نشاني والاستريت
سياوش جمادي
چند روز پيش، اوباما در رثاي استيو جابز گفت: «او نگاه تكتك ما را به جهان تغيير داد. او ميخواست بگويد كه هر روز طوري زندگي ميكند كه گويي آخرين روز است و اين كار را انجام داد.»
همزمان در ميان معترضان والاستريت، مردي با نقابي نمادين پلاكاردي را به رهگذران نشان ميداد با اين شعار: «جهان به اندازه نياز هر كس دارد. به اندازه حرص هركس ندارد.» اين شعار قديمي آيا حاصل نگاه تازهاي است كه امثال استيو جابز و ژوليان آسانژ با بيرون كشيدن رسانه افزار از چنگ زورمندان پديد آوردهاند؟ اگر آري، پس بايد اوباما نگاه همدلانهاي به معترضاني داشته باشد كه خود ميگويد «آنها صداي اعتراض به نحوه كاركرد نظام مالي در ايالات متحدهاند.»
همزمان آنان كه چندي پيش جنبش موثرتري را با عنوان تيپارتي به راه انداختند اكنون معترضان والاستريت را برانداز و اراذل و اوباش مينامند. اين دو جنبش اعتراضي به فاصله كمتر از يك سال در سرزميني رخ داده است كه بدون كتمان و مغلطهكاري، عدد معترضان تا حدي ميتواند سنجه نيروي اجتماعي و دامنه نفوذ در ميان مردم باشد.
در همه جاي جهان همين كه سياست پايينسري جان تازهاي به خيابان افسرده ميدمد، پليس نيز از جانب سياست بالاسري حاضر ميشود، اما اين حضور اشكال متفاوتي دارد، اين اشكال ميان حفاظت از حق اعتراض تا سركوب بيلگام خونبار درجات متفاوت و متعددي دارد. پليس باتوم به دست در مقام نمايندگان خشونت قانوني براي نظم پوليس (شهر) با شكل حضور خود در خيابان و بعد از خيابان اعتبار عدد را تعيين ميكنند.
به بياني سادهتر، جايي كه شركت در اعتراض به عنوان يك حق، عواقب وخيمي براي معترضان ندارد ميتوان عدد آنها را عدد حقيقي آنها به شمار آورد. برعكس، از روي عدد كساني كه در جايي چون چين، سوريه و بحرين ما فيالضمير خود را در عرصه عمومي فرياد ميكشند قطعا و بيترديد نميتوان گفت كه معترضان، منحصر به همين تعدادي هستند كه گلو در برابر گلوله سپر كردهاند.
عدد معترضان وقتي ميتواند ملاك حقيقيتري براي نفوذ اجتماعي باشد كه شركت در عمل اعتراضي، حقي محفوظ و بيخطر باشد، اما ختم ماجرا به اين فرمول گوياي همه جوانب نيست. عدد ابدي نيست، عدد كم يا زياد ميشود. راهاندازي اعتراض الزاما نقطه فرجامين نيست. تيپارتيها كه به هر حال بر تغيير موثر عدد نمايندگان كنگره و سنا به نفع جمهوريخواهان موثر واقع شدند با دستهاي پرپول به خيابان آمدند نه با دستهاي تهي. آنها تشكيلاتي داشتند كه همه خرپولهاي آمريكا آن را تقويت ميكردند. خرپولهاي جهان براي شكست اوباما متحد شده بودند. اسلامستيزها، نژادپرستان ضدمهاجر، سالخوردگان مرتجع، بنيادگرايان بهشدت متعصب مسيحي، مخالفان سياست گفتوگو با ايران و مدافعان صدور دموكراسي با بمب و در يك كلام مظاهر منفورترين چهرهها و ايدهها در نظر خلق به پاخاسته خاورميانه در كمال امنيت و آزادي با دهها بلندگو و پلاكارد و پرچم در مراسمي ضيافتگونه «نقل و نبات» پخش ميكردند. هدف آنها تغيير جهان نبود. با اشغال شماري از كرسيهاي سنا و كنگره صداي آنها نيز موقتا خوابيد.
