چند فروند از جنگنده F-۴ Phantom II در ایالات متحده و دیگر نقاط جهان ساخته شد؟

ممکن است در حال حاضر تا حدود ۱۲۸ فروند جنگنده F-4 Phantom II در نقاط مختلف جهان، با درجات متفاوتی از آمادگی پروازی، همچنان وجود داشته باشند. در حال حاضر سه نیروی هوایی فعال هنوز از این جنگنده کلاسیک آمریکایی استفاده می‌کنند و دست‌کم یک فروند نیز در مالکیت خصوصی قرار دارد. ارتش ایالات متحده آخرین اف-۴های عملیاتی خود را در سال ۱۹۹۷ از خدمت خارج کرد، اما بسیاری از این هواپیماها به واحدهای پشتیبانی و ناوگان‌های خارجی منتقل شدند و سال‌ها پس از بازنشستگی نمونه‌های آمریکایی به پرواز ادامه دادند.

پهپادهای هدف QF-4 که بر پایه فانتوم ساخته شده بودند و برای آزمایش موشک‌ها به کار می‌رفتند، به‌طور رسمی در سال ۲۰۱۶ بازنشسته شدند؛ همچنین آخرین اف-۴های آموزشی مورد استفاده در واحدهای پشتیبانی نیز از خدمت خارج شدند. پس از کنار گذاشتن آخرین فانتوم‌های کره‌جنوبی در سال ۲۰۲۴، این هواپیما اکنون تنها در سه نیروی هوایی جهان به‌طور فعال حضور دارد. اگرچه حضور جهانی اف-۴ به‌تدریج در حال کاهش است، اما شماری از این جنگنده‌ها با ارتقاهای فنی همچنان برای سال‌های آینده در خط مقدم خدمت باقی خواهند ماند.

آخرین بازماندگان یک نسل رو به زوال

جنگنده F-4 Phantom II ساخت کمپانی مک‌دانل داگلاس پرتیراژترین جنگندهٔ مافوق‌صوتی است که تاکنون در تاریخ ایالات متحده آمریکا به پرواز درآمده است. این هواپیما در ابتدا توسط نیروی دریایی این کشور سفارش داده شد، اما در ادامه به پلتفرم اصلی جنگنده برای نیروی هوایی و تفنگداران دریایی ایالات متحده نیز تبدیل شد. با خروج آخرین نمونه، یعنی F-4EJ، از خط تولید شرکت صنایع سنگین میتسوبیشی در ژاپن، شمار کل فانتوم‌های تولیدشده به ۵٬۱۹۵ فروند رسید.

آخرین فانتوم فعال در خدمت نیروهای مسلح آمریکا در سال ۱۹۹۷ بازنشسته شد، اما تا امروز همچنان چند نمونه از این هواپیما در وضعیت پروازی باقی مانده و در نیروی هوایی کشورهایی مانند یونان و ایران خدمت می‌کنند. حتی پس از کنار گذاشته‌شدن فانتوم از خدمت عملیاتی در ایالات متحده، سرنوشت آن به پایان نرسید؛ بسیاری از بدنه‌ها به پهپادهای هدف تبدیل شدند و برای آزمایش و تمرین شلیک موشک‌های واقعی مورد استفاده قرار گرفتند.

با وجود عملکرد پر فراز و نشیب این جنگنده در نبردهای هوایی جنگ ویتنام در سال‌های ابتدایی خدمت، فانتوم به‌دلیل سرعت بالا، قدرت زیاد و برد عملیاتی چشمگیر، محبوب خلبانان و خدمه پروازی بود. در میان هواپیماهای ساخته‌شده توسط مک‌دانل داگلاس، از جمله F-15 Eagle، A-4 Skyhawk و F/A-18 Hornet، حجم تولید فانتوم به‌مراتب از همه آن‌ها فراتر رفت و تقریباً با مجموع تولید این سه جنگندهٔ نمادین برابری می‌کرد.

