«هفت »، فراستي و شنبههاي پر از پرسش
در طول بيش از يكسالي كه از شروع برنامه «هفت» ميگذرد، شايد بتوان گفت بيشترين واكنشها به اين برنامه و انتقادهاي جنجالبرانگيز منتقد ثابت آن در نخستين روزهاي هفته بوده است.
البته بعضي هفتهها دامنه اين جنجال- و حاشيههاي آن- تا چند روز و چند هفته بعد هم ادامه داشته اما از آنجا كه در كشور ما جنجالها و حاشيهها از توليد انبوه برخوردار است، اغلب واكنشهايي كه نسبت به اين برنامه نشان داده ميشود در وسط هفته كمرنگ شده و آخر هفته كه خيلي وقتها جملات قصار اهل ورزش و سياست و اقتصاد پشت سر هم رديف ميشود خاموش ميشود تا هفته بعد و برنامه بعد.
اما براي نگارنده، اين موضوع شكلي ديگر داشته است. به جرات ميتوانم بگويم در طول بيش از يكسالي كه از شروع برنامه «هفت» ميگذرد، هيچ شنبهيي را بدون پرسش درباره اين برنامه و انتقادهاي جنجالبرانگيز منتقد آن نگذراندهام.
منتقد سازشناپذيري كه شايد بتوان گفت يكي از مهمترين امتيازهاي برنامه «هفت» مجبور كردن او به تماشاي فيلمها تا انتهاست! به ياد ميآورم نخستينبار كه از صراحت كلام او به وجد آمدم و در دل، شجاعت و جسارتش در ابراز مكنونات قلبي را ستودم. ابتداي دوران جواني و حدود 20 سال پيش بود. زماني كه تازه افتخار آن را پيدا كرده بودم تا به عنوان عضو كوچكي از خانواده نشريات سينمايي، كارت مخصوص داشته باشم و در سينماي ويژه مطبوعات (سينما شهرقصه آن سالها) فيلم ببينم.
آن وقتها مسعود فراستي همسن امروز من بود و در جريان جشنواره فيلم فجر، گاهي وقتها او را ميديدم كه بعد از تماشاي چند دقيقه از فيلم يا حتي چند لحظه بعد از تمام شدن تيتراژ - به نشانه اعتراض- سالن را ترك ميكرد. گاهي وقتها هم در هنگام خروج از سالن با همديگر روبرو ميشديم كه اگر زمان و موقعيت مناسب بود، ميپرسيدم «چطور بود؟» او هم در اغلب موارد در حالي كه به نشانه تاسف سر تكان ميداد، تكيهكلام معروفش را تحويل ميداد: «فاجعه!» و ميرفت تا سيگار بكشد و با عصبانيت و ناراحتي فوت كند توي سالن انتظار!
حالا كه در بيش از يكسال گذشته به تناوب شاهد برنامه او هستم و گاهي وقتها ميبينم درباره پايان و پايانبندي فيلمها هم نظر ميدهد، باورم ميشود كه آن عادت قديمي را كنار گذاشته و به خاطر برنامه «هفت» هم كه شده فيلمها را تا آخر نگاه ميكند؛ حتي اگر با معيارهاي امروز او آن فيلمها «يك سوپرفاجعه» باشد!
برگرديم به موضوع؛ در طول مدتزماني كه از پخش برنامه «هفت» ميگذرد، برخي دوستان، آشنايان، همكاران، همسايهها و حتي كسبه و اهل محل كه از سابقه روزنامهنگاري من در مطبوعات و خصوصا نشريات سينمايي مطلعند، در اقدامي هماهنگ و خودجوش روزهاي شنبه را به پرسش درباره اين برنامه اختصاص دادهاند.
پرسشها معمولا با اين جمله آغاز ميشود: «ديشب هفت رو ديدي؟!» و اغلب اينطوري (با عصبانيت و ناراحتي) ادامه پيدا ميكند: «آقا اين فراستي اصلا كي هست؟» [كه اينجوري برخورد ميكنه!] و ديگري ميپرسد: «اين بابا [منظورش فراستي است] پشتش به كجا گرمه؟!» بعضي ديگر هم كه به صورت مكرر اين پرسش را مطرح كردهاند، جور ديگري سر صحبت را باز ميكنند. مثلا ميگويند: «ديشب رفيقتو ديدي؟!» يا «باز كه اين بابا ديشب آتيش به پا كرد!» و چيزهايي نظير اين.
