کشورهای اروپایی که سربازی اجباری دارند/ نگاهی به شیوه سربازگیری در قاره سبز

خدمت نظامی یا همان سربازی اجباری در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران هنوز وجود دارد. اما در کشورهای ثروتمند و دارای قدرت نظامی برتر کمی اوضاع متفاوت است. کشورهای زیادی هنوز سربازی اجباری دارند اما خدمت نظامی اجباری در ایالات متحده آمریکا در ژانویه ۱۹۷۳ پایان یافت. با این حال، با وجود کنار گذاشتن سربازی اجباری از سوی یکی از قدرتمندترین ارتش‌های جهان، برخی کشورهای اروپایی همچنان به دلایلی مانند ملاحظات امنیت ملی یا تداوم یک سنت دیرینه، این نظام را حفظ کرده‌اند. علاوه بر این، هرچند بسیاری از کشورهای اروپایی در پایان جنگ سرد از ارتش‌های بزرگ مبتنی بر سربازان وظیفه فاصله گرفتند، اما تنش‌های ژئوپلتیکی کنونی باعث شده برخی از آن‌ها بار دیگر خدمت نظامی اجباری را احیا کنند.

به گزارش روزیاتو، سیاست‌های مربوط به سربازی اجباری (یا خدمت نظامی غیراجباری) در کشورهای مختلف متفاوت است. در برخی کشورها، این خدمت شامل یک ماه تا چند ماه آموزش می‌شود؛ در حالی که در کشورهای دیگر، مشمولان ممکن است یک سال یا حتی بیشتر در لباس نظامی خدمت کنند. وجه مشترک همه این طرح‌ها، باور به این است که خدمت نظامی اجباری همچنان اهمیت دارد. به‌طور کلی، کشورهای اروپایی که نظام سربازی اجباری را حفظ کرده‌اند، در دو گروه عضو ناتو و غیرعضو ناتو قرار می‌گیرند. در میان کشورهای عضو ناتو، ۹ کشور دارای طرح خدمت نظامی اجباری هستند که از جمله آن‌ها می‌توان به یونان، ترکیه (به دلیل قرار گرفتن بخشی از آن در اروپا) و نروژ اشاره کرد. همچنین کرواسی قرار است از سال آینده بار دیگر سربازی اجباری را بازگرداند.

در کنار این موارد، چند کشور نیز در حال اجرای طرح‌های داوطلبانه سربازی هستند یا قصد دارند چنین طرح‌هایی را معرفی کنند. مجلس فرانسه به‌تازگی به بازگشت خدمت نظامی داوطلبانه رأی داده است؛ آلمان نیز که در سال ۲۰۱۱ خدمت اجباری را لغو کرده بود، اخیراً با اجرای یک طرح داوطلبانه موافقت کرده است، هرچند در صورت پایین بودن میزان مشارکت، امکان بازگشت به سربازی اجباری وجود دارد. بلژیک، هلند و بلغارستان نیز طرح‌های مشابهی را اجرا می‌کنند.

در میان کشورهای غیرعضو ناتو که خدمت نظامی اجباری را اجرا می‌کنند، می‌توان به اتریش، سوئیس و اوکراین اشاره کرد.

کشورهای عضو ناتو با خدمت نظامی اجباری

همان‌طور که اشاره شد، خدمت نظامی اجباری همچنان در تعدادی از کشورهای اروپایی عضو ناتو برقرار است، هرچند شیوه اجرای آن تفاوت‌های قابل‌توجهی دارد. ۹ کشور عضو ناتو که در حال حاضر نظام سربازی اجباری دارند عبارت‌اند از دانمارک، استونی، فنلاند، لتونی، لیتوانی و سوئد، به‌علاوه یونان، ترکیه و نروژ. در برخی موارد، این طرح‌ها قدمتی طولانی دارند و به‌عنوان ابزاری برای تقویت حس مسئولیت‌پذیری شهروندی تلقی می‌شوند. در موارد دیگر، خدمت اجباری در واکنش به افزایش نگرانی‌های امنیتی دوباره برقرار شده است.

در جناح جنوبی ناتو، ترکیه و یونان همچنان به اجرای سربازی اجباری ادامه می‌دهند. در شمال اروپا، کشورهای نوردیک توجه ویژه‌ای با نظام سربازی دارند. در میان آن‌ها، نروژ، دانمارک و فنلاند جزو شش کشور عضو ناتو هستند که هرگز خدمت اجباری را متوقف نکرده‌اند (سه کشور دیگر یونان، ترکیه و استونی هستند). سوئد در سال ۲۰۱۷ و در پی تغییر شرایط امنیتی، سربازی اجباری را دوباره برقرار کرد، هرچند طرح «دفاع جامع» این کشور به شهروندان اجازه می‌دهد به‌جای خدمت نظامی، گزینه‌های خدمات غیرنظامی یا خدمت عمومی ملی را انتخاب کنند. به همین ترتیب، در منطقه بالتیک، لیتوانی و لتونی نیز در نتیجه نگرانی‌های امنیتی جاری، خدمت نظامی را دوباره احیا کرده‌اند.

مدل‌های خدمت نظامی در هر کشور متفاوت است، اما به‌طور کلی در سه قالب اصلی اجرا می‌شوند: قرعه‌کشی، اجباری کامل و اجباری گزینشی.