نگاهی کلی از ارتفاع ۳۰ هزار پایی به فانتوم

از مجموع فانتوم‌های تولیدشده، گونه‌های متعددی ساخته شد. نسخه‌های اولیه F-4B برای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی آمریکا با هدف پرواز در ارتفاع و با سرعت بالا و استفاده از موشک‌های دوربرد طراحی شده بودند. با این حال، این رویکرد در میدان نبرد واقعی، با قوانین درگیری پیچیده و محدودیت‌های عملیاتی موشک‌ها، کارآیی لازم را نداشت.

نسخه‌های F-4C و F-4D نیز همچنان فاقد توپ داخلی بودند؛ حتی F-4G که به‌طور ویژه برای سرکوب پدافند هوایی دشمن (Wild Weasel) طراحی شده بود، از توپ بهره نمی‌برد. تا سال ۱۹۶۷ و معرفی نسخه F-4E بود که توپ شش‌لول M61A1 Vulcan در دماغه هواپیما نصب شد. این نسخه به محبوب‌ترین مدل فانتوم تبدیل شد و ۱٬۳۷۰ فروند از آن تولید گردید.

در مقابل، برخی پیکربندی‌های شناسایی مانند RF-4C در نیروی هوایی آمریکا، به‌کلی از تسلیحات صرف‌نظر کردند و با نصب دوربین‌ها و حسگرهای شناسایی در دماغه، به مأموریت‌های اطلاعاتی اختصاص یافتند.

تعداد تولید هر نسخه از F-4 Phantom II

فانتوم جایگاهی منحصربه‌فرد در تاریخ هوانوردی نظامی دارد؛ زیرا تنها جتی است که هم توسط تیم نمایشی Thunderbirds نیروی هوایی آمریکا و هم توسط Blue Angels نیروی دریایی این کشور به پرواز درآمده است. اگرچه در سال‌های ابتدایی خدمت خود با تلفات تلخی در نبرد مواجه شد، اما در مجموع در نقش‌های گوناگون از جمله رهگیر، جنگنده‌ـ‌بمب‌افکن و شناسایی، هواپیمایی موفق به‌شمار می‌رفت.

نسخه F-4E به‌دلیل برخورداری از توپ داخلی و همچنین نصب اسلت‌های لبه در مدل‌های بعدی که به‌طور قابل‌توجهی مانورپذیری هواپیما را در نبردهای نزدیک بهبود می‌داد، به‌عنوان کامل‌ترین نسخه فانتوم شناخته می‌شود. سرعت بالا و توان حمل مهمات سنگین این هواپیما در دهه ۱۹۶۰ رقبای خود را تحت‌الشعاع قرار داد و آن را به پلتفرمی چندمنظوره و بسیار انعطاف‌پذیر تبدیل کرد.

حضور F-4 در دریا

اگرچه F-4A از نظر فنی نخستین نسخه از فانتوم به‌شمار می‌رفت، اما F-4B اولین نسخه‌ای بود که در تیراژ بالا تولید شد. این هواپیما به‌طور خاص به‌عنوان یک رهگیر ناونشین طراحی شده بود و از بال‌هایی باریک برای سهولت در نگهداری روی ناو هواپیمابر و یک رادار قدرتمند نصب‌شده در دماغه بهره می‌برد. نبود توپ داخلی با برخوردار بودن از موشک‌های AIM-7 Sparrow و AIM-9 Sidewinder جبران شده بود. تفنگداران دریایی آمریکا از F-4B برای مأموریت‌های پشتیبانی نزدیک زمینی و برتری هوایی در پایگاه‌های زمینی استفاده کردند و نخستین اسکادران عملیاتی خود، VMFA-314، را در ژوئن ۱۹۶۲ مستقر کردند.

فانتوم بلافاصله پس از ورود به خدمت، در نبرد ویتنام مورد آزمایش قرار گرفت. اسکادران‌های نیروی دریایی آمریکا نخستین و آخرین پیروزی‌های هوابه‌هوای این جنگ را به نام خود ثبت کردند؛ نکته قابل‌توجه آنکه هر دو اسکادران از روی یک ناو هواپیمابر واحد، یعنی USS Midway، عملیات انجام دادند. بر اساس گزارش مؤسسه نیروی دریایی آمریکا، اسکادران VF-21 در سال ۱۹۶۵ و VF-161 در سال ۱۹۷۳ این پیروزی‌ها را به‌دست آوردند.

