يادداشت محمد بهارلو در نهمين سال درگذشت احمد محمود
محمد بهارلو در يادداشتي با عنوان «احمد محمود، روايتگر زمانه خود» از اين نويسنده نوشته است.
متن يادداشت بهارلو كه به مناسبت نهمين سال درگذشت احمد محمود در اختيار ايسنا، قرار گرفته است، در پي ميآيد.
«احمد محمود از جمله آن دسته از آدمهاي کميابي بود که نويسندگي را با معيار تمايلات اخلاقي و اجتماعي ميسنجيد و از اين جهت نوشتن را هدف و رسالت خود ميدانست و حاضر بود در اين راه حتي زندگي خود را فدا کند، بي آنکه بهرهاي از اين فداکاري ببرد. او حقيقتاً زندگي انسان را يک وظيفه بزرگ اجتماعي ميدانست که آرمان آزادي افراد انساني در مرکز آن قرار داشت.
احمد محمود، چه در مقام انسان و چه در مقام نويسنده، که از لحاظ خودش به هيچ وجه از يکديگر جدا نبودند، بيطرفي و تذبذب و بيتعهدماندن را نميپسنديد و زندگي را به صورت نبردگاهي ميديد که در آن دعواهاي اجتماعي و سياسي مهم مطرح ميشود و در نتيجه بر اين عقيده بود که نويسنده در ميدان نبرد بايد بسيار هوشيار و باريکبين باشد. در حقيقت او مدافع وحدت نظريه و عمل و ادبيات و زندگي بود و مسؤوليت اجتماعي و احساس زندگي را جزو ذات ادبيات ميدانست.
محمود جانب ادبيات معترض را ميگرفت و به نوعي ادبيات «مفيد» اعتقاد داشت؛ ادبياتي که در مدار ارتباط با وسيعترين توده مخاطبان قرار بگيرد؛ زيرا به زعم او در سرزمين پهناور و واپسماندهاي که شمار مردمان درسخوانده، بهويژه اهل کتاب، بسيار اندک است و آن شمار اندک را هم شکاف عميق و هولآوري از توده مردم بيتميز جدا ميکند، ادبيات بايد در مخاطبان خود تأثير کند و آنها را برانگيزد. از اينرو آثار او، چه داستانهاي کوتاه و چه رمانهايش، عموماً به زباني ساده و روشن نوشته شدهاند و هم در لحن و هم در مضمون با بيشترين توده خوانندگان تماس برقرار ميکنند.
تقريباً از اواسط دهه پنجاه شمسي، يعني با انتشار رمان «همسايهها» تا به امروز، محمود يکي از فعالترين و معروفترين و پرخوانندهترين نويسندگان ما بوده است. شايد هيچ رماننويسي در ايران به اندازه او - احتمالاً بعد از مرگ بزرگ علوي ـ اينهمه درباره شکاف ميان رفاه طبقات و گروههاي متمکن جامعه و توده فقير مردم، رنج و تفتيش عقايد و شکنجه، مبارزه و تبعيد و آزادي ننوشته باشد و از همينروست که از لابهلاي پارهاي از نوشتههاي او بيش از هر چيز بوي داغ تازيانه و خون و باروت به مشام ميرسد. درعين حال در آثار او انتزاعاتي مانند برابري و عدالت اجتماعي و امنيت و ميهن و اموري نظير اينها همه کمابيش قربانگاهي شگفت و دردناک بودهاند که مردمان شورنده و پاکباخته در پيشگاه آنها ذبح شدهاند.
بهرغم آنچه اغلب گفته ميشد، محمود، چه در مزاج و چه در مشرب، از جنس و جنم ياران ايام دوره جواني خود، که همه مسائل و امور اجتماعي را در پرتو يک هدف واحد داوري ميکردند، نبود. او به حکم حرفه نويسندگياش، جانب آزادي و استقلال و آفرينش را ميگرفت و ميکوشيد تا اين تعارض را به نفع ساختار آثار خود حفظ يا حل کند؛ اما اين کوشش همواره نتيجه نميداد؛ زيرا آن لحظات يا قطعاتي که مطالب انتزاعي جانشين واقعيت داستاني ميشوند، در آثار او کم نيستند.
اشکال معمولاً از آنجا پيدا ميشود که نويسنده انتزاعات را که او يا پارهاي از مردم به آن اعتقاد دارند، سرمشق کار خود قرار ميدهد؛ ولي انتزاعات اغلب با سطح سيال و گريزنده ساختار ادبي راست درنميآيند و در برابر مقتضيات متن ايستادگي ميکنند، به ويژه آنجا که ما شيفته و شيداي نظريات خود هم باشيم و بخواهيم آنها را آشکارا تبليغ کنيم.
