نرخ ارز دولت فروغي را ساقط كرد
دولت فروغي به دليل اينكه نرخ ارز به ويژه ليره انگليس را دوگانه تعريف و تعيين كرده بود با مخالفت مجلس مواجه و در نهايت كار به استيضاح دولت كشيده شد. دفاع فروغي از تصميم دولت مورد قبول مجلس قرار نگرفت و دولت سقوط كرد.
قرائت استيضاحيه امير تيمور از وزير دارايي
(آقاي طوسي ورقه استيضاح آقاي امير تيمور كلالي را از آقاي وزير دارايي به شرح زير خواندند.)
مقام محترم رياست مجلس شوراي ملي
مدتي است اين بنده از آقاي وزير دارايي در موضوع خريد ارز به مظنه يكصد و چهل ريال و اينكه ادامه وضع مزبور به ضرر و زيان كشور تمام ميشود، سوالي نمودهام كه در مجلس براي جواب حاضر شوند و چندين جلسه هم متوالي حضورا از ايشان تمنا كردهام براي جواب سوال مزبور زودتر حاضر شوند و احساس ميكنم ميخواهند با طفره و تعلل به دفع الوقت واگذار كنند نظر به اينكه بيش از اين بنده نميتوانم شاهد جرياني باشم كه بر عليه منافع كشور است به موجب اين ورقه ميخواهم آقاي وزير دارايي را استيضاح كنم و از مقام محترم رياست تمنا دارم روز استيضاح را تعيين فرمايند.
امير تيمور كلالي - اجازه ميفرماييد.
رييس - راي گرفته ميشود به اعتماد كابينه آقاي نخستوزير.
امير تيمور كلالي - قبل از راي تذكري است كه لازم است داده شود براي اينكه هيات دولت دچار سوال و استيضاح و مذاكرات قبل از دستور نشوند. تذكر لازمي است كه بايد عرض كنم و بهعلاوه يك موضوع استيضاحي هم قبلا بوده و بايد تكليف آن معلوم شود كه چه خواهد شد براي آنكه آن موضوع روشن شود و كار مجلس و دولت تسهيل شود اجازه ميخواهم عرايضم را عرض كنم.
دكتر جوان - بنده اجازه ميخواهم تذكري دارم چون در موقع معرفي آن كابينهشان...
رييس - تذكر مورد ندارد اعلام راي شد.
دكتر جوان - اجازه نميدهيد صحبت كنيم. (زنگ رييس)
طباطبايي - بنده اخطار نظامنامهاي دارم.
رييس - بسيار خوب اخطار داشته باشيد بعد صحبت بكنيد.
امير تيمور - به عرض بنده توجه بفرماييد بنده بايد قبل از راي عرايض خودم را به عرض آقاي رييسالوزرا برسانم و بعد راي گرفته شود، زيرا توضيح ايشان در راي موثر خواهد بود، اگر ايشان توضيح بدهند ممكن است بنده در راي دادن شركت كنم و الا بنده در راي شركت نخواهم كرد (طباطبايي - تكليف را معين بفرماييد) خود آقاي رييسالوزرا هم اجازه ميفرمايند به عرض برسانم.
نخستوزير - آقاي امير تيمور صحبت استيضاح را ميفرماييد مقصودتان همين است؟ بفرماييد.
اميرتيمور - اجازه ميفرماييد به عرض مباركتان برسانم بنده بدوا تشكر ميكنم از حضرت آقاي نخستوزير كه مثل هميشه توجه دارند عرايض به عرضشان برسد و در اين موقع موافقت فرمودند كه عرايض به عرضشان برسد. البته خاطر محترم آقايان مسبوق است كه از طرف بنده استيضاح شد از آقاي دكتر مشرف وزير دارايي كه به اعتقاد بنده عمل ايشان برخلاف مصلحت مملكت بود و ضرر و خسارتي براي مملكت ايجاد شده البته حالا آقاي دكتر مشرف از كابينه رفتند، ولي اصل موضوع از ميان نرفته.
بنده موضوع ارز و اسعار را يكي از قضاياي مهم مملكت ميدانم و معتقدم در اين عملي كه شده است ميليونها خسارت به مملكت وارد شده است و اگر آقاي رييسالوزرا موافقت بفرمايند چه در مجلس و چه در خارج از مجلس صحبت شود بنده ثابت ميكنم كه ميليونها خسارت به اين مملكت وارد شده و اگر يك روز تصميم قطعي در اين كار به تاخير افتد صدها هزار تومان به ضرر مملكت تمام ميشود.