فانتوم همچنین آخرین جنگنده‌ای بود که از سامانه کابل پرتاب (catapult bridle) استفاده می‌کرد؛ سیستمی که ریشه در دوران ناوهای هواپیمابر با هواپیماهای ملخی داشت. پیش از آنکه اتصال میله یدک‌کش به چرخ دماغه به استاندارد تبدیل شود، کابل به دو ریشه بال و واگن منجنیق متصل می‌شد. پس از پرتاب هواپیما، کابل در سبدی در انتهای عرشه پرواز رها می‌شد. این سازه‌ها که از جلوی ناو مانند دو شاخ به نظر می‌رسیدند، با عنوان «گیرنده‌های کابل» شناخته می‌شدند و به یکی از ویژگی‌های شاخص ناوهای قدیمی تبدیل شده بودند؛ در حالی‌ که ناوهای کلاس نیمیتز که پس از USS Enterprise (CVN-65) ساخته شدند، دیگر از این سامانه استفاده نکردند.

نیروی دریایی و تفنگداران دریایی آمریکا هرگز نسخه F-4E را به خدمت نگرفتند، زیرا تغییرات اعمال‌شده در بدنه آن را با عملیات ناونشینی ناسازگار می‌کرد. با این حال، نسخه‌ای به نام F-4N وجود داشت که مجموعه‌ای از بهبودها در سازه و آویونیک را در خود جای داده بود و تا زمان استقرار کامل Grumman F-14 Tomcat در دهه ۱۹۸۰ در ناوگان باقی ماند. آخرین پرواز فانتوم در خدمت فعال نیروی دریایی آمریکا، در تاریخ ۲۵ مارس ۱۹۸۶ و از روی ناو USS Midway انجام شد.

فانتومِ نیروی هوایی آمریکا

با وجود آنکه نیروی هوایی ایالات متحده در ابتدا دومین نهاد سفارش‌دهنده جنگنده F-4 Phantom به‌شمار می‌رفت، اما در طول نزدیک به چهار دهه خدمت فعال این هواپیما، در نهایت تعداد بسیار بیشتری از آن را نسبت به نیروی دریایی و تفنگداران دریایی به‌کار گرفت. نیروی دریایی آمریکا با لحنی دوستانه، خلبانان نیروی هوایی را «Zoomies» می‌نامد. جالب آنکه نخستین گونه‌ای که نیروی هوایی به پرواز درآورد، همچنان دارای بال‌های تاشو و قلاب فرود مخصوص ناونشینی بود. اگرچه در تجهیزات سوخت‌گیری هوایی و ارابه فرود تغییراتی اعمال شد، اما بسیاری از ویژگی‌های اصلی بدون تغییر باقی ماند.

مدل اصلی و پرکاربرد نیروی هوایی در جریان جنگ ویتنام، F-4D بود. مهم‌ترین بهبودها در این نسخه به سامانه‌های آویونیک مربوط می‌شد؛ از جمله سامانه‌های جدید حمله و ناوبری، رادار ارتقایافته AN/APQ-109 و نشانه‌روی محاسبه‌گر پیشرو برای هدف‌گیری غلاف‌های توپ خارجی. نیروی هوایی آمریکا در مجموع ۹۹۳ فروند از نسخه بعدی، یعنی F-4E را در اختیار داشت؛ مدلی که در سال ۱۹۶۸ معرفی شد.

نسخه RF-4C به‌طور کامل بدون تسلیحات بود و به دوربین‌هایی با زاویه دید افق‌به‌افق، به‌همراه رادار جانبی در دماغه‌ای کشیده‌تر مجهز شده بود. این هواپیماها نه‌تنها در جنگ ویتنام به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفتند، بلکه تا سال ۱۹۹۵ نیز در خدمت باقی ماندند و حتی در عملیات «طوفان صحرا» نقش‌آفرینی کردند.