درحقيقت واقعبيني محمود، که به صورت نوعي رئاليسم اجتماعي جزءپرداز در آثارش جلوه ميکرد، هرگز از او دور نشد. او بيش از هر چيز به ارتعاشات تند زندگي، يا در واقع تجربههاي بزرگ که گاه از آنها به «بلاياي نفرينشده» تعبير ميکنند، حساسيت نشان ميداد. به عبارت ديگر محمود بههيچ وجه خود را از گردش زمانه و حوادث معروض آن برکنار نگه نميداشت؛ زيرا بر آن بود که جامعه از نويسنده توقع دارد، و او با نگارش هر اثري ميکوشيد به نوبت خود اين توقع را برآورد. «زمين سوخته»، سومين رمان بلند محمود، کاملاً محصول چنين نگرشي بود. اين رمان که دست کم از حيث ساختار روايي و کيفيت آدمپردازي کمابيش در دنباله دو رمان نخست او، «همسايهها» و «داستان يک شهر»، قرار دارد، اثري است درباره جنگ، و اينطور به نظر ميرسد که نويسنده خواسته است واقعيت هولآوري را که در زادگاهش ميگذرد، توصيف کند، بيآنکه قادر باشد خود را از داوري درباره آن برکنار نگه دارد.
اما اين ارزيابي ممکن است همه حقيقت را بيان نکند. راوي «زمين سوخته»، که نسبت به دو راوي رمانهاي پيشين نويسنده يک فاصله زماني سيساله را پشت سر گذاشته است، آدمي است در مرز ميانسالي و پيرانهسر که ظاهرا فقط نظارهگر است و در بازي مرگ و زندگي، نبردي که در اطراف شهر جريان دارد، شرکت ندارد. طبعاً آن شور و شوق جوان «همسايهها» به هيچ وجه در اين راوي نيست. پرسش اين است که آيا کنارهجويي راوي و توصيفي که بهطور عيني از آدمها به دست ميدهد، به اين معني است که نويسنده از منظر راوي بيطرف رمان را روايت ميکند؟ پاسخ به اين پرسش درنگي را لازم ميآورد.
چنانکه اشاره کرديم، بيطرفي در ذات نويسندگي محمود نيست، و از همينرو در توصيف نبردي که در سراسر رمان در جريان است، احتمالاً بهجهت زورآوربودن واقعيت دردناک نبرد، اين بيطرفي کاملاً رعايت نميشود و نويسنده در ترسيم چهره آدمها نوعي همدلي و تأييد ضمني از خود نشان ميدهد، بهويژه نسبت به آدمهايي که در معرض ويرانيها و آسيبهاي جنگ قرار دارند. از طرف ديگر شايد آنهمه سرعت براي نوشتن رماني درباره جنگي طولاني و پرتلاطم که نويسنده فقط سال اول آن را توصيف ميکند، قدري شتابزده بنمايد، حتي اگر رمان را نوعي اداي دين به سرزميني بدانيم که نويسنده در آن زاده شده و باليده است. «زمين سوخته» در حقيقت کوششي بود براي گوشت و استخوان بخشيدن به تصويري که نويسنده از آدمهاي فرسوده و درهمشکسته و بلاديده سرزمين خود در نظر داشت.
واقعيت اين است که محمود شهامت نوشتن، و شهادتدادن، داشت و کنجکاوياش بر ملاحظه و مصلحتانديشياش ميچربيد. فوراً واکنش نشان ميداد و نميخواست، در حقيقت نميتوانست، چشمانش را نسبت به آنچه به نظرش زنده و پرشور و نگرانکننده بود، ببندد. او روحيهاي نيرومند و اعتماد به نفس ممتازي در نوشتن داشت، و حجم هنگفت آثارش اين امتياز او را در مقام نويسندهاي حرفهيي به روشني نشان ميدهد. من خيال ميکنم درست اين باشد که بگوييم نوشتن بر محمود مسلط بود، همچون روحي بر يک جسم. گاهي اينطور به نظر ميرسيد که نويسندگي - امر نوشتن که دستکم در دو دهه اخير حرفه اصلياش بود - کاملاً مستقل از او بود.
