کشف آینۀ سنگی ۸۵۰۰ ساله در یکی از قدیمیترین شهرهای جهان
یک آینه ۸۵۰۰ ساله از جنس آبسیدین در جانهاسان در مرکز ترکیه کشف شد. آینه ای که بینشهای جدیدی درباره مهارتهای صنعتی و برنامهریزی شهری در اوایل دوره نوسنگی ارائه میدهد.
باستانشناسان در مرکز ترکیه اعلام کردهاند کشفی شگفتانگیز در جانهاسان انجام شده؛ یکی از قدیمیترین مناطق مسکونی شناختهشده در آناتولی که گفته میشود دارای یک سیستم خیابانی ۱۰.۰۰۰ ساله است.
در کاوشهای اخیر یک آینه ۸۵۰۰ ساله از آبسیدین و مجموعهای از ابزارهای آبسیدینی با خطوط حکاکیشدهی ظریف کشف شدهاند که بینش نادری از مهارتهای صنعتی و فرهنگ نمادین اوایل نوسنگی ارائه میدهند.
این یافتهها در طول دومین مرحله کاوشها در تپههای جانهاسان در روستای آلاچاتی در کارامان کشف شدهاند. تیم کاوش به سرپرستی دانشیار عدنان بایسال از دانشگاه آنکارا، میراث نوسنگی ریشهدار منطقه را بررسی کرده که پیش از یا همزمان با مکانهای مشهور مانند چاتالهویوک است.
نگاهی اولیه به برنامهریزی شهری
یکی از برجستهترین نتایج این فصل از کاوشها، شناسایی قدیمیترین طرح خیابانی شناختهشده از دوره نوسنگی بدون سفال است. این کشف نشان میدهد جانهاسان ممکن است نقش پیشگامانهای در ظهور ساختارهای سکونتی برنامهریزیشده ایفا کرده باشد؛ شاید یکی از نخستین نمونههای ذهنیت شهری در تاریخ بشر.
بایسال توضیح میدهد: «این مفهوم خیابانی از دوره نوسنگیِ بدون سفال به نخستین گامهای شهریشدن در آناتولی اشاره دارد. این موضوع نشاندهنده ساختار جامعهای سازمانیافته است که به دسترسی، فضاهای مشترک و برنامهریزی معماری اهمیت میداد.»
این کشفیات جانهاسان را با دیگر مراکز نوسنگی اولیه مانند تپه آشیکلی هویوک، تپه بونچوکلو و پینارباشی همراستا میکند که رویهمرفته گواه تحولات فرهنگی است که در نهایت به تپه چاتال، یکی از بهترین سکونتگاههای بزرگ نوسنگی جهان، منتهی شد.
کشف آینه ۸۵۰۰ ساله در جانهاسان
آینه ۸۵۰۰ ساله؛ شاهکاری از آبسیدین
یکی از کشفیات برجسته این فصل، آینهای بسیار صیقلی از آبسیدین است که تاریخگذاری آن به حدود ۶۵۰۰ پیش از میلاد بازمیگردد. تولید آینههای ساختهشده از شیشه آتشفشانی نادر، فنی دشوار و از دید فرهنگی مهم هستند.
به گفته بایسال، نمونه جانهاسان همزمان با نمونههای یافتشده در تپه چاتال است و تمام نمونههای شناختهشده از مرزهای ترکیه امروزی آمدهاند. این امر این دیدگاه را تقویت میکند که ساخت آینههای آبسیدینی یک نوآوری منحصر به آناتولی بوده و ریشه در مهارتهای محلی و تخصص فناوری دارد.
این آینهها نیازمند سطحی استثنایی از مهارت هستند. فرآیند تولید آنها بسیار چالشبرانگیز است. آبسیدین باید با دقت شکل داده شده و با مواد ساینده صیقل داده شود. این یک کار معمولی نبود؛ بلکه یک فناوری تخصصی بود.
آبسیدین که به خاطر لبههای تیز و درخشندگی شیشهای ارزشمند بود، در سراسر خاور نزدیک باستان برای ساخت ابزار، اشیاء آیینی و تجارت دوربرد استفاده میشد. وجود یک آینه نشاندهنده اهمیت نمادین و شاید آیینی آن است، شاید مرتبط با هویت شخصی، موقعیت اجتماعی یا معنویت.
سرنیزههای حکاکیشده؛ نشانگر سنت نمادین محلی
تیم باستانشناسی همچنین تعدادی سرنیزه آبسیدینی با خطوط حکاکیشده ظریف کشف کرده است، الگوهایی که انگار منحصر به منطقه جانهاسان باشند.
بایسال میگوید: «این آثار حکاکیشده نشاندهنده یک سنت محلی طولانی هستند. در حالی که آبسیدین در بسیاری از مکانهای نوسنگی یافت میشود، این سبک حکاکی خاص تا کنون فقط در جانهاسان دیده شده است.»
باستانشناسان معتقدند الگوهای حکاکیشده ممکن است معنای نمادین داشته باشند، شاید مرتبط با هویت اجتماعی، مالکیت یا آیینهای خاص. چنین بیان نمادینی، یکی از ویژگیهای جوامع نوسنگیِ در حال گذار از زندگی کوچنشینی به سکونتگاههای دائمی کشاورزی است.
آبسیدین، به خاطر لبههای تیز و درخشندگی شیشهای ارزشمند، در سراسر خاور نزدیک باستان برای ساخت ابزار، اشیای آیینی و تجارت دوربرد استفاده میشد
برای دههها، چاتالهویوک توجه علمی و عمومی را بهعنوان قلب دنیای نوسنگی آناتولی مرکزی به خود جلب کرده است. نقاشیهای دیواری، مجسمهها و معماری پیچیده آن، روایت جهانی از جوامع کشاورزی اولیه را شکل دادهاند.
اما بایسال تأکید میکند که این داستان کامل نیست: «تا کنون، تنها فصل چاتالهویوکِ این تکامل فرهنگی را شناختهایم.»
«جانهاسان به ما کمک میکند فصلهای پیشین را کشف کنیم، فصلهایی که در مکانهای مانند تپه آشیکلی و تپه بونجوکلوی آغاز شدند، از طریق جانهاسان تکامل یافتند و در نهایت به تپه هویوک رسیدند.»
این موقعیت، جانهاسان را به حلقه مهمی برای درک چگونگی توسعه سیستمهای نمادین، سنتهای هنری و فناوریهای پیشرفتهی دستساز در جوامع اولیه پیش از ظهور سکونتگاههای بزرگ شبهشهری تبدیل میکند.
با ادامه کاوشها، پژوهشگران امیدوارند شواهد بیشتری درباره زندگی روزمره، آیینها و تواناییهای فناوری ساکنان اولیه جانهاسان کشف کنند. هر کشف جدید، عمق بیشتری به داستان چگونگی سازماندهی نخستین جوامع مستقر، شکلدهی ابزارهایشان و بیان هویتشان میبخشد.
در حال حاضر، آینه آبسیدین یادآور درخشانِ نبوغ و خلاقیت مردمان نوسنگی باقی مانده که روزگاری در فلاتهای مرکزی آناتولی زندگی میکردند.
