همه یك روح بودیم
گفت وگو با نگار جواهریان
«دقیقاً مثل این است كه اگر بخواهی وارد خانهای بشوی، قبلش باید آماده شوی. یعنی میخواهی از یك مدخل عبور كنی و وارد طبیعت، هوا و فصل دیگری شوی. این زمان میخواهد. مثلا دلت میخواهد در لوكیشن وقت بگذرانی. خودت را در آن مكان بیابی. دكور یه حبه قند را تصور كنیم.»
موفقیتتان را در جشن خانه سینما تبریك میگویم. از طلا و مس به بعد موفقیتهایی به دست آوردید كه خوشایند بوده و حالا هم میرسیم به یه حبه قند.
ممنونم. اولین جملهای كه میخواهم درباره یه حبه قند بگویم این است كه این فیلم واقعاً برای من یه حبه قند است و وقتی بهش فكر میكنم دلم یه جورهایی برایش غنج میزند. بالاخره هر فیلمی برای آدم خصوصیاتی دارد. وقتی یاد فیلم میافتم یا آن را روی پرده میبینم، حس خاصی برای خودم دارد.
برای من رفتن سر این پروژه اینجوری بود كه از یكی دو سال قبلش شنیده بودم كه اقای میركریمی قرار است فیلمی بسازند به نام یه حبه قند و این اسمی بود كه نمیشود فراموشش كرد. تا اینكه فروردین سال 1389 دستیار آقای میركریمی، محسن قرایی با من تماس گرفت و به یه حبه قند دعوت شدم. مدت پیشتولید بهنسبت طولانی بود و تیرماه 1389 پروژه كلید خورد. به نظرم پیشتولید طولانی واقعا نعمتی است برای بازیگر.
چرا؟
چون دقیقاً مثل این است كه اگر بخواهی وارد خانهای بشوی، قبلش باید آماده شوی. یعنی میخواهی از یك مدخل عبور كنی و وارد طبیعت، هوا و فصل دیگری شوی. این زمان میخواهد. مثلا دلت میخواهد در لوكیشن وقت بگذرانی. خودت را در آن مكان بیابی. دكور یه حبه قند را تصور كنیم.
دكور كجا ساخته شد؟
در شهران. عمارت در یك زمین وسیع ساخته شد. در ابتدا آنجا هیچ چیزی نبود. چون من از همان وقتی كه دكور داشت ساخته میشد به لوكیشن سر زدم، كاملاً این تصویر را یادم هست كه نه آنقدر سبز بود و نه آنقدر باصفا. آقای شاهابراهیمی و دستیارانش هر روز به آن باغ مصفا رسیدگی میكردند. این خیلی جادویی است، چون بعد از سه ماه میبینی آنجا پر از زندگی، سبزی و طبیعت است. مثل این است كه سالها این خانواده اینجا در این عمارت زندگی كردهاند، اینجا به دنیا آمدهاند، بزرگ شدهاند، مدرسه رفتهاند، عروسی كردهاند و... دیگر آنجا برای هیچكدام از ما شبیه دكور نبود. واقعاً این شبیه معجزه نیست؟
در مورد لهجه چطور؟
بخش عمده آن را افشین هاشمی انجام داد. درباره لهجه تحقیقات مفصلی كرد و آن را در اختیار گروه بازیگران قرار داد و حمید ابراهیمزاده را همراه گروه كرد، كسی كه لهجه بازیگران را كنترل كند تا همه با لهجه یكدست حرف بزنیم. من اولین قدمی كه برداشتم این بود كه در اولین سفری كه افشین هاشمی و محسن قرایی به میبد و اردكان رفتند با آنها همراه شدم. بیشتر برای دیدن آن فضا و شنیدن لهجه. همان شبی كه به میبد رسیدیم، جایی رفتیم كه در ارتفاع بود و ستارهها داشتند از آسمان روی زمین میافتادند، باد میوزید و من همان جا برای خودم نشانهای گذاشتم.