در پنج رماني که تا کنون از محمود منتشر شده است و حجم آنها تقريباً به پنجهزار صفحه ميرسد، او با چندين صدا سخن گفته است. احتمالاً در رمانهاي هيچ يک از نويسندگان معاصر ما به اندازه او اين همه آدم و سنخ از گروهها و طبقات و آحاد مختلف جامعه ديده نشده است: کارگران، صاحبکاران، ملاحان، مبارزان، بازجوها، شکنجهگران، قاچاقچيان، روسپيان، پااندازان، ولگردان آس و پاس و مانند اينها.
در همه اين آثار آنچه نظرگير است، ستم و زوري است که بر ضد توده فقير و بيتميز مردم روا داشته ميشود. براي محمود بسيار دشوار و آزاردهنده بود که ارزشهاي کاملاً متمايز را که از لحاظ او مطلقاً ناسازگار و نامربوط بودند، به هم بياميزد يا به هر رو خواننده را معلق و مردد نگه دارد. از نظر او، بازيهاي روشنفکرانه و اشتغال خاطر نويسنده به مطلق ترفندهاي صناعتي، چيزي جز خودبيني و خوشخيالي و وسواس مشتي اندکشمار «متخصص» ادبي نبود.
در سالهاي اخير، چنان که در دو رمان «مدار صفر درجه» و «درخت انجير معابد» ميتوان ديد، او ميکوشيد تا خصايل شخصي آدمها و فرديت ممتاز آنها را تا سر حد امکان پرورش دهد. در رمانهاي پيشين او طبعاً وصفهايي از خصايل شخصي آدمها وجود دارد؛ اما اين خصايل که معمولاً به صورت تشويش و اضطراب و بيگانگي و مانند اينها بروز ميکنند، در حاشيه رمانها - و نه در مرکز و محور آنها - قرار دارند، و اغلب در حوادث بزرگ و آرمانهاي والا محو ميشوند.
در دو رمان اخير، که در اوج پروردگي و آفرينندگي نويسنده نوشته شدهاند، محمود از ترديدکردن در امور شخصي، بهويژه امور اجتماعي، از خود واهمه نشان نميدهد؛ زيرا دريافته است که براي هر پرسشي الزاماً پاسخي محکم و قانعکننده وجود ندارد و آدمها با جستوجوي آن پاسخ که چه بسا ممکن است در پيش پايشان هم باشد، معمولاً قادر نيستند مشکلات خود را حل کنند. حتي آدمهاي اصلي رمانهاي او ديگر از آن مقام و موقعيت آشنا - مبارزه بر ضد ستم و در راه آزادي - برخوردار نيستند و جايشان را آدمهايي گرفته است که ضروتاً شجاعت و آگاهي اجتماعي در شمار سجاياي اخلاقي آنها نيست.
در واقع گرايش محمود به انعکاس صداهاي متفاوت، به مقدار فراوان، حاکي از آن بود که نويسنده حرف ديگران را هم حتي اگر با او موافق نباشند، ميفهمد و ميخواهد درباره جنبههاي کمابيش متناقض و فراموششده آدمهاي زمانه خود با ما سخن بگويد. به عبارت سادهتر محمود ديگر به هيچ وجه اصراري نداشت که بينش خاص را براي خوانندگانش الزامآور کند، اگرچه کماکان ترجيح ميداد روي حساسترين رشتههاي عصبي مسائل زنده روز انگشت بگذارد.
محمود به زبان فارسي گفتاري و به لحن عاميانه خاص و تعديلشدهاي از لهجه جنوبي (خوزستاني) مينوشت و اين زبان را سخت دوست ميداشت. مفردات، ترکيبات، اصطلاحات، مثلها و مقدورات بياني اين زبان را به خوبي ميشناخت و کمتر نشاني از ضعف تأليف در آثار او بهويژه رمانهايش ديده نميشود. محمود به معناي رايج کلمه صاحب سبک بود و در اغلب آثارش از يک شيوه روايي واحد و کمابيش يکدست استفاده ميکرد. نثر داستاني يا شيوه نگارش او از «همسايهها» تا «درخت انجير معابد» حتي در دو مجموعه داستان «ديدار» و «قصه آشنا» از حيث کاربرد ساختمان جمله و زمان رايج افعال، قطع نظر از زبان گفتار آدمها، کمابيش در امتداد هم قرار دارند. نثر نوشتاري محمود در ادبيات معاصر کاملاً از نثر نويسندگان ديگر متمايز است و هر قطعه و بند از آثار داستاني او کاملاً عطر و طعم کلام خاص نويسنده را دارد.»