گونه نمادین Wild Weasel

در کنار این‌ها، گونه نمادین F-4G Wild Weasel قرار داشت؛ مدلی که مأموریت مقابله با پدافند هوایی دشمن را به‌کلی بازتعریف کرد. با افزایش تلفات واردشده توسط موشک‌های زمین‌به‌هوا (SAM) به ناوگان بمب‌افکن‌ها و جنگنده‌های آمریکایی، خدمه فانتوم مأموریت سرکوب پدافند هوایی دشمن (SEAD) را بر عهده گرفتند. این هواپیماها عمداً اجازه می‌دادند سامانه‌های پدافندی دشمن آن‌ها را هدف‌گیری کنند تا بتوانند با شلیک موشک‌های جست‌وجوگر راداری، منابع تهدید را شناسایی و نابود سازند.

نسخه F-4G Wild Weasel بر پایه F-4E ساخته شد و توپ نصب‌شده در دماغه جای خود را به سامانه هشدار و مکان‌یابی راداری AN/APR-38/47 داد. این مأموریت بعدها به جنگنده F-16 Fighting Falcon ساخت کمپانی جنرال داینامیکس منتقل شد. اکنون که F-16 (ملقب به Viper به معنای افعی) نیز در آستانه بازنشستگی قرار دارد، وظیفه سرکوب پدافند هوایی به‌تدریج به F-35 Lightning II ساخت لاکهید مارتین واگذار می‌شود.

خانواده گسترده اف-۴

تنها کارخانه‌ای که غیر از سنت‌لوئیسِ ایالت میزوری به تولید جنگنده‌های اف-۴ فانتوم پرداخت، مجموعه صنایع سنگین میتسوبیشی در ژاپن بود. از مجموع ۱۴۰ فروند مدل F-4EJ ژاپنی، ۱۳۸ فروند در ژاپن برای نیروی هوایی دفاعی این کشور ساخته شد. این هواپیماها در ابتدا فاقد تجهیزات حمله به اهداف زمینی و سوخت‌گیری هوایی بودند، اما بعدها به نسخه ارتقایافته Kai تبدیل شدند. کمی کمتر از ۱۰۰ فروند از این مدل تولید شد که به راداری برگرفته از اف-۱۶ و نمایشگر هدزآپ (HUD) مجهز بودند. آخرین نمونه‌های اف-۴ ژاپن در سال ۲۰۲۱ از خدمت خارج شدند.

در همین حال، در بریتانیا کارخانه‌ای برای تولید فانتوم وجود نداشت، اما نیروی دریایی سلطنتی و نیروی هوایی سلطنتی این کشور اغلب موتورهای توربوفن رولزرویس Spey را روی این هواپیماها نصب می‌کردند؛ موتورهایی که از نسخه‌های J79 ساخت جنرال الکتریک قدرتمندتر و بزرگ‌تر بودند. این نسخه‌ها با نام F-4K (برای نیروی دریایی) و F-4M (برای نیروی هوایی) شناخته می‌شدند. موتورهای Spey حدود ۳۰ درصد نیروی رانش بیشتری تولید می‌کردند، اما به‌دلیل نیاز به بدنه عریض‌تر و ورودی‌های هوای بزرگ‌تر، میزان اصطکاک افزایش یافته و سرعت نهایی هواپیما در ارتفاعات بالا اندکی کاهش پیدا می‌کرد.

مدل F-4F نسخه‌ای ساده‌شده F-4E بود که برای آلمان غربی تولید شد. برنامه «بهبود کارآیی رزمی» یا ICE، هواپیماهای F-4F لوفت‌وافه را به رادار AN/APG-65 (مورد استفاده در اف/ای-۱۸) مجهز کرد و امکان شلیک موشک AIM-120 AMRAAM برای نبردهای فراتر از میدان دید را فراهم ساخت.

برای دسترسی به تاریخچه‌ها و مشخصات فنی دقیق‌تر اف-۴ فانتوم می‌توانید در خبرنامه تخصصی این حوزه عضو شوید؛ جایی که مقایسه نسخه‌ها، روایت اپراتورها و تحلیل‌های فنی ارائه می‌شود.