در شبهاي جشنواره فيلم فجر پارسال كه وضع خيلي بدتر بود. يك شب كه فراستي درباره آخرين فيلم يكي از فيلمسازان قديمي يك جمله مشعشع- و در اينجا غير قابل چاپ!- به كار برده بود، اظهارنظرها پايان نداشت: «آخآخ... ديدي چي گفت؟!»، «تو خبر داري كي پشتشه؟!» و «بالاخره دُم خروس بيرون زد! معلوم شد زير چتر [حمايت] كجاست!» يا چيزهايي شبيه اين كه اغلب باعث ميشد يك خريد كوتاه از فروشگاه يا تحويل لباسها به خشكشويي يا حتي ملاقات اتفاقي با يكي از دوستان در خيابان يا دفتر كار، بدون اغراق يك ساعت يا بيشتر طول بكشد! البته در طول بيش از يكسالي كه از شروع «هفت» ميگذرد به نظرم اين برنامه، آن شلختگي و بدقوارگي اوليه را تقريبا پشت سر گذاشته و جدا از ايجاد تغيير در دكور و طراحي ميزانسن و نورپردازي، سر و شكل و اجراي بهتري پيدا كرده است.
اما همچنان از سياست تكقطبي و عدم تنوع ديدگاهها رنج ميبرد و اگرچه در بعضي برنامهها- كه نياز به تلطيف نقد شفاهي بوده- پاي ساير منتقدها هم به استوديوي ضبط اين برنامه باز شده، اما تقريبا محور تمام بحثهاي انتقادي، ديدگاهها و نظرهاي تلخ و زهرآگين منتقد ثابت اين برنامه بوده است. منتقدي كه اين روزها خود به يك ستاره تلويزيوني تبديل شده و البته كمتر كسي به ياد ميآورد كه همين ديدگاهها- گيرم در بعضي موارد، تندتر، تلختر و گزندهتر- نتوانست «نقد سينما» و ساير نشريات ادواري را كه فراستي سردبيري آنان را برعهده داشت به پرتيراژترين، پرفروشترين و طبعا پرخوانندهترين مجلههاي سينمايي تبديل كند.
بدون شك اين تاثير مديون رسانه فراگير تلويزيون و مهمتر از آن، نفس جذابيت سينما است كه مخاطب را ترغيب ميكند بامداد شنبه خود را به جاي ذخيره انرژي (براي هفته بعد) با «هفت» پر كند و نگران باشد همانطور كه مسعود فراستي در گفتوگو با آزاده نامداري اعتراف كرد، مبادا فيلمساز پريشاناحوال و ناراحتي كه با نقدهاي فراستي ترك خورده و فرو ريخته، در خيابان او را زير بگيرد يا خداي ناكرده با استخدام شرخر، او را كاردي كند!
به جرات ميتوان گفت سينما و تلويزيون ايران، در طول تاريخ نه تنها هيچگاه و تا اين اندازه، نگران جان منتقد خود نبوده بلكه- با عرض معذرت- چه بسا در دل، آرزوي سر به نيست شدن او را هم كرده است! من خودم در جريان يكي از اين نقدهاي شفاهي كه چند سال پيش با حضور يكي از بانوان فيلمساز برگزار شد، شاهد واكنش عجيبي از سوي ايشان بودم كه اگر آنجا نبودم و ماجرا را با چشمهاي خودم نديده بودم محال بود بتوانم آن را باور كنم.
در جريان اين نقد/گفتوگوي كذايي كه به بهانه پايان نمايش يكي از سريالهاي تلويزيوني برگزار شده بود، آن بانو كه تحمل انتقادهاي مرا نداشت (آنهم انتقادهايي كه به شهادت دوست و آشنا، با تندي و تلخي نهفته در ادبيات مسعود خان فراستي كيلومترها فاصله دارد) درست در وسط ضبط برنامه از جا بلند شد و در حالي كه دست همكار فيلمنامهنويسش را با خود ميكشيد، با عتاب و ناراحتي از استوديو بيرون رفت!
از اين ديدگاه و با رشد حفرههاي عميقي كه متاسفانه در سالهاي اخير و در بهداشت رواني جامعه ايجاد شده هيچ بعيد نيست در آينده و در برنامههايي مشابه، شاهد دوئل فيلمساز و منتقد در برابر چشم ميليونها تماشاگر باشيم؛ دوئل ناباورانهيي كه شايد به بهاي مرگ و زندگي يكي از دو طرف تمام شود!