سلامت روان و اخلاق زیستن
مصطفی ملکیان
استاد مصطفي ملكيان چهرهيي شناختهشده در عرصه فلسفه و دين پژوهي است. ايشان طي سالهاي اخير يكي از مهمترين دغدغههايش موضوعات اخلاقي بوده كه سعي كرده اين موضوع را از منظرهاي گوناگون مورد بررسي و ارزيابي قرار دهد.
او در بخشي از ديدگاههايش بر اين باور است كه «من نه دلنگران سنتم، نه دلنگران تجدّد، نه دلنگران تمدّن، نه دلنگران فرهنگ و نه دلنگران هيچ امر انتزاعي از اين قبيل. من دلنگران انسانهاي گوشتوخونداري هستم كه ميآيند، رنج ميبرند و ميروند. سعي كنيم كه اولا: انسانها هرچه بيشتر با حقيقت مواجهه يابند، به حقايق هرچه بيشتري دست يابند؛ ثانيا هرچه كمتر درد بكشند و رنج ببرند و ثالثا هرچه بيشتر به نيكي و نيكوكاري بگرايند و براي تحقق اين سه هدف از هرچه سودمند ميتواند بود بهرهمند شوند، از دين گرفته تا علم، فلسفه، موسيقي، هنر، ادبيات و همه دستاوردهاي بشري ديگر.» اما پروژه فكري ملكيان طي سالهاي اخير با عنوان عقلانيت و معنويت بسيار مورد توجه بوده و از سوي چهرههاي فرهنگي مختلف نيز مورد بررسي قرار گرفته كه از مهمترين اهداف معرفتي استاد ملكيان است.
اما به تازگي وي سخنراني در باب نيكخواهي: بزرگترين هنر آدمي، در همايش كودكان فردا كه توسط موسسه فرهنگي دارالاكرام (فردا) برگزار شده بود، ايراد كرد. آنچه در پي ميآيد تقريري از اين سخنراني است كه بر اساس گزارش پايگاه اطلاعرساني موسسه فرهنگي فردا منتشر ميشود.
استاد ملكيان در اين نشست با توضيح آنكه نيكخواهي در ذات و فطرت آدميان سرشته شده و همه بدان اذعان دارند، درباره شرايط و زمينههاي نيكخواهي سخناني ايراد كرد. وي با طرح اين پرسش كه براي تحقق نيكخواهي و شفقت، آدمي چه زمينههايي را بايد فراهم آورد. وي اذعان داشت: من براي اينكه نيكخواه باشم و شفقت بورزم چه مجالي را بايد براي خودم فراهم آورم تا بتوانم چنين باشم و نسبت به ديگران نيكخواه شوم؟ ملكيان گفت: لااقل بايد پنج مقدمه پشت سر گذارده شود تا نيكخواهي حاصل آيد و بدون حصول اين مقدمات، انسان به درجه و مرتبه نيكخواهي نسبت به ديگران نميرسد.
نخستين مقدمه اين است كه «انسان خودش را دوست بدارد.» - تا انسان خودش را دوست نداشته باشد، نميتواند دوستدار ديگران باشد. دوست داشتن خود هم دو شرط دارد: يكي «سلامت روان» است و ديگري «بهرهمندي از درجهيي از اخلاقي زيستن». اگر انسان شاد نباشد و آرامش نداشته باشد، نميتواند خودش را دوست بدارد. همچنين اگر آدمي خود را به درجه اخلاقي زيستن نرسانده باشد، مثلا رياكار، بيانصاف، دروغ گو و ظالم باشد، خودش را دوست نداشته است. انساني كه خود را دوستدارد چنين زيستني ندارد و بهعكس نوعي تنفر و انزجار از خودش پيدا ميكند. از خودش بيزار ميشود. بنابراين سلامت رواني و كمال اخلاقي اگر وجود داشته باشد، آدمي ميتواند خودش را دوست بدارد و چنين انساني ميتواند دوستدار ديگران نيز بوده و نيكخواه باشد.
دومين مقدمه آن است كه «انسان بفهمد كه ديگران هم همانند او هستند. » - زيرا كسي كه خودش را دوستدارد تا بهاين همانندي ديگران با خودش پي نبرده باشد، دليل ندارد كه دوستدار ديگران باشد. او بايد دانسته باشد كه ديگران نيز مثل اويند. آنها نيز در تنگناهاي وجودي، ناداريها، ناتوانيها و... با وي مشابهت دارند. همانطور كه او از مرگ، تنهايي، بيمعنايي و پوچي زندگي ميترسد، ديگران هم از اينها ترسانند. او و ديگران ترسهاي مشترك، ناتوانيهاي مشترك و ناداريهاي مشترك دارند و در اين صورت است كه شفقت و مهرورزي شكفته ميشود و انسان كساني را كه مثل اويند و مثل او داراي رنجها و دردهاي مشترك هستند، دوست خواهد داشت و نسبت به آنها شفقت خواهد ورزيد. براي مثال كساني كه در پشت در مطب يك دكتر به انتظار نشسته و درد مشترك دارند، راحتتر و سهلتر احوال يكديگر را ميپرسند و از درد مشترك ميگويند و نسبت به هم مهرورزي نشان ميدهند. شايد اگر آنان با همان شرايط در خيابان يكديگر را ميديدند، چنين احساسي را نشان نميدادند، زيرا حضور در مكاني خاص به آنها اين فهم مشترك را القا ميكند كه هر كدام مثل ديگري از درد مشتركي رنج ميبرند. بنابراين فقط
وقتي ميتوانيم ديگران را دوست بداريم كه فكر كنيم ديگران نيز مثل ما هستند و ما نيز مانند آنهاييم.