شركت در اعتراضات والاستريت نيز به هيچوجه به آن مخالفتي كه رسانههاي ما در بوق ميكنند، نيست. بالاترين مقام اجرايي آمريكا تا اين زمان با احتياط از حق اعتراض و حتي موضوع اعتراض حمايت كرده است. رسانه جديد بيهيچ كنترل و تهديدي در اختيار معترضان است. برخي از معترضان ميگويند كه ما ملهم از ميدان التحرير مصر هستيم، اما گردهمايي در والاستريت، با انواع و اقسام دوربينها و رسانه افزارها و صورتكها و پلاكاردها و برسهاي نقاشي، كتابخانه، دوربينهاي مجهز، وسايل آشپزي و مانند اينها گوياي فضايي است به مراتب آزادانهتر و امنتر از ميدان التحرير و همه ميادين خاورميانه. حتي ميتوان گفت كه امنيت گفتوگو، آزادي بيان و اعتراض به عنوان حقي اساسي و دايمي يكي از مهمترين خواستههاي معترضان خاورميانه است. شعارهاي پراكنده معترضان والاستريت باوجود پراكندگي و ناهمگوني، گوياي اعتراض به بيعدالتيهايي است ناشي از انباشت سرمايه، دلالي و بورس بازي، ايجاد حبابهاي مالي و نظام بانكي مبتني بر اعتبار و پولهاي كار ناكرده و توزيع نابرابر ثروت و بعضا صدور دموكراسي با لشكركشي كه پشتوانه انساني آن مردم ساده و كمدرآمد آمريكاست و
چشتهخواران حريص آن بورسبازان، بانكداران و دلالان نفت و اسلحهاند.
آنها كه در يكسال گذشته در اثر ناتواني از پرداخت وام بيخانه شدهاند، دانشجوياني در اثر بيكاري قادر به تاديه وامهاي دوران تحصيل نيستند، قربانيان بودجههاي جنگي، شماري از آن 40هزار نفري كه طبق آمارهاي رسمي روي خط فقر زندگي ميكنند، خسارتديدگان از بحراني كه قلب آن با قلب نيويورك ميتپد، كساني كه ايمان خود به روياي آمريكايي را از دست دادهاند، معترضان به جامعه ثروتمندي كه در آن فقرا هر روز فقيرتر و خرپولها هر روز خرپولتر ميشوند، اينها چهره اعتراض والاستريت را دورادور در برابر ما چون تركيبي نمايش ميدهد كه دقيقا در تضاد با تركيب تيپارتيهاست. اينكه چرا برخی رسانههاي ما هم با آن و هم با اين دستافشاني ميكنند، معمايي است كه حل آن از عهده ما خارج است.
گويا تغيير جهان از تفسير جهان پيشي گرفته است. فيلسوفان، رهبران و طراحان انقلاب از تغيير عقب ماندهاند. ديكتاتورهاي عرب يكي بعد از ديگري سقوط خواهند كرد و مردمي كه با شبكههاي اجتماعي، شكل هرمي قدرت را به مسير افقي خانه به خيابان و خيابان به خانه تغيير دادهاند براي اسقاط ديكتاتورها جان نميبازند تا ديكتاتور جديدي را صاحب اختيار خود كنند. دموكراسيخواهي نخستين آرماني است كه تا به اين زمان آسفالت خيابانها را سكوي پرواز كرده است، اما دموكراسي در مقياس جهاني يعني، جهان دموكراتيك. به زبان ساده يعني در همه جاي جهان مردم اقتصاد و قدرت را كنترل كنند. اين نه بهآن معناست كه دموكراسي اصيل و نااصيل داريم. دموكراسي يعني، حكومت شهروندان. شعارهايي چون «ما 99 درصد هستيم»، «ما همه با هم هستيم»
(We are all together) در والاستريت به معناي قبول پيشيني حق اكثريت است، همچنانكه ماركس چندباري كه پس از سركوب شدن كمون پاريس كلمه ديكتاتوري پرولتاريا را بهكار برد با اين فرض بود كه پرولتاريا طبقه اكثريت است. عدد اشغالگران والاستريت البته در آن حد نيست كه ما براي اثبات خود از براندازي دموكراسي يا سرمايهداري سخن گوييم. براندازي دموكراسي يعني، مردم نميخواهند خود صاحب اختيار خود باشند. براندازي سرمايهداري يعني، بازگشت به آن نوع كمونيستي كه به قول ماركس مالكيت خصوصي را به جامعه و حكومت تعميم دهد. انسان تنها موجودي است كه به اقتضاي وجودش به طبيعت دستاندازي ميكند، با ديگران است، ديگران با اويند، او با طبيعت است و طبيعت با اوست، وجود اجتماعي انسان صرفا موضوع جامعهشناختي نيست.
