ادبيات غني ناباكوف
گفتوگو با شهريار وقفيپور
ناباكوف بيشتر با رمان «لوليتا» شناخته ميشود اما در ميان آثار او ميتوان داستانهايي يافت كه در نوع خود درخشان و ماندگارند.
داستان «خواهران وين» -كه در ترجمهاش به اشتباه «خواهران مرده» ناميده شده- نمونهيي از اين داستانهاست، داستاني پيچيده كه مملو از بازيهاي زباني و ادبي است و خواننده را گيج ميكند.
شهريار وقفيپور اين داستان را به همراه دو داستان ديگر با نامهاي «ليك» و «بازديد از موزه» در يك كتاب ترجمه كرده است. به بهانه انتشار اين كتاب با او گفتوگو كردهايم:
غالب ترجمههايي كه شما در اين چند سال انجام دادهايد، در ژانر پليسي و جنايي ميگنجد يا حتي در داستانها و رمانهاي خودتان هم همين ژانر ادبي ديده ميشود. علت پرداختن شما به اين ژانر ادبي چيست؟
اين به علاقه شخصي برميگردد كه شايد از كودكي در من وجود داشته است، اما بايد درهمين ابتدا بگويم كه بخش اعظمي از آثاري كه من ترجمه كردهام و داراي ژانر پليسي هستند هنوز منتشر نشدهاند، يا در ارشاد رد شدهاند يا در روند اخذ مجوز مدتها معطل ماندهاند. اما با توجه به همين كتابهايي هم كه تاكنون منتشر شدهاند بايد بگويم بله، آنها يا پليسي ناب هستند يا به هر حال مايههاي پليسي در آن ديده ميشود. اين علاقه به زمان كودكي و كتابهايي كه ميخواندم يا شخصيت سريالهاي آن زمان مثل «شرلوك هولمز» و... برميگردد و بعد هرچه پيش آمدم اين علاقه در من ماندگار شد. البته بعدها جواب خود را هم در مقالهيي كه صورتبندي نظري از اين امر ارايه داده بود يافتم، و آن اينكه ميتوان گفت هر داستان جدي با يك داستان پليسي آغاز ميشود و موضوع اصلي داستان پليسي هم جسد است و در واقع داستان تمدن هم همين امر است، چه در روايت فرويدياش با «قتل پدر گله نخستين» و چه در مردمشناسي و «شاخه زرين» كه مسالهاش اين است كه پادشاه قبيله بايد كشته شود تا سال جديد آغاز شود.
چرا به سراغ ناباكوف و ترجمه سه داستان كوتاه از او رفتيد؟
اين سه داستان از كتاب كوارتت كه داراي چهار داستان بود ترجمه شدند كه داستان چهارم بنا به برخي دلايل فني مثل حجم كتاب و نيز بيم اينكه مجوز انتشار نگيرد ترجمه نشد. اما اينكه چرا ناباكوف را انتخاب كردم، شايد به اين خاطر كه پس از ترجمه آثار پليسي يا مثلا ترجمه «در ستايش مرگ» ساراماگو، برخي افراد و مخاطبان نظراتي را مطرح كردند مبني بر اينكه ترجمههاي صورت گرفته توسط من، كتابهاي به اصطلاح زرد يا سطح پاييني هستند و چيزهايي از اين دست؛ من براي رد اين حرف به سراغ ناباكوف كه در ظاهر نثر سختتري دارد رفتم و اتفاقا بايد بگويم كه ترجمه بعضي از آثار پليسي سختتر از اين داستانهاي ناباكوف بود.
نام اصلي اين داستان چيست؟
نام اين داستان «خواهران وين» است كه بر اثر يك اشتباه و ناهماهنگي «خواهران مرده» ذكر شده است.
ناباكوف در حوزههاي گوناگوني فعال بوده است. جايگاه او در ميان نويسندگان قرن بيستم كجاست؟
ميتوان ناباكوف را در ردهيي بالا از ادبيات قرن بيستم جاي داد. به هر حال ميتوان چندين گرايش در ادبيات مدرن يافت اما در يك سطح اوليه دو گرايش كلي را ميتوان در مدرنيسم از هم تمييز داد و حال اگر بخواهيم چكيده آن دو گرايش را در دو چهره بيابيم و نام بنهيم، از يك سو به جويس ميرسيم و از سويي ديگر به بكت. در يك سو با مدرنيسم به اصطلاح فاضلانه و ماكسيماليستي روبروييم كه ميخواهد تمام امكانات ادبيات را در اختيار بگيرد و به اشارات بينامتني و... توجه دارد كه در اينجا به جويس ميرسيم و در طرف مقابل اين هم ميتوان بكت را ديد.