بنده معتقد هستم در اين قضيه بهخصوص قبل از راي تكليف را معين فرمايند و به عقيده بنده بايد موضوع ارز به كلي آزاد باشد و تابع عرضه و تقاضا شود اگر ارز آزاد باشد بنده عقيدهام اين است كه به قيمت خيلي نازلتري در اين مملكت اسعار خريد و فروش شود ممكن است به قيمت گرانتري هم برسد اشكالي ندارد، ولي يك قيمت معيني را دولت معين كردن و همه روزه از پول مملكت و از خزانه مملكت پوند خريدن و مقدار زيادي پوند در لندن بلوك كردن برخلاف مصلحت است اين يك موضوع.
موضوع ديگر عرض بنده مربوط به كار وزارت طرق است البته ما يك وزارت طرقي در سابق داشتيم و يك وزير هم داشت و يك رويهاي هم در كار بود و يك راهسازيهايي هم ميشد كه به ترتيب خودش پيش ميرفت، اما وزارت طرق امروز ما با وزارت طرق ديروز به كلي فرق دارد حالا در وزارت طرق يك راهسازيهاي ديگر و يك عمليات ديگري ميشود كه يك قسمتش مربوط به ما است و يك قسمت آن مربوط به خود ما نيست.
وزارت طرق امروزه بايد مواظبت كند بايد بيش از حد معمول مراقبت كند و بايد وزير طرق شخصا مراقب و ناظر باشد. بايد فعاليت و مراقبت بيشتري ملحوظ و منظور بدارد و ناظر جريان امور باشد كه اين ساختمانهايي كه ميشود دقت به عمل آيد. آن قسمتهايي كه متعلق به دولت ايران است و براي مصلحت ايران است البته براي ما لازم است و اشكالي ندارد، ولي آن قسمتهايي كه مربوط به ما نيست و براي قسمتهاي خارجه است آنها را با كمال شهامت تذكر بدهند كه اينها مربوط به ما نيست براي اينكه بعدها دولت و مملكت دچار يك عملي واقع نشود كه بودجه مملكت و خزينه دولت در آتيه از اين باب خرجي تحميل شود.
من مخصوصا اين قضيه را ميخواهم به آقاي وزير طرق تذكر بدهم كه كار راهسازي يك چيزي نيست كه حقيقتا در شوراي اداري راه كه مثلا در وزارت طرق تشكيل ميشود ببرند و آنجا بگويند تشخيص دادند كه اين راهسازي لازم است و بايد بشود يا آنها تشخيص دادهاند كه اين راهسازي مربوط به ما است يا به ديگري است اين طور نيست و من مخصوصا عقيده دارم و عرض ميكنم كه اينها بايد در هيات دولت مطرح شود و مورد شور واقع شود و تشخيص داده شود.
مساله ديگر عرض بنده كه دو سه جلسه هم قبل از دستور عرض كردم آقاي وزير خارجه هم تشريف داشتند در مجلس شوراي ملي و با اينكه مهم بود جواب نفرمودند مساله اشيا و اموالي است كه متعلق به تجار و بازرگانان ايراني و دستگاههاي تجارتي ما است كه در گمركات شمالي است و در اين قضيه با اينكه به عرض مباركشان رساندم تا به حال به هيچ وجه منالوجوه اقدامي نكردهاند اين قضيه اگر مربوط به اشخاص و يك عده معدودي بود بنده عرضي نداشتم و چيزي نميگفتم ولي اين مال مملكت است و ميليونها پول از براي آنها داده شده است.
امروزه هم كه شما اتحاد داريد نميدانم اين را چه جور و به چه طريق حمل كنم با اتحاد و دوستي و الان مملكت معطل است و شما بايد اين قضيه را تمام كنيد و در اين موضوع هم بايد آقاي وزير امورخارجه بفرمايند كه چه اقدامي كردهاند و چه اقدامي بايد بفرمايند و نفيا يا اثباتا چه كار كردهاند اگر دادني است كه بدهند اين مالالتجارهها را اگر هم نميدهند كه معلوم بشود.
عرض ديگر بنده راجع بهكوي نازيآباد است حالا كه آقاي وزير دارايي تشريف دارند...
(همهمه نمايندگان- زنگ رييس دعوت به سكوت)
چند نفر از نمايندگان- آقا اين حرفها خارج از موضوع است.