اين انسان به باور ماركس وقتي انسان ميشود كه رابطهاش با خودش، با ديگري، با طبيعت، با جنس مخالف از نوع تملك و شیءگرداني نباشد. جهاني كه پول در آن نقش خدا را ايفا ميكند جهان ناانساني است. جهاني است كه در آن انسان روحش را به نيروي قاهر پول فروخته است. در چنين جهاني زحمتكشاني كه توليد ميكنند مظلومترين، نيازمندترين و بيپوليترين كسانند. تا پول حكومت ميكند، دموكراسي نيز مختل و معيوب است. همين كه سنت چپ باوجود گورهاي دستهجمعي استالين هنوز نزد متفكران بزرگ ژرفكاوي ميشود گوياي آن است كه همسانسازي آن با فاشيسم و نازيسم ناشي از نديدن همه جوانب امر است. اين ادعا كه ماركس در والاستريت زنده شده، البته ادعايي است گزاف، چرا كه ماركس صرفا به لحاظ مسايلي كه مطرح كرد هميشه در جهان سرمايه همچون دشمن سرمايه حاضر بوده است. عدد معترضان آمريكايي به لحاظ كيفي پشتوانهاي از حقيقت دارد كه به يمن استيو جابزها به دموكراسيخواهي خاورميانه وصل ميشود. جهان دارد پوست مياندازد. حتي دموكراسي آينده بايد پيكر متلاشي و بيخاصيت دموكراسي تاكنوني را بردوش كشد. والاستريت ممكن است گذرا باشد اما نداي آن كه در همه جا سركوب ميشود،
نداي حقيقتي است و راي اعتقادات، ايدهها و آرمانهاي ذهني. نجات مردم از بيداد بانكداران در مقوله كليتر يعني نجات دموكراسي از پول و همه مهارهاي دموكراسي. ساز تغيير جهان اين ندا را به گوش ميرساند، ساز تغيير جهان آيا در آرمانهاي خوشخيالانه خاموش خواهد شد يا در زماني نهچندان نزديك جهان را نه از بالا كه از همين جا تغيير خواهد داد؟ پاسخ آسان نيست.
كارلمانهايم در سال 1933 مقاله «دموكراتيكسازي روح» را چنين آغاز كرد: «جهتگيري به دموكراسي تقدير از پيش مقدر ماست، نه فقط در سياست بل در كل حيات فكري و فرهنگي نيز. دوست داشته باشيم يا دوست نداشته باشيم اين جهتگيري برگشتناپذير است و از همين رو، اول وظيفه هر متفكر سياسياي كشف امكانات بالقوه و نهفته دموكراسي است. تنها از اين راه اثرگذاري بر جريان دموكراتيكسازي به معنايي مطلوب ممكن خواهد بود.» در سال 1933 مقارن با ظهور نازيسم و فاشيسم در اروپا آيا اين تز متناقض نمينمود؟ برخلاف قذاقي، ادعاي هيتلر بر توانايي بسيج تودهها گزاف نبود. در زمان او شعارهايي كه فرد بيهويت را در يك «ما»ي جمعي هويت ميبخشيد از سنخ چيزهايي چون فرهنگ و نژاد و ميهن و خاك و خون يعني همان چيزهايي بود كه ماركس به آنها روبنا ميگفت. در آن زماني كه نه اينترنت و نه حتي تلويزيون در كار بود و راديو فراگيرترين رسانه تودهاي بود هيتلر به سبب همين امكان تكنيكي، تكثيرپيام نميتوانست همچون آقامحمدخان قاجار به مردم بگويد: از سرهايتان مناره ميسازم و از چشمهايتان تپه، چون دلم ميخواهد. هيتلر بايد به مردم توضيح ميداد كه چرا با ديكتاتوري چون
فرانكو متعهد ميشود و چون جرأت نميكرد با فراخواني روشنفكران به گفتوگو و تبادل انديشهها تصميم خود را توجيه كند.
از راه شعارپراكني و هياهوي خاك و خون و البته به مدد احساسانگيزي فيلم و موزيك تب دشمني با كمونيستها و ضرورت برادري با قصاب جنگهاي داخلي اسپانيا را در جوانان نازي برميانگيخت اما هيوتامس كه اصلا ماركسيست نبود نوشت كه در پس همه اين شعرها و شعارها چيزي كه واقعيتر بود، نياز به سنگآهن اسپانيا بود. آري تقدير مقدر شده عصر مدرن مردمسالاري است اما آنگونه مردمسالاري كه سياست، قدرت و اقتصادش مشاركت فرد بالنده جمعيت تعيين كند. اما هنوز با دخالت ثروت، زور، تعصبورزيهاي خودكامانه، شهوات بيفرهنگان مواجه است. اكنون كه خاورميانه آزمايشگاه ديكتاتورشناسي شده است، والاستريت گويي به طرز نماديني به خطر انباشت سرمايه در خنثيسازي دموكراسي هشدار ميدهد، به خطر ناكارآمدي آزادي و دموكراسي در ساختار سرمايهسالار و پولمدار.