زیگموند فروید و دوستانش در فيلم «روش خطرناك»
علاقه ديويد كراننبرگ به مسائل رواني كه در تمام فيلمهايش مشهود است، خود را در فيلم ديدني و سرگرمكننده «روش خطرناك» نامزد شير طلايي جشنواره ونيز باز مينماياند. نقلي زيبا از دوستي ميان زيگموند فرويد و كارل يونگ و از بين رفتن اين دوستي توسط زني كه دانشجوي بااستعداد و نيز بيمار آنها بود.
در حقيقت اين داستان پيچيده از روزهاي آغازين روانكاوي، كه بوسيله گفتوگوها، جلسات رواندرماني و نامههاي رد و بدل شده نقل ميشود، بسيار جذاب است. با اين حال خودداري از ايجاد تاثيرات عميق و استفاده از مكالمات فراوان براي اختصاصي كردن مفاهيم، اين فيلم كراننبرگ را تبديل به اثري تخصصي براي مخاطباني اندك اما قدرشناس كرده است.
فيلم «روش خطرناك» از كارگرداني كه رواندرماني را در سال 1979 در فيلم «جوجهها» به شوخي بيمارگونه و خونيني بدل ميسازد، بيشتر براي كساني جالب است كه مجذوب پيچيدگيهاي روانياي هستند كه در پس صحنههاي خونين مورد علاقه كراننبرگ قرار دارد، تا براي كساني كه به خود اين صحنههاي دلخراش علاقهمندند.
با عطف بيشتر بر بازنمايي تشويق جامعه براي سركوب سائقهاي رواني تا روند درمان بيماريهاي رواني، فيلمنامه ادبي كريستوفر هامتون با روالي منطقي (برگرفته از تئاترش «گفتاردرماني» و كتاب جان كر در سال 1993 «روش خطرناك») بر محور روش نامعمولي ميچرخد كه كارل يونگ براي درمان سابينا اسپيل رين (كيرا نايتلي)، زن يهودي روسي كه بعدها به نوبه خود به روانكاوي تاثيرگذار بدل شد، به كار ميگيرد.
در اولين صحنه حضورش در كلينيك برگولزلي يونگ در 1904 شهر زوريخ، سابينا بيماري عنانگسيخته و متشنج است، اگرچه فيلم با خوشذوقي خاصي وسواس در تخيل و مشكلات ديگري را كه از علايم مشهود بيماري وي است، نمايش نميدهد. يونگ (مايكل فاسبندر) دكتر جوان سي و چند سالهيي كه به تازگي شروع به آزمايش روش انقلابي قهرمانش فرويد كرده است، با بهكارگيري اين روش درباره سابينا كه به سرعت هوش و احساسات گرمش را آشكار ميسازد، به موفقيتهاي چشمگيري دست مييابد.
دو سال بعد يونگ براي ملاقات با فرويد (ويگو مورتنسن) به وين سفر ميكند و پس از درخواست فرويد براي درمان همكار روانپزشكش اتو گراس (وينسنت كسل) با پيامدهاي خاص اين مساله مواجه ميشود. يونگ كه فردي جسور و سركش است توسط اتو به زير پا گذاشتن مرزهاي روشهاي متداول تشويق ميشود.
در همان حال نيز وي با وجود ميل به وفاداري به همسرش اما (سارا گادن) و فرزندانشان،به او خيانت ميكند. مايه حيرت است كه اين قسمت فيلم بر آشكار كردن اين رسوايي تاكيد ندارد چرا كه ظاهرا يونگ بيشتر به وجه علمي اين رابطه توجه دارد تا وجه اخلاقي يا احساسي آن. اين فيلم شايد روشهاي درماني را نشان دهد اما فاقد عنصري خطرآفرين است.
قسمت جذاب فيلم آنجايي است كه به برخورد ذهني فرويد و يونگ با ديالوگهايي خشك و نكتهسنج ميپردازد. در حالي كه يونگ صبر خود را در مقابل تاكيد فرويد بر وجود درونمايهيي جنسي در هر روان رنجوري از دست ميدهد، فرويد نگران آن است كه يونگ با اختلاط روشهاي تجربي با روانكاوي، آن را بياعتبار سازد. جدايي قطعي اين دو زماني رخ ميدهد كه سابينا پس از طرد شدن از طرف يونگ، روند درماني و مطالعات روانكاوياش را با فرويد ادامه ميدهد.
با اينكه داستان در قالب مجموعهيي از نامهنگاريها قرار ميگيرد، به نظر ميرسد كه موازي با آن جريان به هم پيوستهيي از ايدهها قرار دارد و دو نقش اصلي مرد عنصر ذكاوت را نيز به اين نبرد اراده و نفس آوردهاند. فاسبندر با نمايش هوشمندي و نيز خامي از پس عينك يونگ و با مبهم ساختن صحبتهاي بين دكتر و بيمار، يونگ را به شخصيتي تاثيرپذير بدل ميكند. و فرويد مورتنسن، حضوري تشبيهناشدني، كنايهآميز و بديمن كه به ندرت صداي خود را بلند ميكند، به آرامي توجه را به خود جلب ميكند. پس از دو همكاري موفقيتآميز اين بازيگر با كراننبرگ در فيلمهاي «تاريخچه خشونت» و «وعدههاي شرقي»، وي در اين فيلم نيز به خوبي ميدرخشد.
بزرگترين مشكل فيلم كييرا نايتلي است، كسي كه در اجراي نقش يك بيمار هيستريك، شجاع اما بيتجربه مينمايد تا جايي كه گاهي اجرايش خندهآور ميشود. قرار دادن بازيگري محترم براي بازي نقشي با حالات تشنج و لكنت و ناله كردن با لهجه روسي، و تقابل اين حالات با رفتار آرام و موقر همبازيهايش، به نظر عمدي ميآيد. اما با بهتر شدن وضع روحي سابينا، اجراي نايتلي نيز بهتر ميشود و در نهايت تركيبي از لطافت و سرسختي را در رفتار اسپيل رين به نمايش ميگذارد، همان خاصيتي كه احتمالا وي به واسطه آن در زندگي استادانش چنان پررنگ شده بود.
«روش خطرناك» دقت فوقالعاده به پيچيدگيهاي زيركانه داستان عجيبش را نشان ميدهد؛ براي مثال بيماري سابينا كه براي وي بدل به راه فراري از بندهاي جامعه مردسالارانهاش ميشود، در حالي كه اين راه فرار براي اما وجود ندارد، يا علاقهمندي پرشور سابينا و يونگ به واگنر، كه موجب بهت و آشفتگي قابل درك فرويد ميشود و اينكه اين مطلب به سايه افكندن جنگ جهاني اول اشاره ميكند. بر تمام جنبههاي توليد دقت زيادي حكمفرما است، از فيلمبرداري و مونتاژي ظريف تا موسيقي بهيادماندني هاوارد شور و طراحي جيمز مكآتير كه با سختگيري تمام به بازآفريني همهچيز از جزييات دفتر فرويد گرفته تا ابزار پيچيدهيي كه يونگ در خلال آزمايشات گفتاردرماني از آنها استفاده ميكند. صحنههاي زيبايي از وين و درياچه كنستانس در آلمان نيز به فيلم درخشندگي بيشتري ميبخشد.