دكتر سنگ- تصور ميكنم فرمايشات آقاي امير تيمور هر كدامش به موقع خود صحيح است و متين است لكن خود آقاي امير تيمور بايد تصديق بفرمايند كه اين حرفها موقعش بعد از آن است كه هيات دولت معين شد و آن وقت بايد بفرمايند و بگويند اين جور و اين جور ولي اول بايد راي گرفته شود بعد از آن تمام فرمايشاتتان متين است (صحيح است) مثلا وزير امور خارجه در فلان موضوع فلان اقدام چه شد يا آقاي وزير راه در موضوع راه چه كار بايد بكنند ولي آقاجان هنوز كه آقاي وزير خارجه يا آقاي وزير راه معين نشدهاند (بعضي از نمايندگان-معين شدهاند).
بنده عقيده دارم كه در هر مجلسي آقا هم بايد اقليت باشد هم اكثريت و همانطور كه اقليت رشادت ميكند و مطالب خودش را ميگويد همانطور هم اكثريت بايد رشادت بكند و بگويد البته آقا امروز روزي است براي ما قيمت دارد امروز روزي است كه براي ما غنيمت است مجلس را بايد طوري نگاهداشت و با دولت بايد همكاري كنيم و طوري رفتار كنيم كه كاري از پيش برود.
بنده به آقايان يا آقاي امير تيمور عرض نميكنم فرمايشاتشان را نكنند البته هر شخصي حق دارد برود پشت تريبون و مطابق نظامنامه هر مطلبي كه دارد بگويد و هر عيبي كه در كار هست اظهار كند ولي در صورتي كه وزير معلوم شده باشد.
جمعي از نمايندگان - راي بگيريد. راي راي.
امير تيمور- بنده اين عرايض را عرض كردم براي اينكه هر روز دچار استيضاح نشويم.
دكتر سنگ- بعد ميتوانيد استيضاح كنيد (همهمه نمايندگان- زنگ رييس)
رييس- دعوا كه در مجلس موضوعي ندارد.
جمعي از نمايندگان- راي بگيريد. راي. راي.
دكتر سنگ- بنابراين بنده پيشنهاد ميكنم راي بگيريد اگر هيات دولت قبول شد آنوقت.
نخستوزير- عرض كنم خود آقاي امير تيمور كه مدتها است در مجلس شوراي ملي هستند ترتيبات پارلماني را البته ميداند وليكن بنده لازم ميدانم عرض كنم موضوع ارز را كه ايشان فرمودند چون در دوره سابق اين هيات دولت اين مطلب مذاكره شد و خودشان مسبوق هستند كه بنده يك وقتي كه متجاوز از يك ماه و چهل روز قبل از اين باشد در اين موضوع لازم دانستم كه با بعضي از آقايان نمايندگان و جماعتي كه اهل اطلاع باشند مشورت كنيم.
اينطور كه ايشان ميفرمايند ميليونها به مملكت خسارت وارد ميآيد و خواهد آمد اين مساله مسلم نيست ببينيم واقعا اين طور هست يا نيست بعد از اين مدت كميسيون هم منعقد شد مذاكراتي كرديم، مشاوره بسيار كرديم و مطلب تقريبا تا اندازهاي روشن شد و بنا شد كه هيات دولت بروند و در زمينه اين عملياتي كه واقع شده است فكر كنند و تصميم بگيرند در اين ضمن ترتيباتي پيش آمد كه در هيات دولت تغييري واقع شد و در اين چند روزه تقريبا از آن روزي كه اين جلسات كميسيون خاتمه پيدا كرد تا امروز مشغول همين كار است.
اگر مقصودتان اين است كه آن استيضاح را بفرماييد خوب آن استيضاح كه از هيات دولت نبود از وزير دارايي بود و چون وزير دارايي رفته است از وزير دارايي جديد كه گمان نميكنم موضوعي داشته باشد اين استيضاح را بكنيد و هيات دولت هم ميگويد ما مشغول اين عمل هستيم و هر چه زودتر اين تصميم را خواهيم گرفت.
