قوانین هدایت هواپیما؛ پرواز VFR چیست و چه تفاوتی با IFR دارد؟

به تازگی اخباری مبنی بر محدودیت‌های جدید پروازی در فضای مجازی منتشر شده، اما مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری، می‌گوید که هیچ نوتام تازه‌ای در فضای هوایی کشور صادر نشده و آنچه به تازگی ابلاغ شده، صرفاً تمدید شرایط و ضوابط قبلی مربوط به پروازهای VFR هواپیماهای فوق‌سبک و ناوبری آموزشی است.

در هوانوردی، هر پرواز باید طبق قوانین مشخصی صورت گیرد تا ایمنی هواپیما و خلبانان تضمین شود. یکی از مهم‌ترین این قوانین، قوانین پرواز بصری (VFR – Visual Flight Rules) است که به خلبانان اجازه می‌دهد با استفاده از دید مستقیم و نشانه‌های محیطی، هواپیما را هدایت کنند. اما VFR دقیقاً چیست و چه کاربردهایی دارد؟ در ادامه همه چیز را درباره این نوع پرواز توضیح می‌دهیم.

انواع شرایط پروازی

پیش از توضیح پرواز VFR، نیاز است تا با انواع شرایط ممکن برای پرواز آشنا شویم.

یکی از مهم‌ترین عواملی که انجام پرواز، عدم انجام آن یا چگونگی انجام پرواز را مشخص می‌کند شرایط آب‌وهوایی است. برای انجام یک پرواز ایمن حتماً از قبل باید هوای حال حاضر فرودگاه مبدا و مقصد، هوای مسیر و همچنین پیش‌بینی آن در فرودگاه مقصد و فرودگاه جایگزین بررسی شود. با توجه به اینکه میزان سوخت یک هواپیما محدود است در صورتی که هوای فرودگاه مقصد برای فرود مناسب نباشد، خلبان با توجه به بررسی شرایط مختلف و قوانین مربوطه تصمیم می‌گیرد که به فرودگاه شهر مبدا بازگردد یا در فرودگاه جایگزین هواپیما را فرود آورد. به صورت کلی دو نوع شرایط پرواز بر اساس وضعیت هوا وجود دارد:

شرایط هوایی متکی بر دید (VMC: Visual Metrological Condition)

در شرایط هوایی VMC میزان دید و پدیده‌های جویی و شرایط مختلف به گونه‌ای است که خلبان به طور کامل می‌تواند دید محیط را داشته باشد. این شرایط نیازی به استفاده و اتکای صددرصدی بر آلات‌دقیق و نشانگرهای هواپیمای خود ندارد. در گذشته تا قبل از پیشرفته شدن هواپیماها و وجود سیستم‌های ناوبری دقیق، جهت‌یابی و پیدا کردن مسیر تماماً بر عهده خلبان بود.

به همین دلیل برای استخدام خلبانان میزان سلامت آن‌ها فوق‌العاده اهمیت داشت. در گذر زمان با پیشرفت هواپیماها و اضافه شدن سیستم‌های ناوبری و دیگر سیستم‌های پیچیده میزان اتکای هواپیما به خلبان کمتر شد. بنابراین وجود خلبان بیشتر جنبه نظارتی پیدا کرد و نقش خلبان بیشتر در هنگام شرایط اضطراری پررنگ شد.

شرایط پروازی متکی بر آلات دقیق (IMC: Instrument Metrological Condition)

در این وضعیت میزان دید محیط به علت وجود پدیده‌های جوی و شرایط ابرها به گونه‌ای می‌شود که خلبان نمی‌تواند بدون گذراندن دوره‌های مخصوص (Instrument Rating)، آمادگی لازم و همچنین وجود آلات مناسب، هواپیمای خود را هدایت کند. پایین بودن دید و پدیده‌هایی مانند تگرگ، طوفان، بارش باران و یا برف، پرواز را برای بسیاری از خلبانان و وسایل پرنده دشوار می‌سازد. تا جایی که در این شرایط فقط خلبانان و هواپیماهایی قادر به انجام پرواز هستند که تجهیزات و آمادگی لازم برای پرواز در این شرایط را داشته باشند.

