موفق نميشوند مرا آلوده سياست کنند
گفتوگو با رضا کیانیان
«من هميشه مشاور كارهايي كه ميكنم هستم، ولي نه درباره اين جور بحثها. اين موضوع من نيست، چون كارم هنر است نه سياست. اينها دو مقوله خيلي متفاوت هستند كه ربطي به هم ندارند و هر چه بخواهند مرا آلوده سياست كنند موفق نميشوند، به اين دليل كه شغل و حرفهام اين نيست. گاهي مثلا ازم ميپرسند به نظر شما سياست جشنواره يا سياستگذاري در فلان حوزه بايد چگونه باشد؟ و من هميشه جوابم اين است كه برويد از سياسيون بپرسيد!»
حرف زدن با رضا كيانيان در باره هر موضوعي و در هر شرايطي خالي از نكتههاي جذاب نخواهد بود. هر سوژهيي داشته باشيم و هر عنواني روي پرونده كاري بگذاريم، ميتوانيم روي شنيدن چند جمله و تحليل متفاوت از اين بازيگر خاصمان حساب كنيم. همين دليل است كه حضورش را در شماره اول ويژهنامه هنري اعتماد با موضوع خاصش موجه و مغتنم ميكند. شما هم با خواندن اين گفتوگو با ما همنظر خواهيد شد.
درباره موضوعي حرف زديم كه اسمهاي مختلفي دارد؛ سانسور، توقيف، مميزي، اعمال نظارت و... اما موضوع كلي فقط يك چيز است؛ توليد آثار مختلف در حوزه هنرهاي بصري يا نمايشي و ادبيات كه هر كدام به دلايلي در مرحله پخش عمومي دچار مشكل ميشود و نهادهاي مسوول و متوليان دولتي سيستم نظارتي جلوي ارايه آن را به مخاطب ميگيرند.
نكتهيي كه اين ماجرا را پيچيده ميكند اين است كه همه اين آثار در حوزههاي مختلف تحت نظارت و با گذر از فيلترهاي مختلف امكان توليد و ساخت پيدا كرده و هفت خوان نظارت و مميزي و اصلاحات را هم گذرانده، ولي باز هم براي دريافت پروانه يا مجوز نمايش به مشكل ميخورد. در اين شرايط نخستين موضوعي كه پيش ميآيد، يك جور بيثباتي براي هنرمندان اين عرصههاست كه راه را براي فرآيند خلق و توليد هنري دچار دست انداز و اختلال ميكند. شما بازيگر دو فيلم «صد سال به اين سالها» و گزارش يك جشن هستيد كه از آثار توقيفي پرسروصداي اين روزهاست...
سالها پيش يعني اوايل دهه 1360 كه من تئاتر خياباني كار ميكردم، بارها كميته آن موقع ما را ميگرفت و من هميشه حرفم با آنها اين بود كه اگر ممكن است به ما بگوييد چه چيزها را بايد بگوييم و چه نيايد گفت. حتي يادم هست كه مطلبي نوشتم و اين تقاضا را درش مطرح كردم، ولي تا امروز متاسفانه كسي جوابي به اين سوال ساده نداده است.
يعني به عنوان هنرمندي كه در اين فضا كار ميكنيد، مشكلي با اين نظارتها نداريد و مساله اصلي اين است كه حدود و ضوابط اين محدوديتها كجاست و مصداقها كدام است؟
وقتي جواب اين سوال ساده و اساسي را بدانيم، راحت ميتوانيم براي كارمان برنامهريزي كنيم و چارچوبهاي هر موضوع را تعيين ميكنيم. اما من نكته ديگري دارم؛ به نظرم اين بحث را بايد با كارگردان و در مرحله بعد تهيهكننده اين قبيل آثار مطرح كرد، چون آنها صاحبان اثر و مالك حقوق مادي و معنوي كارها هستند و بايد جوابگو يا توضيحدهنده اين شرايط باشند. آنها بيشتر در معرض ماجرا هستند.
قبول، ولي اين ماجرا يك بخش يا جنبه مغفول و كمتر مطرح شده دارد كه مستقيم و بيواسطه به شما مربوط ميشود؛ اين توقيف و ديده نشدن و بايگاني شدنها چقدر در روحيه و حس و حال بازيگر يا ديگراني كه در توليد و خلق اين آثار همراه كارگردان و تهيهكننده هستند تاثير دارد و چطور ميتواند باعث اختلالهاي جدي در انگيزه و حس خلاقه آنها بگذارد يا در مواردي كارنامه يا مسير كاري شان را تحتالشعاع قرار بدهد؟
لااقل درباره خودم ديگر اين حس را ندارم...
