درگیری ایران و آمریکا؛ کشورهای منطقه میانجی هستند یا تماشاگر؟
تحلیلگران دلایل متعددی برای نگرانی کشورهای منطقه برمیشمارند؛ از جمله هراس از بیثباتی امنیتی در خلیج فارس، ترس از واکنش نظامی ایران علیه خاک کشورهایی که میزبان پایگاههای آمریکایی هستند و فعال شدن متحدان غیردولتی ایران در حمایت از تهران. ایران نیز بهصراحت اعلام کرده است در صورت هرگونه اقدام نظامی آمریکا، پایگاهها و منافع این کشور در منطقه را هدف قرار خواهد داد.
فرارو – کشورهای منطقه رفتارهای متفاوتی در قبال تهدیدهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی و احتمال وقوع جنگ میان دو کشور از خود نشان میدهند.
به گزارش فرارو، با پررنگتر شدن تهدیدهای مستقیم دونالد ترامپ علیه ایران و افزایش چشمگیر استقرار تجهیزات نظامی آمریکا در منطقه، ابتدا صفی از میانجیها از خلیج فارس تا ترکیه و حتی شمال آفریقا شکل گرفت. برخی کشورهای هممرز ایران یا آنهایی که میزبان پایگاههای آمریکایی هستند نیز بهصراحت اعلام کردند اجازه استفاده از خاک و فضای هوایی خود برای حمله به ایران را نخواهند داد. با این حال، در کنار این مواضع بازدارنده، نشانههایی از رویکردهای متناقض نیز دیده میشود.
نگرانی کشورهای منطقه چیست؟
تحلیلگران دلایل متعددی برای نگرانی کشورهای منطقه برمیشمارند؛ از جمله هراس از بیثباتی امنیتی در خلیج فارس، ترس از واکنش نظامی ایران علیه خاک کشورهایی که میزبان پایگاههای آمریکایی هستند و فعال شدن متحدان غیردولتی ایران در حمایت از تهران. ایران نیز بهصراحت اعلام کرده است در صورت هرگونه اقدام نظامی آمریکا، پایگاهها و منافع این کشور در منطقه را هدف قرار خواهد داد.
با این حال، یک نگاه تحلیلی دیگر میپرسد آیا این احساس تهدید واقعاً کشورها را به سمت جلوگیری از جنگ سوق میدهد یا صرفاً باعث تلاش برای کاهش هزینههای آن میشود؟ پیش از این و همزمان با افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، گزارشهای تأییدنشدهای منتشر شد مبنی بر اینکه برخی کشورهای عربی صرفاً خواستار تقویت پوشش پدافندی و حمایت نظامی ایالات متحده در صورت پاسخ ایران هستند و مخالفت اصولی با اقدام نظامی آمریکا ندارند.
در همین چارچوب، وبسایت آمریکایی آکسیوس به نقل از چهار منبع ناشناس مدعی شد که عربستان موضع خود را تغییر داده و وزیر دفاع این کشور در سفر به واشنگتن گفته است: «در این مرحله، اگر حمله رخ ندهد، تنها حکومت ایران تشویق خواهد شد.» به ادعای این گزارش، «عدم اجرای تهدیدات مکرر ترامپ میتواند بهعنوان نشانهای از ضعف تعبیر شود و به تهران اجازه دهد نفوذ خود را بدون پرداخت هزینه افزایش دهد.»
در مقابل، برخی کشورها از جمله آذربایجان، عربستان و امارات بهصورت رسمی اعلام کردهاند اجازه نخواهند داد از خاک یا فضای هوایی آنها برای حمله به ایران استفاده شود. این کشورها در جریان جنگ ۱۲ روزه نیز با اتهاماتی از این دست مواجه بودند و پرسشهایی مطرح شد مبنی بر اینکه آیا آمریکا برای استفاده از پایگاههای خود در این کشورها نیاز به کسب اجازه از میزبان دارد یا خیر. متخصصان نظامی علاوه بر پاسخ به این پرسش، میتوانند این موضوع را نیز بررسی کنند که با توجه به گستردگی حضور نظامی آمریکا و وجود پایگاههایی فراتر از حوزه خلیج فارس، آیا مخالفت کشورهای عربی عملاً مانعی جدی در مسیر عملیات احتمالی ایجاد میکند یا نه.
نکته مهم دیگر، چرایی این «بازی دوگانه» است. بخشی از گزارش آکسیوس به این مسئله اشاره دارد: «از یکسو حمله آمریکا میتواند پیامدهای خطرناک و غیرقابل کنترل داشته باشد و از سوی دیگر عدم حمله به این معناست که ایران از بحران فعلی قویتر بیرون میآید. به گفته یک مقام خلیج فارس، چرخش لحن عربستان احتمالاً ناشی از این ارزیابی است که ترامپ تصمیم خود را گرفته و ریاض نمیخواهد در موضع مخالفت علنی با واشنگتن قرار بگیرد؛ حتی اگر در ظاهر همچنان از دیپلماسی و احترام به حاکمیت ایران سخن بگوید.» بامداد امروز یک مقام سعودی، ادعای آکسیوس را در گفتگویی با شرق الاوسط تکذیب کرد.
محور دیپلماتیک آنکارا
در این میان، ترکیه تاکنون نقش فعالتری نسبت به دیگر کشورهای منطقه ایفا کرده است. اگرچه حضور نظامی آمریکا و ناتو در ترکیه در مقایسه با کشورهای جنوب خلیج فارس محدودتر است، اما تحلیلگران معتقدند آنکارا نیز دلایل خاص خود را برای نگرانی دارد؛ از جمله احتمال فعال شدن برخی گروههای کردی در صورت تشدید بحران. افزون بر این، برخی تحلیلها حاکی از آن است که اردوغان نسبت به سیاستهای ترامپ نیز ملاحظاتی جدی دارد.
اخبار غیررسمی نشان میدهد در روزهای اخیر و پیش از سفر عراقچی به آنکارا و دیدار با اردوغان و همتای ترک خود، تلاشهایی برای برقراری تماس میان ایران و آمریکا صورت گرفته است. هر دو طرف نیز به وجود واسطههایی برای این تماسها اشاره کردهاند، هرچند تاکنون نشانهای مبنی بر موفقیت این تلاشها منتشر نشده است. رسانه آمریکایی آکسیوس امروز ادعا کرد که پیامهایی از طریق روسیه نیز میان ایران و آمریکا تبادل شده است.
تحلیل اینکه ترامپ تصمیم خود را گرفته، میتواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ اما یکی از مهمترین آنها به گفته تحلیلگران، پیششرطهایی است که آمریکا برای ایران مطرح کرده است؛ شروطی که به نظر میرسد با علم به عدم پذیرش آن از سوی تهران طرح شدهاند. عراقچی نیز در سفر به آنکارا بار دیگر تأکید کرد که مسائل دفاعی ایران موضوع هیچ مذاکرهای نخواهد بود.
حسامالدین آشنا، استاد علوم سیاسی دانشگاه امام صادق، در این باره نوشت: «در مورد صلح با لیبی و عراق هم شرایطی گذاشتند که میدانستند طرف مقابل نمیتواند بپذیرد، پس مذاکره معناداری هم شکل نگرفت. قبلاً با ایران این بازی را نکرده بودند، اما حالا فکر میکنند موقعیت فعلی کشور برای اجرای این سناریو مناسب است. شاید برای آنها حمله اصل است و باقی بهانه.»
