در این اقلیم همواره نقش تنظیمکننده چرخه آب و حیات را داشتهاند.
تا چند دهه پیش، بسیاری از تالابهای بزرگ کشور به واسطه رودخانههای دائمی، سیلابهای فصلی و دانش بومی بهرهبرداری از آب، زنده و پویا بودند و معیشت هزاران خانوار بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به آنها وابسته بود. اما از دهه ۴۰ و به ویژه پس از دهه ۷۰ شمسی، الگوی توسعه در ایران به تدریج بر مهار حداکثری آب استوار شد: سدسازی گسترده، انتقال آب بینحوضهای، توسعه کشاورزی پرمصرف و برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی.
این سیاستها، حقآبه طبیعی تالابها را قطع یا به شدت کاهش داد. تالابهایی که حیاتشان به تداوم جریان آب وابسته بود، ابتدا فصلی شدند، سپس کوچکتر و در نهایت به پهنههای خشک و ترکخورده تبدیل شدند. همزمان با کاهش بارندگیها، فشارهای ثانویه نیز تشدید شد؛ ورود فاضلابهای شهری و صنعتی، پسابهای کشاورزی آلوده و تغییر کاربری اراضی پیرامونی. تالابها بهجای آنکه بهعنوان یک اکوسیستم زنده مدیریت شوند، به مخزن تخلیه مشکلات تبدیل شدند. نتیجه: افت شدید تنوع زیستی، نابودی زیستگاه پرندگان مهاجر و آغاز چرخهای از ریزگردها، بیماریهای تنفسی و فروپاشی معیشت محلی بود.
امروز تالابهای ایران در وضعیتهای متفاوتی قرار دارند؛ برخی هنوز با حداقلهای حیاتی زندهاند، برخی در آستانه مرگاند و برخی دیگر عملاً از نقشه زیست محیطی کشور حذف شدهاند. آنچه آینده این تالابها را تعیین میکند، نه صرفاً میزان بارش، بلکه بازنگری در حکمرانی آب، بازگرداندن حقآبههای طبیعی و پذیرش این واقعیت است که تالابها هزینهی اضافی توسعه نیستند، بلکه شرط بقای آناند.
روز جهانی تالابها سالیانه در تاریخ ۲ فوریه برگزار میشود. هدف از برگزاری روز جهانی تالابها، افزایش آگاهی جهانی در مورد نقش حیاتی تالابها برای مردم و سیاره است. این روز در ۲ فوریه ۱۹۷۱ در شهر رامسر ایران و در کنوانسیون رامسر به امضا رسید.
