فیلمهای ششوبشی گیشهها را فتح کردهاند
سید جمال هادیان طبائی زواره
فرارو- پنجشنبه شب با اصرار اعضای خانواده برای دیدن یکی از فیلمهای گیشهپسند این روزها به سینما رفتم. از آن جایی که هر سال در ایام برگزاری جشنواره فيلم فجر در بهمنماه، فیلمهای برگزیده را میبینم کمتر پیش میآید که در طول سال به سینما بروم. به هر حال برای گذراندن یک شب فراغت همراه با خانواده به تماشای فیلم «شش و بش»، فیلمی که این روزها مخاطب عام را جذب گیشه کرده است، نشستیم.
فیلم با ورود جوانی به یک مجلس لهو و لعبِ مختلط که کارگردان سعی داشت تا حد امکان دزدکی هم که شده گوشههایی از آن را به نمایش بگذارد شروع شد و با رد و بدل شدن واژههایی سخیف بین دختران و پسر تازه وارد ادامه یافت تا از همان ابتدا نیت کارگردان در استفاده ابزاری از یک چهره مشهور در سینما و تمايل به تصوير كشيدن لااباليگري مشخص شود.
ساختار محتوایی و تکنیکی فیلم بسیار ضعیف بود و این موضوع بلافاصله بر هر مخاطب نکتهسنج و علاقمند به سینما روشن میشد. به نظر میرسید ابتدا با هنرپیشههای گیشهپسند قرارداد بستهاند و بعد بر اساس کاراکتر آنها فیلمنامهای سخیف سرهمبندی کرده و برای جذب مخاطب از هیچ نوع ابتذال و ترویج هیچ منکری هم پرهیز نکردهاند. حتي نام فیلم ـ شش و بش ـ را از یک اصطلاح رایج در قماربازی برگرفته بودند. خلاصه آن كه تولیدکنندگان این فیلم از تمام ظرفیتهای موجود برای عبور مماس با خطوط قرمز نظارتی معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گاه با تجاوز به داخل اين خطوط در انتقال ابتذال و ترویج و تبلیغ منکر موفق بودند.
من که فیلمهای خوبی مثل «یک حبه قند»، «آقا یوسف»، «جدایی نادر از سیمین»، «راه آبی ابریشم»، «ورود آقايان ممنوع» و چند فیلم پرمحتوا و زیبا را در جشنواره دیده و بارها به رشد و شکوفایی سینمای ایران بالیده بودم، از دیدن چنین فیلمی خجالتزده و شرمگین شدم و در تمام طول فیلم از ناراحتی و خجالت در برابر خانوادهام به خود پیچیدم.
ترویج علنی ارتباطات غیرشرعی و ناپسند دختر و پسر، به نمایش درآوردن زيركانه ي گوشههايي وقیحانه از مجالس لهو و لعب و شرب خمر (پارتی)، به نمايش درآوردن استفاده ي ابزاري از دختران، روایت بدنامی مردم به نحوی که همه را دزد، کلاهبردار و شیاد، زنباره، نظرباز و لاابالی نشان میدهد، به سخره گرفتن ارزشهایی چون بسیجی و رزمنده، تنها برخی از جنبههای ابتذال فیلم مذکور و امثال اینگونه فیلمهاست که علاوه بر نشان دادن علایق قلبی برخی از پدیدآورندگان، قُبح و زشتی گناهان را از بین میبرد و سبب رواج آنها میشود.
در طول تماشای فیلم و در تاریکی سینما، هرگاه صدای خندهای ناشی از تماشای منکری وقیح را میشنیدم آن را در حکم صدای شکستن بلور قبحِ گناهانی میدانستم که قرنها حتی از گفتن آن می هراسیدیم و احساس گناه میکردیم و اکنون میبینیم و به آن میخندیم و برای مان عادی میشود.