حال که با انواع شرایط پروازی آشنا شدیم می‌توانیم به بررسی قوانین تعیین شده برای هر یک از این شرایط بپردازیم. بر اساس شرایط پروازی، قوانین حاکم بر پرواز نیز به صورت کلی به دو دسته VFR و IFR تقسیم می گردد.

پرواز VFR چیست؟

قوانین پرواز بصری (VFR) مجموعه‌ای از مقررات است که به خلبان اجازه می‌دهد در شرایط جوی مناسب و دید کافی، پرواز خود را بدون وابستگی کامل به ابزارهای ناوبری انجام دهد. در این حالت، خلبان از نشانه‌های بصری مانند افق، زمین، موانع طبیعی و دیگر هواپیماها برای هدایت هواپیما استفاده می‌کند.

به بیانی دیگر، وقتی هوا صاف باشد و خلبان بتواند محیط اطراف خود را ببیند، می‌تواند طبق VFR پرواز کند. در غیر این صورت و زمانی که دید محدود باشد، خلبان باید از قوانین پرواز ابزاری (IFR – Instrument Flight Rules) بهره ببرد.

ویژگی‌های پرواز VFR

از جمله ویژگی‌های این پرواز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• وابستگی به دید مستقیم: خلبان مسیر، موانع و دیگر هواپیماها را با چشم مشاهده می‌کند و بر اساس نشانه‌های محیطی هدایت می‌کند.
• نیاز به شرایط جوی مناسب: پرواز VFR تنها زمانی ممکن است که دید افقی کافی و فاصله استاندارد از ابرها وجود داشته باشد.
• سادگی و انعطاف در برنامه‌ریزی: خلبان می‌تواند مسیر و سرعت خود را با آزادی بیشتری نسبت به IFR انتخاب کند.
• هزینه کمتر و تجهیزات ساده‌تر: برخلاف IFR، نیاز به تجهیزات پیشرفته و ارتباط مداوم با کنترل ترافیک هوایی محدود است.
• تقویت مهارت‌های ناوبری بصری: این نوع پرواز مهارت خلبان در تشخیص موقعیت و نشانه‌های زمینی را افزایش می‌دهد.
• محدودیت در فضاهای هوایی کنترل‌شده: در برخی مناطق شلوغ یا ارتفاعات خاص، VFR محدودیت دارد و خلبان باید قوانین IFR را رعایت کند.

پرواز IFR چیست؟

IFR یا قوانین پرواز ابزاری، مجموعه‌ای از مقررات است که به خلبانان اجازه می‌دهد در شرایط نامساعد جوی یا دید کم، هواپیما را هدایت کنند. برخلاف VFR که خلبان از دید خود برای ناوبری استفاده می‌کند، در IFR خلبان باید بر اساس ابزارهای داخل کابین و سیستم‌های ناوبری مسیر، ارتفاع و موقعیت هواپیما را کنترل نماید.

ویژگی‌های پرواز IFR

از جمله ویژگی‌های خاص این پرواز می‌توان به موارد زیر اشاره داشت:

• وابستگی کامل به ابزار: از GPS، سیستم‌های ناوبری رادیویی و سایر تجهیزات دقیق برای هدایت استفاده می‌شود.
• مناسب برای شرایط بد جوی: مه، ابرهای سنگین، باران شدید یا دید کم، زمانی که پرواز بصری ممکن نیست.
• ارتباط مستمر با کنترل ترافیک هوایی (ATC): خلبان برنامه پرواز خود را اعلام می‌کند و در طول مسیر با ATC در تماس است تا ایمنی و فاصله مناسب از دیگر هواپیماها حفظ شود.
• نیاز به مهارت و گواهینامه خاص: خلبان برای پرواز IFR باید گواهینامه Instrument Rating داشته باشد و هواپیما نیز تجهیزات لازم را داشته باشد.