چه نشانهای؟
به خودم گفتم وزش باد آدمها را چگونه میكند. به نظرم تاثیر میگذارد.
چطور؟
به طبیعت آدمهایی كه در كویر و حاشیه آن زندگی میكنند فكر كنید. به نظر من واقعاً آدمهای كویری مثل چاه میمانند. اصلاً چیزی را از درونشان بیرون نمیریزند. درونشان بسیار عمیق است. البته این حرفم كلی است، همهچیز استثنا دارد، ولی عمق آدمهای كویری خیلی زیاد است. اصلاً نمیدانی ته آن كجاست. میدانی عمیق است، ولی نمیدانی تا كجا. طبیعت روی شخصیت آدمها تاثیر میگذارد. همین وزش باد خودش رمز و رازهایی دارد. وقتی صدای باد در گوشات میپیچد، دیگر هیچچیز نمیشنوی. اگر ما با این صدا در گوشمان بزرگ شویم حتماً جور دیگری خواهیم بود. به همین دلیل آن سفر خیلی خوب بود و مثل مدخلی بود كه میتوانی از آن وارد دنیایی دیگر شوی. به هر حال در عین اینكه این ویژگی كویریهاست، خیلی هم شرقی است. یا اصلاً به ستارهباران فكر كنیم.
حالا از این عنصرها چگونه برای شخصیت پسند استفاده كردید؟
باید از رضا میركریمی حرف زد. از نوع برخوردش با بازیگر و از نشانههایی كه به بازیگر میدهد تا او بتواند راهش را بیابد. باید اصلاً بگویم آدم میتواند شیفته نوع روایتی شود كه او از هر ماجرایی میكند. وقتی قصه یا خاطرهای را تعریف میكند هم همانطور است كه وقتی راجع به فیلمنامه و نقش حرف میزند. جاهایی كه شروع میكند یا جاهایی كه مكث میكند یا تغییر لحنها و سكوتها. برای من كه واقعاً استثنایی است. وقتی از شخصیت پسند صحبت میكردند، گفتند پسند (پسندیده) اسم خالهشان است. اینهم باز نشانهای بود كه به درد من میخورد. در این مورد فكر كردم كه این فیلم، فیلم خاطرات است. حالا كمكم چیزهایی داشت برایم شفاف میشد. به نظرم دوران پیشتولید مثل عكس چاپ كردن است. تصاویر و آدمها آرام آرام از نیستی ظاهر میشوند. انگار از جهان دیگری احضار شدهاند.
خود فیلمنامه چه تصوری از شخصیت پسند برایتان ایجاد میكرد؟
ما ذرهذره با فیلمنامه روبهرو شدیم.
یعنی فیلمنامه كامل را در اختیار نداشتید؟
چرا، ولی در مرحله نخست فقط درباره فیلمنامه و نقش خودم حرف زدیم و بعد دور هم نشستیم و درباره نقشهای دیگر صحبت كردیم و با هم فیلمنامه را خواندیم. پسند در فیلمنامه تنها كسی بود كه از همه كمتر حرف میزد، ولی همین، بودنش را خاص میكند و ما هیچوقت نمیتوانیم بفهمیم درونش چه میگذرد.
و كمكم باید در خود بازی كشف شود؟
در واقع شخصیت را رضا میركریمی كشف كرده است. او این شخصیت را بهخوبی میشناسد و حالا باید زنده شود. من همیشه وقتی كار میكنم آدم مضطربی هستم. بخصوص روزهای اول فیلمبرداری مثل این میماند كه كاملاً گم شدهام. یك روز بود كه تازه جلوی دوربین رفته بودم كه آقای میركریمی با آرامش همیشگی به من گفتند «فقط به این فكر كن كه پسند، رازی دارد كه نمیتواند درباره آن با كسی حرف بزند.»
پیش خودتان آن راز چه بود؟
راز، راز است دیگر! اگر بگویم دیگر راز نیست. قاعدتاً راز پسند، راز من هم میشود.