يعني رويين تن شديد؟!
يك بخش ماجرا شايد اين باشد، ولي مهمتر اين است كه ديگر در سن و شرايط من موضوع ديده شدن يا تاثير در كارنامه خيلي مهم نيست و با ديده نشدن يكي دو كار اتفاق عجيبي برايم نميافتد. كاري كه امروز گرفتار مميزي و توقيف است، فردا نشان داده ميشود و تقريبا هيچ كاري نبوده كه براي هميشه بايگاني شده باشد. دليلش هم اين است كه مبنا و ملاك مشخص و مدوني ندارد كه هميشگي باشد.
ولي زمان عرضه اثر خيلي در تاثيرگذاري و كيفيتش نقش دارد.
قطعا. درباره تئاتر كه اصلا چون در لحظه و در اكنون اتفاق ميافتد، با اين موضوع عملا تمام شده و ديگر وجود ندارد. در سينما و تلويزيون هم خيلي از كارها كه بعد از چند سال نشان داده ميشود، ديگر موضوعيتش از دست رفته و به كار نميآيد. اما باز هم تاكيد ميكنم اثري كه فقط به شرايط روز پرداخته باشد اگر فردا نمايش داده شود اثر خودش را از دست ميدهد اما اگر عميق به مساله نگاه كرده باشد هر روزي كه نمايش داده شود تاثيرگذار خواهد بود. هميشه سعي كردم زياد به اين ماجراها فكر نكنم و به همين دليل روحيهيي پيدا كردهام كه وقتي فيلم يا سريالي را بازي ميكنم، خيلي در بند اكران يا پخش آن نيستم...
واقعا پس از اين سالها به چنين حسي رسيديد؟
بله؛ اما راستش الان دارم فكر ميكنم كه هيچ دوست ندارم راجع به اين موضوع حرف بزنم، چون بحثمان وارد حيطهها و ماجراهايي ميشود كه مساله من نيست.
يعني چون مولف اين كارها نيستيد، نميخواهيد وارد ماجراهايش بشويد؟
آره ديگر؛ حرف زدن در اين موارد داستانهايي پيش مياورد كه حدود بحثش در اينجا نميگنجد. مثلا اينكه ميگويم در بند اكران كارهايم نيستم، منظورم اين نيست كه بخاطر سانسور به اين حس رسيدهام و توقيفها باعث و بانياش بوده است.
به تعبيري نگاهتان و شكل برخوردتان را به مقوله بازي و بازيگري عوض كرديد؟
شايد اين باشد؛ حرف و ايده من در اين شرايط با موضوع پرونده شما كه درباره توقيف و مميزي است، دو تا دنياي كاملا مجزا و متفاوت است.
دليل انتخاب شما هم راستش همين نگاه متفاوتي است كه دنبالش بوديم. قصدمان اين بوده كه موضوع را مثل هميشه از يك زاويه خاص - چه اين وري و چه آن وري - نبينيم و سراغ ديدگاههاي متفاوت باشيم. چون ماجرا پيچيدهتر و چند وجهيتر از اينهاست...
شايد درباره سوژه شما حرف من همان يك جمله اول بحث باشد و تمام؛ هنرمند در هر جاي دنيا و در هر دوراني بايد بداند چه حد و حدودي براي حرف زدن و خلق و ورود به موضوعات دارد، وگرنه نميتواند كار هنري درستي انجام بدهد. وقتي امكان خلق هنري به شكل طبيعي وجود ندارد، هنر هميشه ضربه ميبيند و شكلهاي اعتراضي پيدا ميكند. به نظرم هنر اعتراضي در اين شكلش ماندگار نيست، چون دارد به موضوع يا شرايطي واكنش نشان ميدهد كه گذرا و مقطعي است و با كنار رفتن آن موضوع، كار هنري معترض به آن هم كارش تمام است... بقيهاش هم دنياي شخصي من است كه گفتم زير عنوان سوژه شما نميگنجد.