در یک نگاه اجمالی و گذشته از ضعف بنیادی فیلمهایی چون «شش و بش» و چند فیلم دیگر این روزهای سینمای ایران، خواهیم فهمید که این ژانر از فیلمهای گیشه پسند، خواسته یا ناخواسته، با هدف قرار دادن اصول اعتقادی و اجتماعی ایران اسلامی در تلاش اند تا با تمام ترفندهای روزگار و حتی به قیمت از بین بردن قبح و زشتی گناهان بزرگ و کوچک، پولی به جیب بزنند؛ و شوم بختانه، برخی از متولیان حوزه نظارت در خواب خوش و رؤیایی خويش فرو رفته اند.
متأسفانه پديدآورندگان چنين آثاري، منتقدان را متحجراني ميدانند كه در دنیای مدرن و آزاد امروزي جایي ندارند و احتمالاً معتقدند که واقعيت هاي جامعه را با زبان طنز به تصوير كشيدهاند و به همين دليل با استقبال مخاطب روبرو هستند؛ غافل از آنكه دانسته يا نادانسته از بدترين شيوه براي بيان واقعيتهاي جامعه بهره بردهاند و حتي اسباب ترويج اين واقعيتهاي تلخ را نيز فراهم كردهاند. این افراد هر چند فعلاً از به زبان آوردن امیالشان حذر میکنند و سعی دارند عقایدشان را به اصطلاح با قالبهای هنری به نمایش درآورند اما در نهایت باید منتظر روزی بود که عقایدشان را علنی کنند.
به هر حال اين فيلم با تمام صحنههاي وقيحانه و محتواي ضعيف اش پايان يافت و براي تطهير عملكردش در پايان فيلم، تصاوير گرفتار شدن آدم هاي بد فيلم را در چنگال قانون به نمايش گذاشت.
اینجا بود که نکتهای به نظرم آمد و سبب شد اين نقد را بنويسم و آن اين که هر سال در جشنواره فیلم فجر، یک لایه ي رویی از 10 الی 15 فیلم برتر که جمعاً بین 15 تا 20 درصد ظرفیت سالانه سینمای ایران را شامل میشوند میبینیم و از بقیه فیلمهای آن غافلیم.
آن چه مسلم است، دولتمردان و نمایندگان مجلس و شخصیتهای تأثیرگذار فرهنگی هنری نیز مثل من به دیدن 10 تا 15 درصد فیلم های برتر در طول برگزاری جشنواره فجر اکتفا میکنند و از لایه ي زیرین آن غافلاند که چگونه فیلم هایی نظیر «شش و بش» علناً، منکر و گناه را در جامعه ترویج و تبلیغ میکنند و هیچ پیام و پندی در دل خود ندارند؟
يعني سينماي ايران با آن پشتوانه ي بزرگ علمي فرهنگي و اجتماعي، محتوا و موضوع بهتري نمييابد؟!
مسئولان فرهنگی نیز گاه شادکام از موفقیتهای جسته گریخته ي فیلمسازان خلاق و پرتلاش در عرصههاي ملي و بينالمللي، خیلی زود فراموش میکنند که چه اتفاقی میافتد و چه خوراکی به جامعه تزریق میشود. شاید حضور مستقیم مسئولان ارشد فرهنگی به اتفاق خانواده هايشان در سینماها و تماشای یکی از این نوع فیلمها آنها را كمي تکان دهد تا کمی شرم و حیاي ناشي از تماشاي اين تصاوير و شنيدن آن عبارتها بر وجودشان مستولي شود.
به نظر میرسد که با وجود توسعه کمی و کیفی سینما و توفیق های فراوان آن، از برخی جنبههای اساسی و به ويژه از حيث موضوع و محتوا غافل ماندهایم و راه را گم کردهایم.