سومين مقدمه اين نكته است كه «داراي قدرت تخيل كافي باشيم. » - به ميزاني كه بتوانيم قدرت تخيل خودمان را افزايش دهيم، به همان ميزان ميتوانيم دوستدار ديگران باشيم. در واقع قدرت تخيل ميتواند فاصله ما و ديگران را كم و كمتر كند. لذا گفتهاند ادبيات ظرف زندگي اخلاقي است. آنچه شعرا با پديده شعر به وجود ميآورند، افزايش قدرت تخيل كساني است كه به آن مضامين توجه ميكنند. كساني كه داراي قدرت تخيل قوي باشند، براحتي ميتوانند خود را جاي ديگران بگذارند و وقتي كسي خود را جاي ديگري گذاشت، درد و رنج او را احساس ميكند، همانگونه كه درد و رنج خود را ميفهمد. هر چه ادبيات بيشتر گسترش پيدا كند، مردم بيشتر ميتوانند خود را جاي ديگران بگذارند و نيكخواهي آنان بيشتر ميشود. شايد بههمين خاطر رژيمهاي مستبد و تماميت خواه مثل رژيم آلمان نازي، اسپانيا و نظام كمونيستي در گذشته با ادبيات مخالفت ميكردند و به اشكال مختلف براي اديبان مشكلسازي ميكردند، چون نميخواستند قدرت تخيل مردم افزايش يابد.
مقدمه چهارم اينكه «دنياي خود را بهتر بشناسيم. » - تا دنياي خودمان را نشناسيم، نميتوانيم نيكخواه مناسبي باشيم و شفقت موثري بورزيم. زيرا اگر دنيا را نشناسيم و نفهميم كه چه اقتضائات و شرايطي بر انسانهاي ديگر حاكم شده است، وضع روحي آنان چگونه است، مشكلات اقتصادي، فرهنگي و... چه مسائلي را براي آنان ساخته و پرداخته كرده است، نميتوانيم نيكخواه مناسبي براي آنان باشيم. حتي اگر كسي بهلحاظ شخصي نيكخواه باشد، شفقت موثري نميتواند داشته باشد. اگر كسي نداند مثلا فقدان تحصيل در جامعهيي، مثل فقدان سلامت، مضر به بهداشت رواني و جسمي افراد آن جامعه است، قاعدتا نميتواند نيكخواهي خود را بصورت موثر بروز و ظهور دهد.
چه بسا كساني كه با نسبت خيرخواهي، عملي را انجام دادهاند، به دليل عدم شناخت دنياي خارج از خود و شرايط حاكم، ضرر و زيان حاصل از كارشان بسيار بيشتر از اثر مثبت كارشان بوده است و اگر عمل او درد و رنج كسي را در يك نگاه كاهش داده است، در ابعاد ديگري باعث افزايش درد و رنج او شده است. مثلا عزت نفس او را كه بزرگترين سرمايه خداوند به انسانهاست لكهدار يا نابود كرده است و از اين راه او را به موجودي بيمقدار تبديل كرده است. مقدمه پنجم «آشنايي با راههايي است كه با اتكاء به آنها اين نيكخواهي و شفقت بايد جاري و ساري شود.» - همانطور كه در مقدمه چهارم نيز توضيح داده شد، خيلي وقت ها شفقت را به گونهيي ميورزيم كه بهدليل نشناختن راه صحيح آن، ممكن است در ازاي يك واحد كمك چندين واحد ضرر و زيان برسانيم.
نيكخواه حتما بايد روان دريافتكننده را مورد توجه قرار دهد، بهگونهيي كه در كمك كردن هيچگونه ضربهيي به روان و مناسبات و حيثيت دريافتكننده وارد نيايد. مثلا اگر شما به من، به گونهيي كمك كنيد كه عزت نفس من گرفته شود، چيز كمي به من دادهايد و چيزهاي بزرگي از من گرفتهايد. داشتن عزت نفس ارزش بزرگ زندگي آدمي است كه بدون آن سلامت رواني انسان مخدوش است. اينكه انسان پيش خودش موجود باقدر و با ارزشي باشد، غير از مساله تكبر است كه كسي نسبت به ديگران فخر فروشي كند. اگر احترام من از دست رفت، روح من خالي شده است و كسي كه كمك مادي وي باعث خالي شدن روح ديگري شده است، در واقع بهجاي نيكخواهي، بهوي ضرر و زيان رسانده است. اين مساله بسيار حايز اهميت است كه در كمك كردن روانشناسي دريافتكننده كمك، در نظر گرفته شود. در اين باب ميتوان از طريق تجارب محسوس با آدميان با هر كس به نسبت ظرفيت وجودياش تعامل داشت.