وقتي فيلمنامهيي براي كار به شما پيشنهاد ميشود، فيلتري داريد كه درباره سرنوشت كار نظر بدهيد يا مشاوره بدهيد كه اين كار به مشكل خواهد خورد يا گرفتار مميزي و توقيف ميشود؟
من هميشه مشاور كارهايي كه ميكنم هستم، ولي نه درباره اين جور بحثها. اين موضوع من نيست، چون كارم هنر است نه سياست. اينها دو مقوله خيلي متفاوت هستند كه ربطي به هم ندارند و هر چه بخواهند مرا آلوده سياست كنند موفق نميشوند، به اين دليل كه شغل و حرفهام اين نيست. گاهي مثلا ازم ميپرسند به نظر شما سياست جشنواره يا سياستگذاري در فلان حوزه بايد چگونه باشد؟ و من هميشه جوابم اين است كه برويد از سياسيون بپرسيد! همانطور كه دوست ندارم آنها درباره هنر بحث كنند و نظر بدهند، من هم نبايد در كار و تخصص آنها دخالت يا اظهارنظر كنم. چه در سياست و چه هنر، وقتي كاملتر و خلاقتر و تواناتر هستيم كه كار خودمان را بكنيم و بگذاريم ديگري هم كارش را بكند. اين است كه ساليان سال غير از بازيگري درباره چيز ديگري حرف نميزنم. به اين دليل كه فكر ميكنم اين دنيا آنقدر وسيع و بزرگ است كه هنوز خيلي حرفهاي اساسي را دربارهاش نزدهايم و حرفهاي گفته شده هم اغلب مربوط به حواشي و اطراف موضوع بازيگري بوده تا نفس و ذات آن.
امروز از هنر دوران انقلاب روسيه چه چيزي براي ما مانده است؟ الان عقايد سياسي و حزبي كسي مثل آيزنشتاين مهم است يا نوآوري و بداعتش در مونتاژ؟ در شعر و تئاتر و هنرهاي ديگر هم همين طور است. بازيگرهاي جلوي دوربين فيلمي مثل «رزمناو پوتمكين» واقعا امروز چه اهميتي دارند؟ اهميت بازيگري در آن دوره براي ما مثلا شكل اجراي نيكلاي چركاسف در «ايوان مخوف» است، چون شكل اجرا و سبكش مهم است. جلوتر كه ميآييم، يكي مثل اينوكنتي اسموكتونوفسكي نام مهمي است، چون ديگر موضوعش حواشي سياسي اجتماعي و حزبي نيست و ذات بازيگري موضوع اصلي شده و درباره اجراي خاص او از هملت در فيلم كوزينتيسف ميگوييم نه احتمالا گذشته يا حواشي كار او در دوران كمونيسم.
نميدانم با اين مثال تا حدي معلوم شد كه منظورم از نگاه شخصي و ذات بازيگري چيست؟ استانيسلاوسكي شايد آموزههايش به گنجينه تاريخ بازيگري سپرده شده باشد، ولي اسم مهمي است كه درباره حرف ميزنيم. علتش گرايش سياسي يا فعاليتهاي حزبي او كه نيست، بلكه تلاشش در رشد دادن و نوآوري در بازيگري ملاك ماندگارياش بوده است. حالا اين مثال را به هر جاي ديگري كه خواستي تعميم بده و نتيجه همين ميشود كه گفتم. استانيسلاوسكي مهم است اما فلان هنرمند سياسي جنجالي آن دوران حتي اسمش هم به جا نمانده... ولي هنوز براي ادعاي دانش بازيگري هم كه شده، اسم استانيسلاوسكي را ميبرند.
چون اسم سختي هم دارد و براي افه آمدن خيلي خوب جواب ميدهد. حتي اگر نشناسند يا ندانند چه گفته و چه متدي را ارايه داده، تكرار و مطرح كردن اسمش هنوز براي وجهه دادن به بعضيها كاربرد دارد.