البته مشكلات اساسي حوزه فرهنگ و هنر و به ويژه سينما بزرگتر و اساسيتر از آن است كه آن را به گردن معاونت سينمايي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي بيندازيم. حضور آقای شمقدری در رأس سینمای ایران از یک منظر، بسیار نویدبخش و دلگرمکننده بود و آن اینکه تا کنون کمتر دیده شده است که مدیران فرهنگی از میان پدیدآورندگان حوزه فرهنگ و هنر که صاحب تجربه و تبحر هستند بر مسند گمارده شوند. اما این استثنا در مورد آقای شمقدری وجود دارد که هم از میان پدیدآورندگان و افراد خلاق حوزه سینماست و هم بر این حوزه احاطه دارد. حالا چگونه است که سبکبار به خواب رفته است و خروجی تصمیمهای معاونت تحت مدیریت اش فیلمهایی چون «شش و بش» شده، بسیار عجیب به نظر میرسد.
و اما سخنی با مدیران فرهنگی کشور، از اعضای شورای انقلاب فرهنگی گرفته تا اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، از وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گرفته تا رؤسای سازمان تبلیغات اسلامی و حوزه هنری، از رئیس سازمان فرهنگی هنری شهرداری گرفته تا رؤسای نهادهای متعددِ مدعی مدیریت در حوزه فرهنگ و هنر.
دلیل اینکه هر چه تلاش میکنیم باز هم نمیتوانیم اوضاع حوزه فرهنگ و هنر را به سامان بیاوریم و گاه تشت مان اين گونه از بام به زمین میافتد از دو حالت خارج نیست:
1- سیاستگذاری و برنامهریزی در حوزه فرهنگ و هنر باید مبتنی بر یک نظریه ي قوی و بنیادین باشد( نظریه فرهنگ و هنر اسلامی) که هنوز پس از سی و دو سالی که از انقلاب اسلامی میگذردـ انقلابی که مبنای فرهنگی داردـ هیچ یک از مدیران و مراجع تصمیم ساز در حوزه فرهنگ و هنر، برای تدوین چنین نظریه ای اهتمام جدي و عملي نداشتهاند و از این منظر مجموعه فعالیتهای فرهنگی هنری در کشور، پی و بنیاد درست و حسابی ندارد و همواره بر بنایی متزلزل بنا میشود. به همین دلیل هنوز تکلیفمان با سینما، موسیقی، هنرهای تجسمی، هنرهای نمایشی و حتی کتاب و مطبوعات به صورت ملموس و قاعده مند، مشخص نیست و حتی نتوانسته ایم خودمان را با احکام و مراجع معین و قطعي شرعي و فرهنگ اجتماعي مطابقت دهیم و اين ضعف بزرگ حوزه فرهنگ و هنر به شمار ميآيد.
محال است که یک فرایند کلان فرهنگی - هنری، بر مبنای نظریهای مبتنی بر اصول اعتقادی و معاریف جامعه قرار نگيرد و موفق از آب درآید و از این رو تمامی تلاشهای فرهنگی هنری نظیر جشنوارهها، گشایشها و همایشها و فعالیتهای ارشادی و عمرانی یا پدیدآوری، همگی گاهی خوب از آب در میآید و گاه بد و ما فقط تصور میکنیم كه آن چه درباره آن به اجماع میرسیم صائب است و كسي به ما ایراد نخواهد گرفت.
2- بُلور فرهنگ و هنر بسیار ظریف و شکننده است و نباید براي سپردن آن به دست افرادی که پارکینسون دارند اصرار ورزيد. مدیریت فرهنگی(فارغ از تدین و تقید و مدرک تحصیلی)، "تعهد" (دانش، تجربه و تبحر) و "خلاقیت" را توأمان میخواهد و از این منظر از جراحی قلب باز دشوارتر و با اهمیتتر است. در جراحی قلب باز، اشتباه جراح مبتدي و بيهنر، بلافاصله بیمار را در معرض خطر مرگ قرار میدهد و هم جراح دچار عذاب وجدان میشود و هم مورد بازخواست بازماندگان قرار میگیرد؛ اما در مدیریت فرهنگ و هنر ممكن است بُلور ظریف فرهنگ از دستان پارکینسونی يك مدير به زمین بخورد و ذره ذره شود اما این بیمار(فرهنگ و هنر) سالها یا دهههای بعد می میرد و نه كسي عذاب وجدان میگیرد و نه بازخواست میشود!