اگر شما به عقيده خودتان باقي بوديد و دولت هم اقدامي نكرد شما مختار هستيد كه سوالي كنيد ميخواهيد هم استيضاح كنيد دولت هم استنكاف نميكند و اشكالي ندارد. مسائل ديگري را هم كه فرموديد اگر بنده حالا وارد بشوم خيلي مفصل ميشود و عينا همين حال را دارد و اين فرض است كه ما بدانيم اين هيات دولت كه هست طرف اعتماد مجلس هست يا نيست اگر امروز خيلي عجله داريد بايد معلوم شود چه وزيري در مذاكرات طرف شما ميشود و الا بعد به طور خصوصي به طور رسمي به طور علني، همه جورش را حاضريم.
بنابراين مطلب اين است مذاكرات در باب اينكه فلان امر چه شده يا چه نشده طرف ميخواهد بايد معلوم شود كه طرف شما هست يا نيست اين را وقتي معلوم كرديد آن وقت هر فرمايشي داريد بفرماييد.
اميرتيمور كلالي- بنده عجالتا با فرمايشي كه آقاي رييس الوزرا فرمودند ميگذارم براي بعد وقتي كه تكليف هيات دولت معلوم شد.
عده حاضر 112 نفر راي سفيد 65 راي و 4 راي كبود و دو ورقه بدون اسم شماره شد.
اسامي مخالفين آقايان: ارگاني- مجيد موقر- ابوالقاسم نراقي- عبدالله شهدوست.
موافقين آقايان: هدايت- نواب - فرخ- حمزه تاش- هاشمي- ابراهيم سميعي- شجاع- مشيردواني- لاريجاني- صفوي- فرشي- رستم گيو- احمد مهذب- محمود عزيزي- نائيني- بيات- عبدالله ناهيد- مجدضيائي- نقابت- معيني- خسروشاهي- شاهرودي- كامل ماكوئي- كازرونيان- ملك زاده آملي- يمين اسفندياري- دكتر لقمان- نصرتيان- محمدتقي شيرازي- محمدرضا پارسا- محمدتقي معتضدي- افخمي- ساگنيان- فياض - صفاري- بوداغيان- فتوحي- رهبري- گودرزنيا- مرآت اسفندياري- رفيعي -دكتر ملكزاده- اصفهانيان- مخبرفرهمند- ابراهيم بريگي- دكتر قزلاياغ- دكتر غني- مقدم- معتصم سنگ- اوحدي- طالش رحمت سميعي- چاپچي- اسمعيل سنگ- خليل حريري- محسن مهدوي - ياراحمدي- عباس نفيسي- همراز- احمد فريدوني- جعفر اصفهاني- محمد رضا اردبيلي- جعفر پناهي- اسماعيل ملايري- عباس مسعودي- رضوي.
دو جلسه بعد مجلس صرف معرفي و بحث روي برنامه سهيلي و دادن راي اعتماد به او گرديده است- راي موافق 100 نفر
سقوط دولت فروغي
اطلاعات در يك ربع قرن در زير عنوان: «مجلس سيزدهم با مرحوم فروغي سازش نكرد» چنين نوشته است: دولت فروغي پس از گذراندن عهدنامه اتحاد بين دولت ايران و دولتين شوروي و انگلستان دچار مخالفتهاي شديد يك عده از نمايندگان مجلس گرديد، اين امر طبيعي بود؛ زيرا بعضي از نمايندگان در مقام انجام توقعات خود از دولت بوده و برخي خواهان جاه و مقام بودند و مرحوم فروغي به هيچ وجه خود را آشنا به اين سخنان و حرفهاي تنگگوشي نميكرد و ميگفت اگر مايل هستيد مملكت از اين بحران و گرفتاري خارج شود بايد هرگونه نظريات شخصي را كنار گذارده با دولت همكاري كنيد.
چون زمزمه مخالفت زياد شد و دولت تحت استيضاح قرار گرفت و كارهاي دولت را معوق نگاه داشتند، روزي فروغي تقاضاي جلسه خصوصي كرد و به مجلس آمد و اين تاريخ 6 اسفند 1320 بود و گفت: «من نيامدهام كه وضعيت خود را يا كابينه را تثبيت كنم بلكه جريان اوضاع مرا بر آن داشت كه مطلب را با آقايان در ميان بگذارم يا جلوي اين شايعات و تزلزل دولت را بگيريد و با دولت همكاري كنيد يا نظريات خودتان را صريحا اظهار داريد كه من استعفا بدهم و كنار بروم.»
