تکمیل کار ابوریحان بیرونی به همت پژوهشگران تاریخ علم دانشگاه تهران
پژوهشگران دانشگاه تهران توانستند فهرستی تحلیلی از رصدهای انجام شده برای تعیین میل اعظم را ارائه دهند.
پژوهشگران پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، برای نخستینبار فهرستی تحلیلی و گاهشمارانه از رصدهای صورتگرفته برای تعیین «میل اعظم» یا میل دایره البروج (انحراف محوری زمین) در دوره طلایی علم نجوم اسلامی ارائه دادند.
به گزارش ایرنا به نقل از دانشگاه تهران، این پژوهش که به تازگی توسط یونس کرامتی، عضو هیأت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران انجام و منتشر شده است، نشان میدهد که اخترشناسان مسلمان، با ابزارهایی چون «لبنه» (ربع خشتی بزرگ) و «سدس فخری»، و با روش رصد نیمروزی خورشید در انقلابهای تابستانی و زمستانی، این پارامتر مهم نجومی را با دقتی شایان توجه اندازه گرفتهاند.
بر اساس این پژوهش، اندازهگیری «میل اعظم» یا همان زاویه انحراف محور زمین نسبت به مدار گردش آن به دور خورشید، از جمله مهمترین فعالیتهای رصدی اخترشناسان دوره اسلامی بوده است.
این پارامتر که امروزه با نام «میل دایرهالبروج» شناخته میشود، تأثیری مستقیم بر محاسبات نجومی از جمله تنظیم تقویمهای نجومی و جدولهای تعیین موقعیت خورشید داشت.
کرامتی، محقق و نویسنده این مقاله، درباره اهمیت این پژوهش گفت: چنین کاری در مقیاس گسترده، فقط یک نمونه کهن داشت که کار ابوریحان بیرونی است و در دوران اخیر هیچ فهرستی که قابل قیاس با کار او یا این مقاله باشد، وجود ندارد و این مقاله را میتوان به نوعی تکمیل کار ابوریحان دانست.
وی افزود: اخترشناسان اسلامی برای اندازهگیری این زاویه، بیشتر از روش رصد ارتفاع نیمروزی خورشید در روزهای نزدیک به انقلاب تابستانی و زمستانی استفاده میکردند. با محاسبه نصف تفاضل میان بیشینه و کمینه این ارتفاعات، میل اعظم به دست میآید. ابزارهای مورد استفاده در این رصدها ابزارهایی بزرگ مقیاس مانند «لبنه» (یک ربع خشتی بزرگ)، حلقههای فلزی مدرّج و در دو مورد سازهای بسیار بزرگ از آجر یا سنگ بوده است که روی آن کمانی به اندازه یک ششم محیط دایره به دقت مدرج شده بود و به همین دلیل «سُدس» نامیده میشد.
این محقق و نویسنده ادامه داد: نمونه اصلی این ابزار را اخترشناس ایرانی به شعاع ۴۰ ذراع (۲۰ متر) و از آجر در شهر ری ساخت که به نام پشتیبانش سدس فخری نامیده شد. نمونه دیگر این سدس، بزرگترین و دقیقترین ابزار رصدی دوره اسلامی، سدس رصدخانه سمرقند است که غیاثالدین جمشید کاشانی آن را طراحی کرد. این سدس در دل کوه کنده شد و شعاع آن ۸۰ ذراع (بیش از ۴۰ متر) بود.
کرامتی گفت: مقاله حاضر با مراجعه به نزدیک به ۵۰ منبع کهن (و در مجموع ۷۰ منبع)، فهرستی از همه رصدهای شناخته شده میل اعظم با روش یادشده از آغاز (۲۱۳ قمری / ۸۲۸ م) تا دوره متأخر اسلامی (۹۸۵ قمری / ۱۵۷۷ میلادی) ارائه کرده است. از جمله رصدهای شاخص میتوان به رصدهای «اصحاب ممتحن» در بغداد و دمشق، رصدهای بتانی در رقه، رصد خجندی با سدس فخری در ری، رصدهای بیرونی در غزنه و رصدهای دانشمندانی مانند خازمی، ابنشاطر و الغبیگ اشاره کرد.
وی بیان داشت: از این میان، ۱۵ رصد در سیاهه بیرونی آمده است که دادههای این ۱۵ رصد با گزارشهای دیگر مقایسه و تکمیل شده است. ۱۰ رصد نیز به سیاهه بیرونی افزوده شده است که ۷ رصد کار اخترشناسان پس از بیرونی بودهاست و طبعاً او نمیتوانسته از آنها یاد کند.