اما اگر كمي اين دو گرايش را بسط دهيم يا به اصطلاح باز كنيم به گرايشهاي بيشتري ميرسيم كه يكي از آنها ناباكوف است. گرايشي كه در انتها همچنان به جويس ميرسد و ميكوشد ادبيات را غني كند و ماهيت ادبيات را سرگرمي ميداند و كاركرد ديگري براي آن قايل نيست. بنابراين يكسري تكنيكهايي را هم در داستان ميگنجاند كه در نهايت بدل به يك چيز مصنوع ميشود. حال اگر به ويژگيهاي خود ناباكوف بپردازيم، بايد او را در چند شاخصه سرآمد به حساب آوريم. مثلا نثر او كه يك نثر انگليسي بسيار زيباست هرچند تصنعي است، يا در روابط بينامتني كه نقش مهمي در آثار ناباكوف دارند و از طرف ديگر هم نوع داستانگويي او.
نثر ناباكوف سرشار از شگردهاي پيچيده ادبي است، خاصه داستان «خواهران مرده» يا همان «خواهران وين» كه بازيهاي ادبي گاه عجيبي در آن ديده ميشود. چرا ناباكوف اينقدر به اين بازيهاي ادبي علاقهمند است؟
ميتوان در چند سطح پاسخ اين سوال را داد. اما بايد توجه كنيم كه ناباكوف در دانشگاه به تدريس ميپرداخت و به آموزش ادبيات خلاقه مشغول بود وهمانطور كه گفتيم در پي غني شدن ادبيات هم بوده است. اما با يك نگاه لكاني هم ميتوان گفت ناباكوف كه از روسيه تبعيد شده است و با مسائل تبعيد درگير بوده است، ديگر نميتوانسته به زبان مادري يا روسي بنويسد چرا كه مخاطب بسيار كمي مييافت و در اين صورت هرگز به ناباكوف امروزي تبديل نميشد. با اين اوصاف زبان براي او يك مساله بوده است، زبان براي او به يك «چيز گم شده» تبديل شده است، شمهيي از يك چيز مادرانه كه از او كنده و كسر شده است.
منظور همان «aobject petit» است؟
بله، در واقع در اين صورت كلمات تبديل ميشوند به همان چيزهاي دنياي نمادين، به عبارتي خود كلمات داراي وجودي مادي شدهاند. جدا از اين ميتوان به نوع نگاه او به مقوله داستان هم توجه كرد، به اينكه داستان خالقي دارد و تاكيد گذاردن روي اين خالق يا نويسنده. پس او به سمت زباني تصنعي و استفاده زياد از بازيهاي زباني پيش ميرود. آنچه خاصه در رمانهاي ناباكوف ديده ميشود اين است كه گويي همه شخصيتها ماسك بر چهره دارند يا خيلي از واقعيت دورند. به زبان ديگر دنياي اين آثار دنياي غيرجدي است كه مثلا در آنها مرگ وجود ندارد.
ميتوان اين بازيهاي ادبي را از مشخصههاي سبك او دانست؟ بازيهاي ادبي و زبانياي كه گاه بسيار زياد و پيچيده ميشوند، شما در پسگفتار كتاب هم ذكر كردهايد كه اين بازيهاي ادبي به درد افزودن بر زبالهداني يا آرشيو دنياي عقيم دانشگاهي ميخورد.
در كارهاي اوليه او اينگونه بازيهاي ادبي كمتر وجود دارد و ميتوان گفت اين سطح از به كار بردن بازيهاي ادبي از دوره آثار انگليسي او شروع ميشود و هر چه هم پيش ميآيد بيشتر ميشود. هرچند ناباكوف رنگ و بوي مخصوص به خود را در آثارش به وجود ميآورد اما در سنت ادبيات انگليسي ميتوان رگههايي از اين سبك و اينگونه نوشتن را يافت. اما اگر اين در ادبيات انگليس يك خصيصه است، در آثار ناباكوف به يك چيز ماهوي بدل ميشود كه گويي اصلا بدون اين تكنيكها نوشتني وجود ندارد.