دقيقا! ماندگاري و گذر از حواشي تاريخ مصرفدار يعني همين. اين با دخالت در عالم سياست يا ورود به مقولات ملتهب روز بدون دانش و تسلط به دست نميآيد. پس چه بهتر كه هر كس كاري بكند كه بهتر بلد است يا بيشتر دوست دارد. فكر ميكنم براي اينكه هنرمند بهتر و ماندگارتري باشيم بايد به ذات و جوهره هنري كه داريم رجوع كنيم و دربارهاش حرف بزنيم. جوهره هنر فراتر از مسائل روز و فراتر از سياست و نظامهاي حكومتياست. هنر درست برعكس علم و سياست است كه به پيشرفت وابستهاند. به قول پوپر هر اكتشاف علمي كه انجام شد بايد سريع به فكر نقضش باشيم. اما هنر كه قابل نقض يا جلو و عقب رفتن نيست؛ هنر در طول تاريخ جلوتر يا عقبتر نميرود بلكه مرتب براساس شرايط موجود بازتوليد ميشود و برميگردد به سرچشمهها و اسطورهها؛ هنر بيشتر به ذات بشر مربوط است تا انسان امروزي و اينجايي. شكسپير ماندگارياش را از همين ميگيرد؛ هملت درباره يك پادشاه دانماركي در فلان دوره تاريخي سياسي نيست، بلكه نمايشنامهيي درباره ترديد انسان است.
درباره خودتان ميخواهيد بگوييد مثلا سلحشور در آژانس شيشهيي يا مامور گزارش يك جشن را بيشتر از اينكه يك مامور امنيتي در يك دوره خاص زماني ببينيد، يك آدم در يك موقعيت ملتهب فرض ميكنيد.
دقيقا. اينطوري اين شخصيت همه آدمهاي مشابه در همه دورههاي مختلف را شامل ميشود و محدود به يك فرد يا شغل خاص در دوره خاص نميماند. مسائل اصلي هنر آن جاست نه مسائل روز و ارجاعات و معادلهاي مقطعي. وقتي درباره يك آدم خاص حرف بزنيم، با تمام شدن دوره و روزگارش فيلم و اثر هنري هم تمام ميشود، مثل سرمقاله روزنامه. اما اگر اين آدم خاص را در موقعيت خاص گسترش بدهيم و به ذات و جوهره انساني برگردانيم، داريم راجع به انسان در كليت تاريخياش حرف ميزنيم، نه يك «شخص» خاص.
اين مناقشهيي نيست كه يك بار سر فيلم «يك بوس كوچولو» هم پيش آمد و شما مصر بوديد كه نقش سعدي در آن فيلم ربطي به ابراهيم گلستان ندارد؟
چرا يك بخشاش همين بود؛ آخر من كه واقعا نقش آقاي گلستان را بازي نكرده بودم، چون اصلا ايشان را به عمرم نديدهام و فقط از طريق آثارش ميشناسمشان.
يعني حتي اگر كارگردان و نويسنده هم چنين مصداق و معادلي در ذهنش داشته، شما از آن جلوتر رفتيد و موضوع را عوض كرديد؟
كارگردان هم شايد از اين شروع كرد، اما در مسير كار به n نفر آدم ديگري رسيد كه در همين كشور شبيه آقاي گلستان هستند يا بيشمار آدمي كه ميتوانند مثل سعدي يه بوس كوچولو باشند.
معمولا وقتي نقشي را بازي ميكنم، كاري ندارم كه چيست و چه كاره است. نقش را بجاي اجراي بيروني، به درون خودم ميبرم؛ يعني ميگويم من رضا كيانيان، به عنوان يك آدم بسيط نه محدود، اگر در اين موقعيت خاص بودم چه واكنشي داشتم و سعي ميكنم همان را اجرا كنم. اين «اگر» هم همان سوال معروف همين آقاي استانيسلاوسكي است.
يعني فرقي بين مامور امنيتي آژانس شيشهيي و دكتر بيبند و بار خانهيي روي آب يا معمار يه حبه قند نميگذاريد؟ تنوع شغلي و فرهنگي و شخصيتي اين نقشها را چگونه ميبينيد و اجرا ميكنيد؟
اينها همان مصداقها و در واقع ظرايفياست كه به تماشاگر ارايه ميكنم تا بتوانم دستش را بگيرم و ببرمش به سمت همان انسان و جوهر و ذات انساني. يعني به جاي اينكه در عرض جلو برويم، به عمق نقب ميزنيم. در واقع مشخصات شخصيت مثل شغل، گريم و لباس يا لهجه دروازههاي ورود به نقش است. اينها ابزارهاي من به عنوان بازيگر هستند تا با كمكشان دست تماشاگر را بگيرم و واردش كنم به دنيايي كه بتوانم با خودم همراهش كنم و به جايي كه ميخواهم برسانم. گريم سخت و مو و غبغب من در نقش سعدي «يه بوس كوچولو» و تفاوت سني بيست سال بين من با نقش و حتي بازي كردن كنار جمشيد مشايخي كه قرار است دو سال هم ازش بزرگتر باشم، همه ابزارهايي است كه تماشاگر بگويد چه جالب، چه با حال و وارد شود. از اينجا به بعدش ديگر دست من است، چون اين ويژگيها براي تماشاگر نهايتا ده دقيقه جذاب و نگهدارنده است. چاقي دكتر خانهيي روي آب هم همينطور يا كلاه شاپو و عرقگير و پيژاما و لهجه مشهدي معمار يه حبه قند...
