آنگاه كه زرتشت سخن گفت
كتاب «آنگاه كه زرتشت سخن گفت» نوشته مري ستگاست با ترجمه شهربانو صارمي به تازگي توسط انتشارات ققنوس منتشر شده است.
«آنگاه كه زرتشت سخن گفت» مساله اصلاح فرهنگ و دين در دوران نوسنگي را مورد پژوهش قرار داده و به گفته مري ستگاست در نگارش آن از نوآوريهاي جديد در چارچوب نظري مطالعات مربوط به دوره نوسنگي بهره گرفته شده است.
نويسنده در مقدمه كتاب اظهار ميكند مطالعه زندگي و آموزههاي زرتشت را در دهه 1970 و در شهر نيويورك آغاز كرده است. در آن زمان مري ستگاست در دوره تحصيلات تكميلي باستانشناسي در دانشگاه كلمبيا با گرايش دوره نوسنگي در خاور نزديك و خاورميانه ثبتنام كرده بود. به گفته او آموختههاي قبلياش درباره اساطير يوناني - رومي سبب شد كه براي حل برخي از امور غيرمتعارف باستانشناسي اواخر دوره پارينهسنگي و نوسنگي امكان استفاده از منابع ادبي يونان و روم را مدنظر قرار دهد. حاصل اين كتاب تلفيق كتاب افلاطون مورخ پيش از تاريخ: قرن دهم تا پنجم ق. م در اسطوره و باستانشناسي بود كه براي نخستينبار در سال 1986 منتشر شد.
در فصلهاي پاياني اين كتاب اين مساله مورد بررسي قرار گرفت كه شايد گسترش وسيع كشاورزي پس از حدود 6500 ق. م كه انقلاب دوره نوسنگي را از ايران تا اژه اصلاح و محافظت كرد، ملهم از آموزههاي زرتشت پيامبر پارسي بوده باشد. گذشت دو دهه از تاريخ چاپ كتاب اول و دقيقتر شدن توصيفات باستانشناختي نگارنده را بر آن داشت كه تحقيق درباره تعيين تاريخ زندگي زرتشت را بويژه در پرتو نوآوريهاي جديد در چارچوب نظري مطالعات مربوط به دوره نوسنگي از سر گيرد كه حاصل آن «آنگاه كه زرتشت سخن گفت» است. اين كتاب در 11 فصل نگاشته شده و با تصويرهاي دوره نوسنگي آغاز ميشود. خاورنزديك پيش از 6500 ق. م، دوره نوسنگي آغازين در يونان 6400 - 6000 ق. م، فرهنگهاي سفال منقوش خاورميانه 6500- 6000 ق. م و زندگي و آموزههاي زرتشت پنج فصل ابتدايي اين كتاب را تشكيل ميدهند.
در ادامه مري ستگاست به همگراييهاي اول: باستانشناسي اواخر دوره نوسنگي و سنن زرتشتي، همگراييهاي دوم: دوره نوسنگي پيشاسفال B و سنتهاي ودايي، چارچوب هند و اروپايي: توضيحي كوتاه، زادگاه زرتشت و ملجا او و ورود به تاريخ: مغان مادي، امپراتوري هخامنشي و ورود مسلمانان ميپردازد. ميراث زرتشت موخره اين كتاب 208 صفحهيي است. در صفحاتي از كتاب نگارنده زندگي زرتشت را تشريح و تاكيد ميكند كه همگي بر اين مساله توافق دارند كه زرتشت در اصل كاهن تعليم يافته ديني بوده كه در پي اصلاح آن برآمده است. او درگاهان خود را زئوتر مينامد كه با هوتر در زبان سانسكريت، كاهني كه صلاحيت كامل دارد همريشه است.
همانگونه كه يكي از اوستاشناسان يادآور شده، زرتشت قصد نداشته بنيانگذار ديني جديد باشد. او نيز مانند ديگر رهبران روحاني بزرگ- بودا، مسيح و محمد- ايدههاي اغلب انقلابي جديدي را در چارچوب ديني تثبيت شده مطرح و آن را بر حسب درك خود از سرشت خداوند و هدف خلقت دگرگون كرد. بنا بر روايت، مكاشفات روحاني زرتشت در 30 سالگي آغاز شد و در نهايت به آنچه براي بازگرداندن نظم و هماهنگي به دنيا ضروري بود، تحقق بخشيد.
مولف در آموزههاي زرتشت موضوع ثنويت را در دين زرتشت مورد بررسي قرار داده و مينويسد: با وجود تاكيد بر ثنويت، دين زرتشت را در اصل ديني توحيدي ميدانند و اهوره مزدا را تنها خداي خالق: تقابلي مشخص با چند خدايي ريگ ودا. توجه به اين نكته مهم است كه مفهوم زرتشتي ثنويت هم درباره جهان مادي و هم درباره جهان روحاني صادق است و از اين رو نبايد با ثنويت گنوستيكي ماده و روح اشتباه شود كه در آن روح همان الوهيت است.
مفهوم زمان از نگاه زرتشت از ديگر مسائل مورد تاكيد در اين كتاب است كه مري ستگاست با پژوهش در اين خصوص مينويسد: تصور زرتشت از زمان چرخشي است، بدين معني كه جهان يك بار ديگر به خلوص آغازين خود دست خواهد يافت، اما همين چرخه ابدي نيست. مبارزه براي ريشهكن كردن شر، نبرد ميان اهوره مزدا و اهريمن، همچنان ادامه خواهد يافت اما نه تا ابد. در مفهوم زرتشتي بازگشت بيپايان رخدادها وجود ندارد بلكه چيزي است كه مري بويس «تكامل خطي براي رسيدن دوباره به حالتي بدون دگرگوني» توصيف ميكند.
درباره بحث اساسي كتاب كه مربوط به تاثير زرتشت بر كشاورزي است، ستگاست در «آنگاه كه زرتشت سخن گفت» به دوران ظهور اين پيامبر ميپردازد كه متعلق به دوران شبانكاران كوچگر يا نيمه كوچگري بوده است كه افرادي خاص از نياكان خود را تقديس ميكردهاند، جنگجويان خود را بزرگ ميداشتهاند و جنگجو - خداي نرينهيي را ميپرستيدهاند كه مظهر آن گاو نر بوده است. زرتشت ظاهرا با رد زيادهروي اين شبانان بيقانون به دفعات بر جايگاه حياتي كشاورزي ثابت در زندگي ديني تاكيد كرده به شكلي كه در بخش سوم فرگرد سوم ونديداد آمده است. «كسي كه غله بكارد، اشه (راستي، حقيقت و روشني) ميكارد.»
انتشارات ققنوس اين كتاب 208 صفحهيي را در شمارگان هزار و صد نسخه به قيمت 6 هزار تومان عرضه كرده است.