آيا اين امر ترجمه آثار او را با دشواري همراه نميسازد؟ شما براي ترجمه اين سه داستان با چه مشكلاتي راجع به نثر او روبرو شديد؟
قطعا كار ترجمه را دشوار ميكند. اما نكته ديگري كه ميتوان درباره اين كتاب اشاره كرد اين است كه در برخي جاها روح داستاني ناباكوف در آنها حاكم نيست، مثلا داستان «بازديد در موزه» كه ميتوان گفت به نوعي فوتوريستي است و خيلي انرژي دارد و اين نكتهيي عجيب است. اما درباره سختيهاي ترجمه اين كتاب جز مورد آن قطعه شعر كه بايد ترجمه ميشد و ضرباهنگ آن، تغيير زبان روايي و زبان شخصيتهاي داستانها بود كه نه تنها در هر داستان متفاوت از هم بود، بلكه در هر داستان ما با تغيير زبان شخصيتها روبرو بوديم.
ناباكوف از مدافعان نظريه «هنر براي هنر» بوده است و مناقشه او با «ويلسن»- منتقد مشهور امريكايي - زبانزد است. او در جايي با صراحت ميگويد: «هيچ چيزي بيشتر از رمانهاي سياسي و ادبيات واجد محتواي اجتماعي، حوصلهام را سر نميبرد.» چرا او تا اين ميزان از ادبيات اجتماعي يا امر سياسي گريزان است؟ علت عدم تمايل او به هر نوع «نيت اجتماعي» چيست؟ آيا عدم رغبت او به مدل روشنفكر و نويسنده روسي و رئاليسم سوسياليستي، او را اينچنين به سوي «ادبيات ناب» كشانده است؟
البته نبايد اهميت خيلي زيادي به تمام جملاتي كه مثلا يك نويسنده به كار ميبرد داد، چرا كه ممكن است او آن جمله را در واكنشي به جامعه ادبي زمان خود زده باشد، جامعه ادبياي كه هم مخاطبان را در بر ميگيرد و هم نويسندگان و منتقدان را. اما به هر حال بله، اينگونه است. ناباكوف با حالتي وسواسگونه مراقب است تا مبادا داستانهايش به ادبيات سياسي نزديك شود. بخشي از اين حساسيت شايد به شرايط زندگي او برگردد، هرچند اين جمله ميتواند مبتذل باشد اما به هر حال او در مقام يك روس سفيد كه در پي يك انقلاب سوسياليستي از جامعه خويش تبعيد شده است، از چپ و سوسياليسم متنفر است. اين شرايط به هر حال در اصرار او مبني بر دوري ادبيات از سياست بيتاثير نبوده است. جدا از اين بايد به وضع روشنفكري و ادبيات آن زمان هم توجه كرد و اينكه نگاه بسياري از افراد به شوروي به مانند يك قبله بود و در پي اين برداشت، حجم زيادي هم از ادبيات نهچندان سطح بالا توليد ميشد كه شايد در مخالفت با چنين وضعي ناباكوف ميگويد ادبيات اجتماعي حوصلهام را سر ميبرد و در برابر آن موضع ميگيرد.
چرا ناباكوف در داستانهايش به ميزان زيادي به جزييات توجه دارد؟
ميتوان اين را گفت كه چون ميخواهد فضايي تصنعي به وجود آورد اين حجم از جزييات را وارد فضاي داستانياش ميكند يا حتي انزجار او از جامعه و سياست را ميشود در اين امر دخيل دانست، اينكه او به جزييات ميپردازد تا از كليتي كه حاكم است چشم بپوشد. اما بايد توجه كنيم كه جزييات آثار ناباكوف در برخي جاها كاركرد روايي پيدا ميكنند. ميتوان جزيينگري را جزو سبك او دانست اما اين جزيينگري در كارهاي مختلف او كاركردهاي متفاوتي هم ايفا ميكنند. هرچند ميتوان به جزيينگريهايي هم اشاره كرد كه حالت حشو پيدا كردهاند اما غالبا اين جزييات كاركردي را ايفا ميكنند، يا به صورت روايي يا مثلا در حالت آيرونيك.