آن چیزی كه از نگار جواهریان به پسند اضافه شده است، چیست؟
بگذارید بگویم چیزی كه در من بسیار به پسند شبیه است چیست. من هم مثل پسند خیلی اوقات پیش میآید كه درباره چیزهایی حرف نمیزنم. نه به این خاطر كه بخواهم آن را پنهان كنم یا دیگران شایستگی دانستن آن را ندارند، بلكه به همین سادگی فكر میكنم كه حالا چه باید بگویم؟ چون این فقط متعلق به من است و مثل مملكت و خانهات میماند. میگویی این مال من است و قرار نیست با دیگران آن را تقسیم كنم. پس همیشه من باید آن را حمل كنم. چه روزهایی كه پر از غم هستم و چه روزهایی كه پر از شادیام. پس من هم چیزهایی دارم كه نمیتوانم درباره آنها حرف بزنم. البته این من را از نزدیكانم دور نمیكند. نمیدانم، شاید هم گاهی میكند.
در نهایت یك نوع صبوری با خودش دارد كه پسند را قابل باور میكند.
شاید پسند از آندسته آدمهایی است كه آدم اگر دقت كند ممكن است دور و بر خودش خیلی كم آنها را ببیند. آدمهایی كه انگار یك بار زندگی را از اول تا آخرش رفتهاند و الان برای بار دوم همهچیز را شروع میكنند. به همین دلیل برای چیزی حرص و ولعی ندارند. به طور كلی با آگاهی خوشحالند. مثل رانندگی در جادههای شمال است. وقتی عجله نداری كه به مقصد برسی، دوست داری از خود جاده هم لذت ببری. كنار جاده توقف میكنی، چای مینوشی، ابرها را نگاه میكنی و...
با میزانسنهای پیچیده فیلم مشكلی نداشتید؟
واقعیت این است كه در یه حبه قند اتفاق عجیبی رخ داده است و من هر بار كه فیلم را میبینم، بیشتر شگفتزدهام میكند و بیشتر دوستش دارم. یه حبه قند ورای اینكه مخاطبش چقدر دوستش دارد یا چقدر دوستش ندارد، یك دستاورد شگفت برای سینمای ما است.
یعنی چه؟
فیلمهای كمی ساخته میشوند كه میتوانند سطح استانداردهای سینمایی ما را تغییر دهند. یه حبه قند هم یكی از آنهاست. به این دقت كنیم كه همین میزانسنهای به قول شما پیچیده و همین دكوپاژ كاملاً تكنیكی چقدر زیاد صاحب لحن كاملاً شخصی كارگردان است. خب این حاصل عناصر بسیار زیادی است. كارهایی كه در تولید و پیشتولید فیلم انجام شده است و راجع به آنها میتوان مفصل حرف زد و از آنها استفاده و به آنها رجوع كرد. میخواهم بگویم یه حبه قند همانطور كه به مخاطبش راجع به نوعی از بودن و زندگی جمعی پیشنهادهایی میدهد، به سینمای ما هم پیشنهادهایی میدهد. این، آن چیزی است كه میتواند بالا بردن استانداردها باشد.
بازیگران فیلم سنوسالهای مختلف و تجربیات متفاوتی داشتند. چگونه با این مساله مواجه شدید؟
واقعاً وقتی فیلم را میبینم احساس میكنم گروه بازیگران یك پیكره هستند. حُسن گروه بازیگران یه حبه قند این بود كه همه از تئاتر آمده بودند و این به همه ما كمك میكرد، چون خیلی خوب زبان همدیگر را میفهمیدیم. حضور افشین هاشمی در این تبدیلشدن به یك پیكره بسیار موثر بود. میخواهم این را هم یادآوری كنم كه حتی تئاتریبودن بازیگران ملاك قطعی نیست. در نهایت حضور كسی به اسم رضا میركریمی بود كه باعث میشد كل گروه صاحب یك روح باشند.