قيمت همراهي روسيه و چين
محمود صدري در دنیای اقتصاد نوشت:
روسيه از يوكيا آمانو، مدير كل آژانس بينالمللي انرژي اتمي خواسته است، گزارش خود را درباره برنامه هستهاي ايران تعديل كند. قرار است اين گزارش در اجلاس آينده شوراي حكام آژانس(26 و 27 آبان) قرائت شود و خبرهاي غيررسمي حاكي است در آن ادعا شده كه جهتگيري برنامه هستهاي ايران نظامي است. اگر اين گزارش با چنين محتوايي منتشر شود، احتمال دارد از آن به عنوان محملي تازه براي تصويب قطعنامهاي در شوراي امنيت براي تشديد تحريمهاي ايران استفاده شود.
روسيه و چين به طور معمول مخالف افزايش فشار بر ايران هستند و اينگونه استدلال ميكنند كه برخوردهاي سختگيرانه با جمهوري اسلامي به مذاكرات ايران با گروه 1+5 لطمه ميزند. موضع اخير وزارت خارجه روسيه نيز در همين چارچوب طراحي و اعلام شده است. اينكه روسيه و چين به عنوان دو عضو دائمي شوراي امنيت سازمان ملل با افزايش فشار به ايران در آژانس بينالمللي انرژي اتمي مخالفت ميكنند، نقطه قوتي براي سياست خارجي ايران است؛ اما اين نقطه قوت، اگر در پرتو مسائل ديگر از جمله روابط دوجانبه مسكو و پكن با تهران و روابط هر يك از اين كشورها با اردوگاه غرب ديده نشود، ممكن است، همين نقطه قوت به پاشنه آشيل سياست خارجي ايران تبديل شود. نخستين و مهمترين آسيب احتمالي اين است كه به تدريج آخرين رشتههاي واصل ايران و اعضاي اروپايي گروه 1+5 (فرانسه، آلمان و انگلستان) قطع و ديپلماسي ايران با انحصار روسيه و چين مواجه شود. چنين رابطه انحصاري، مادام كه روسيه و چين بر پيمان خود با ايران بمانند، كارگشا و مانع اخذ تصميمهاي سختگيرانه آمريكا و اروپا در شوراي امنيت سازمان ملل خواهد شد؛ زيرا روسيه و چين ميتوانند با استفاده از حق وتو، جلوي تصويب
قطعنامههاي ضدايراني را در شوراي امنيت سازمان ملل بگيرند.
اما اين كارگشايي هميشگي نيست. تجربه همين دهه اخير نشان داده است كه رفتار رهبران مسكو و پكن در برنامه هستهاي ايران به صورت طبيعي، تابعي از رفتار كلان آنها و معطوف به منافع ملي است. اصل نخست در منافع ملي روسيه، ترتيبات امنيتي اروپا است و مهمترين هدف منافع ملي چين اقتصاد و تجارت آسيا- پاسيفيك است. هر دوي اين هدفهاي استراتژيك روسيه و چين بهصورت قهري به سرنوشت آمريكا و اروپا گره خورده است و همه موضعگيريهاي منطقهاي و جهاني اين دو كشور لاجرم در همين چارچوب شكل ميگيرد. نكول روسيه در قرارداد موشكي با ايران و سرنگرفتن قراردادهاي نفت و گاز ايران و چين حتي اگر دلايل تكنيكي دوجانبه هم داشته (كه بعيد است)، ملاحظه رهبران مسكو و پكن در برابر غرب در آن بيتاثير نبوده است.
مشكل ديگري كه بر همكاري انحصاري با روسيه و چين مترتب است، قطبي شدن موقتي روابط مسكو و پكن از يك سو و آمريكا و اروپا از سوي ديگر است.
اين قطبي شدن موقتي در كوتاه مدت به ايران امكان ميدهد كه در سايه رقابت بازيگران جهاني، دامنه تحرك خود را افزايش دهد؛ اما بنا به همان ملاحظات پيش گفته و همكاريهاي استراتژيك اين دو قطب، در پس هر دوران تخا صم كوتاهمدت بايد منتظر آشتيكناني با آثار درازمدت بود و معمولا در همين آشتيهاي پس از جنگ است كه بازيگران بزرگ بر سر بازيگران كوچكتر معامله ميكنند.
بنابراين، براي اينكه قيمت رابطه ايران با روسيه و چين از حد متعارف خارج نشود، گاهي لازم است ايران نقش واسطهاي اين كشورها را كمرنگتر كند تا در ميدان نبرد بينالمللي، ناگزير به كشيدن بار چنين حامياني نشود.
روسيه وچين به قصد پيگيري منافع ملي خود در جهان ناگزيرند گاهي در برابر آمريكا و اروپا موضع بگيرند؛ در چنين مواقعي بايد هوشيار بود كه اين كشورها، رفتار طبيعي خود را در عرصه بينالمللي، به عنوان امتياز به ايران نفروشند؛ زيرا روسيه و چين و اساسا هيچ كشوري در جهان به قصد حمايت از كشورهاي ديگر يا ايجاد عدالت جهاني، وارد رقابت و ستيزه با كشورهاي ديگر نميشود. ممكن است گاهي اين مواضع با مواضع و هدفهاي كشورهاي ديگر همسو باشد و گاه ديگر نباشد.
در ما نحن فيه، روسيه و چين- همانگونه كه آمريكا و اروپا- ايران را نه طرف مذاكره بلكه موضوع مذاكره و احيانا معامله به شمار ميآورند و مبتني بر همين دريافت، براي يكديگر شاخ و شانه ميكشند.
روسيه و چين اگر بخواهند كاري كنند كه فشار بر ايران كاهش يابد، راه آساني دارد، اين كشورها ميتوانند از هماكنون به صورت رسمي و علني اعلام كنند، چنانچه گزارش آمانو موجب احاله دوباره پرونده هستهاي ايران به شوراي امنيت شود، آنان هر تصميمي را وتو خواهند كرد.
چنين موضعي بسيار بازدارندهتر از سخن گفتن با آمانو است كه كارش نه تصميمگيري، بلكه مقدمهچيني براي تصميمگيري ديگران است.