وی ادامه داد: «اين وضع بيتكليفي و تزلزل دولت به ضرر مملكت است، دولت نميتواند كار كند. تكيهگاه ندارد و هر روز وضعيت بدتر ميشود و از لحاظ سياست خارجي اين رويه مضرات بسيار دارد، من حاضر نيستم با اين مخالفتها و ايجاد تشنجات و تزلزل كار كنم.»
در همين جلسه كه در حقيقت كنارهگيري فروغي بود اكثريت نمايندگان مجلس بار ديگر ابراز اعتماد نمودند؛ ولي مشروط بر اين گرديد كه كابينه ترميم شود و اشخاصي كه بيشتر همكاري با مجلس نمايند انتخاب شوند. منظور بعضي از نمايندگان اين بود كه با نظر و مشورت آنها وزيران انتخاب شوند و حتي دو سه نفر از بين وكلا داوطلب بودند.
ولي چون مرحوم فروغي به اين مسائل توجه نميكرد اين ابراز اعتماد تمام نمايندگان را پشتيبان خود فرض كرد و چند روز بعد كابينه استعفا داد تا نخستوزير بتواند كابينه جديد تشكيل بدهد و بالاخره روز 11 اسفند 1320 دولت جديد فروغي به مجلس معرفي گرديد و چون منظور آن دسته از نمايندگان تامين نشده بود در همين جلسه ميخواستند با راي عدم اعتماد دولت را ساقط سازند و همين كه راي گرفتند دولت از 112 نفر 65 راي موافق پيدا كرد.
ولي بلافاصله پس از ختم جلسه رسمي مرحوم فروغي و وزيران جديد در يكي از اتاقهاي مجلس اجتماع نموده به مشورت پرداختند و فروغي گفت: «من مصلحت كشور را در اختلاف نظر نميبينم 65 راي موافق حكومت را ضعيف ميسازد و نميتواند در برابر مشكلات خارجي و داخلي ايستادگي نمايد. بدين جهت استعفا ميدهم.»
بعضي از نمايندگان ايشان را همان ساعت ملاقات نمودند و گفتند كه راي دولت بعدا اضافه خواهد شد؛ ولي ايشان قانع نشده و گفتند نتيجه ندارد، زيرا بعضيها نظرياتي دارند كه انجام آن از عهده من ساخته نيست و منظور عدهاي روي كار آوردن قوامالسلطنه است و او در اين امر فعاليت ميكند؛ بر فرض امروز هم با من موافقت كنند باز دو روز ديگر بناي كارشكني را خواهند گذارد.
اين بود كه يكسر حضور اعليحضرت شرفياب شد و استعفاي دولت را تقديم نمود.مجلس بار ديگر ميخواست درخصوص نخستوزير آينده اظهار عقيده كند، جمعي پيشنهاد كردند كه راي مخفي گرفته شود تا هر كس عقايد باطني و دروني خود را به نخستوزير آينده روي ورقه سفيد و بيامضا بنويسد و كسي كه راي بيشتر داشت به نخستوزيري انتخاب شود يعني اقليت نظر اكثريت را قبول كند روز 13 اسفند جلسه خصوصي تشكيل شد و راي مخفي گرفته شد. فروغي 47 راي و قوامالسلطنه 39 راي داشتند و به خوبي معلوم شد كه مخالفت با فروغي به خاطر نخستوزيري قوامالسلطنه است.
روز بعد طرفداران فروغي به صدور قطعنامهاي مبادرت ورزيدند، زيرا صحبت از اين بود كه فروغي زير بار مسووليت و زمامداري نخواهد رفت و ناچار قوامالسلطنه را انتخاب خواهند كرد. اين قطعنامه برله فروغي بود ضمنا حكايت از مخالفت آن عده با زمامداري قوامالسلطنه مينمود و به همين جهت طرفداران قوام را از پيشرفت نظريه خود مايوس ساخت و دست از تعقيب نظريه خود برداشتند و خود قوامالسلطنه هم موقتا از ادامه فعاليتهاي خود صرفنظر نمود.
لكن در همين احوال كه نظر موافقين فروغي پيشرفت كرد و نمايندگاني از طرف دستهجات مجلس انتخاب ميشدند كه آن مرحوم را ملاقات نموده و زمامداري را بدون اظهار مخالفت به ايشان پيشنهاد نمايند، فروغي بدون تعيين محل اقامت از شهر خارج شده در يكي از نقاط شميران به سر ميبرد. كوشش در ملاقات فروغي بيفايده بود زيرا هيچ كس از محل اقامت وي اطلاع نداشت.