کشورهای اروپایی غیرعضو ناتو با خدمت نظامی

خدمت نظامی اجباری در اروپا محدود به کشورهای عضو ناتو نیست و چندین کشور غیرعضو ناتو نیز به دلایل مختلف نظام سربازی اجباری را اجرا می‌کنند. در میان کشورهایی که می‌توان آن‌ها را جزو کشورهای «سنتی‌تر» اروپا دانست، اتریش و سوئیس قرار دارند؛ دو کشور بی‌طرف که همچنان برنامه‌های خدمت نظامی اجباری را حفظ کرده‌اند. قبرس نیز به‌طور کلی در همین دسته جای می‌گیرد، هرچند تنش‌های منطقه‌ای حل‌نشده در این کشور، منطق بیشتری برای ادامه سربازی اجباری ایجاد کرده است.

اگر از آنچه می‌توان «اروپای جریان اصلی» نامید فاصله بگیریم، چند کشور حاشیه‌ای نیز وجود دارند که باید به آن‌ها اشاره کرد. بلاروس و مولداوی هر دو به سربازی اجباری به‌عنوان بخش اصلی ساختار نیروهای مسلح خود متکی هستند. در مورد بلاروس، مشمولان ۱۸ ماه خدمت می‌کنند و بخش عمده نیروهای مسلح را تشکیل می‌دهند. به همین ترتیب، مولداوی (و جمهوری جدایی‌طلب ترانس‌نیستریا) تقریباً به‌طور کامل به نیروهای وظیفه متکی هستند، هرچند این‌که آیا ترانس‌نیستریا را باید کشوری مستقل به‌حساب آورد یا نه، بحثی است که در این مقاله جای پرداخت ندارد.

در نهایت، بررسی خدمت نظامی در اروپا بدون اشاره به دو کشوری که در حال حاضر بالاترین سطح درگیری را تجربه می‌کنند، ممکن نیست: روسیه و اوکراین. اوکراین در چارچوب بسیج نیروها در درگیری با روسیه، خدمت نظامی اجباری را اجرا می‌کند؛ موضوعی که نشان می‌دهد، با وجود استفاده گسترده از فناوری‌های پیشرفته در جنگ اوکراین، نیروی انسانی همچنان اهمیت دارد. روسیه نیز به‌عنوان بخشی از کارزار بسیج گسترده خود، همچنان برنامه سربازی اجباری را اجرا می‌کند.

در پایان، جالب است بدانید که نام برخی کشورهای اروپایی نیز در فهرست کشورهایی دیده می‌شود که اساساً ارتش ندارند.

انواع مختلف خدمت نظامی

با وجود آن‌که چندین کشور اروپایی خدمت نظامی اجباری را حفظ کرده‌اند، شیوه انتخاب مشمولان از کشوری به کشور دیگر تفاوت‌های قابل‌توجهی دارد. با این حال، می‌توان مدل‌های سربازی در اروپا را به‌طور کلی در سه دسته اصلی طبقه‌بندی کرد. در نظام اجباری همگانی، خدمت نظامی تقریباً شامل همه مردان واجد شرایط (و در برخی کشورها زنان) می‌شود و تنها استثناهای محدودی وجود دارد. فنلاند نمونه‌ای روشن از این مدل است؛ در این کشور، مردان ۱۸ تا ۶۰ ساله موظف به انجام خدمت نظامی یا خدمات غیرنظامی اجباری هستند.

برخی کشورها از نظام قرعه‌کشی استفاده می‌کنند؛ به این معنا که اگرچه سربازی اجباری در قانون وجود دارد، اما تنها بخشی از هر گروه واجد شرایط به خدمت فراخوانده می‌شوند. دانمارک و لیتوانی از گونه‌هایی از این روش استفاده می‌کنند؛ به‌طوری که ابتدا تا حد امکان از داوطلبان استفاده می‌شود و سپس کمبود نیرو از طریق قرعه‌کشی جبران می‌گردد. لتونی نیز نمونه دیگری است که در سال ۲۰۲۴ خدمت نظامی را دوباره برقرار کرد؛ این طرح ابتدا به‌صورت داوطلبانه آغاز شد، اما اکنون برای جبران کمبود داوطلبان از سیستم قرعه‌کشی استفاده می‌شود. به‌عنوان مشوق، لتونی به داوطلبان دو برابر حقوق افرادی که از طریق سربازی اجباری فراخوانده می‌شوند، پرداخت می‌کند.

مدل سوم، خدمت اجباری گزینشی است. کشورهایی مانند سوئد و نروژ از نظر قانونی خدمت نظامی اجباری دارند، اما در عمل تنها گروه کوچکی که به‌دقت بر اساس توانایی، سلامت و انگیزه انتخاب می‌شوند، به خدمت فراخوانده می‌شوند.

در نهایت، رویکردها نسبت به جنسیت نیز تفاوت زیادی دارد. برای مثال، نروژ و سوئد نظام سربازی ارتباطی با جنسیت نداشته و هم مردان و هم زنان را شامل می‌شود. در کشورهای دیگر، زنان می‌توانند به‌صورت داوطلبانه خدمت کنند، اما مشمول سربازی اجباری نیستند؛ لتونی و فنلاند از جمله کشورهایی هستند که چنین مدلی را اجرا می‌کنند.