نیروی هوایی کره‌جنوبی یکی از بزرگ‌ترین کاربران اف-۴ فانتوم ۲ بود و این جنگنده را با لقب «گابلین آسمان» می‌شناخت. کره‌جنوبی نخستین بار در سال ۱۹۶۹ نسخه F-4D را به خدمت گرفت و این هواپیما به‌مدت ۵۵ سال ستون فقرات دفاع هوایی این کشور به‌شمار می‌رفت. آخرین F-4Eهای کره‌جنوبی در مراسمی رسمی در ۷ ژوئن ۲۰۲۴ بازنشسته شدند.

چکش عبری

برنامه ارتقای Kurnass 2000 (به معنای پتک در زبان عبری) برای فانتوم که توسط صنایع هوافضای اسرائیل توسعه یافت، شامل رادار AN/APG-76، رایانه مأموریت جدید و قابلیت شلیک موشک‌های دورایستای Popeye بود. این مجموعه همچنین نسخه‌ای آزمایشی با نام «سوپر فانتوم» را با موتورهای PW1120 ساخت پرت‌اندویتنی آزمایش کرد، اما این طرح هرگز به تولید انبوه نرسید.

جنگنده‌های کورناس در سال ۱۹۶۹ و در اوج جنگ فرسایشی وارد خدمت نیروی هوایی اسرائیل شده و به‌سرعت به پلتفرم چندمنظوره اصلی این نیرو تبدیل گشتند. فانتوم‌های اسرائیلی به ثبت ۱۱۶٫۵ پیروزی هوایی در برابر ۵۵ تلفات رزمی رسیده‌اند. در یکی از مشهورترین نبردهای هوایی تاریخ، دو فروند F-4E اسرائیلی در دقایق آغازین جنگ یوم‌کیپور بدون دریافت دستور رسمی به پرواز درآمدند و در کمتر از شش دقیقه، هفت فروند میگ مصری را سرنگون کردند.

در مجموع حدود ۳۵ سال خدمت، نیروی هوایی اسرائیل بین ۲۰۰ تا ۲۲۰ فروند فانتوم، عمدتاً از نوع F-4E و RF-4E، را به‌کار گرفت. این نیرو در سال ۲۰۰۴ به‌طور رسمی آخرین اسکادران‌های اف-۴ فانتوم خود را بازنشسته کرد؛ آن هم پس از آن‌که این هواپیماها در نقش‌های برتری هوایی تا حد زیادی با اف-۱۵ و اف-۱۶ جایگزین شده بودند. امروزه بسیاری از این فانتوم‌ها به‌عنوان آثار موزه‌ای یا پلتفرم‌های آزمایشی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

فانتوم در روزگار مدرن

اسرائیل همچنین در ارتقای جنگنده‌های F-4E نیروی هوایی ترکیه نقش داشت؛ نسخه‌ای که با نام «۲۰۲۰ ترمیناتور» شناخته می‌شود. فانتوم‌های عملیاتی باقی‌مانده ترکیه در حال حاضر در یک یگان متمرکز شده‌اند: اسکادران ۱۱۱ با نام «پانترها»، مستقر در پایگاه هوایی اسکی‌شهیر. گزارش‌ها شمار ناوگان فعال این جنگنده در ترکیه را حدود ۳۰ تا ۴۰ فروند برآورد می‌کنند.

امروزه یونان و ترکیه همچنان از F-4E استفاده می‌کنند، اما عمر عملیاتی این جنگنده‌ها رو به پایان است. انتظار می‌رود یونان تا پایان دهه جاری اف-۳۵ را دریافت کرده و ترکیه نیز قصد دارد پس از سال ۲۰۳۰ به‌تدریج ناوگان فانتوم خود را کنار بگذارد. در آن صورت، تنها ایران به‌عنوان کاربر این هواپیما باقی خواهد ماند؛ کشوری که ناوگان سالخورده اف-۴ خود را در جریان انقلاب ۱۹۷۹ و پس از سقوط حکومت شاه به ارث برد.