... و خيلي از بازيگرها در همين مقطع و در همين گريم و تفاوت ظاهري ميمانند و جلوتر نميروند.
دقيقا جلوتر نميروند و درميمانند. اينجاست كه ترجيح ميدهيم يا ميدهند كه براي جذاب كردن يا جلبتوجه نقش يا بازي بروند سراغ مصداقهاي بيروني و معادلسازي يا ارجاعات روزمره و آشنا. ببين مثلا آخر ماجراهاي فيلم خانهيي روز آب ارجاع داشت به موضوع قتلهاي زنجيرهيي اما ميبريمش به سمت موضوع كلي نفس اماره و قتل نفس يا كشتن خويش به دست خويش. الان قتلهاي زنجيرهيي موضوعي گذشته و تاريخي است، اما نفس اماره و قتل خويش به دست خويش هميشگي است و نمونههاي اسطورهيي دارد.
اين جوري است كه فيلمي مثل «هفت» هميشه جذاب و ماندگار است، چون درباره اعتقاد و گناه و ايدئولوژي حرف ميزند. آن هم يك قاتل زنجيرهيي است اما الگوي ازلي ابدي آن است با يك عالمه زيرمجموعه و تا كمدي الهي دانته هم جلو ميرود؛ در حاليكه حرف روز و تاريخدار و ارجاعات مقطعي و سياسي اجتماعي فراواني هم پيدا ميكند.
پس ميشود گفت اگر سياسيون و مميزان هم نگاهشان را كمي عميقتر ميكردند و به موضوعات روز و مصاديق نميپرداختند، خيلي از اين ماجراها و توقيف و بگير و ببندها پيش نميآمد؟ مثلا اگر گزارش يك جشن را بيشتر از ماجراها و ارجاعات روز ببينند...
سياسيون كارشان موضوع روز و مسائل سطحي و ارجاعات و مصاديق است. همين گزارش يك جشن را ميشود اين جوري ديد كه موضوع تقابل قدرت است با نيروهاي سركش جواني كه ميخواهند قد علم كنند و زير بار نروند. با اين تفسير ديگر از قيد خيلي ارجاع و ايما اشارههاي روز و مصداقي ديدن خلاص ميشويم و موضوع به تقابل ابدي ازلي و اسطورهيي قدرت و نيروي جواني ميرسد. از آن طرف هم در مصداقها ميشود تا حريم يك خانه و رابطه پدر و فرزند هم جمعش كرد و باز هم نتيجه گرفت. اين ماجرا خيلي مهمتر و جديتر از ارجاع به فلان ماجرايي است كه در يك كشور خاص در يك مقطع اتفاق افتاده است. آژانس شيشهيي چرا زنده مانده در حالي كه ظاهرا موضوعش روز بود. اما تقابل آرمان و واقعيت آن را جدي كرده و از آن جديتر روبان قرمز است كه هميشه ديدني و ماندني است.
منتها اين جور خلق هنري سختتر، هنرمندانهتر ولي براي مخاطب عام كمجذابيتتر است و به همين دليل خيليها ترجيح ميدهند سراغش نروند. هنر ناب و بيتاريخ مصرف و فارغ از مصداق روز و ژورناليستي هميشه از دل همين ريشهها و نقبزدنهاي اسطورهيي و ريشهيي پديد ميآيد. وگرنه هميشه بايد در هر كار هنري شبيه سرمقاله روزنامه عمل كنيم كه براي همان روز موضوع خيلي مهم و حساسي است اما فردا داخلش سبزي ميپيچند.