سيري در بي نهايت حقيقت
تاملي در معناي ديالكتيك، ايده و جامعه باز
قيصر بهرامي (كللي)- اصطلاح ديالكتيك از ريشه لغت يوناني «ديالوگ» به معناي دوگويي يا چندگويي است.در صورت كلي ديالكتيك به معناي مكالمه يا مكالمه جدلي براي روشني مطلبي يا نتيجهگيري منطقي از بحث و موضوع است كه آن را در اين مطلب و از اين پس «جدل منطقي» نيز خواهيم خواند.
ديالكتيك يا جدل منطقي در اصل روشي است در مباحثات فلسفي و سياسي و اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي و علمي و... كه با ارايه يك «تز»، «آنتيتز» به شكلي جدلي در برابر آن قرار ميگيرد كه از تركيب اين دو نتيجهيي بالاتر به دست ميآيد كه «سنتز» نام دارد.
تز يك نظريه و عقيدهيي است كه توسط دانشمند يا دانشمندان يكي از علوم، چه علوم نظري و چه علوم عملي مطرح ميشود. تز هرگاه ارايه شود خواهناخواه آنتيتز را در برابر خود براي جدل خواهد يافت. سنتز هميشه بهتر و بالاتر از پدر و مادر خود خواهد بود. چون پدر و مادر تا پيش از آميزش آنقدر به سر و كله همديگركوبيدهاند كه حداكثر منفيهايشان ريخته و حداكثر مثبتهايشان با هم آميزش كرده است.
شايد اين پرسش مطرح شود چرا حداكثر منفيهايشان ميريزد و حداكثر مثبتهايشان ميماند و با همديگر آميزش ميكنند؟ در اصل جدالي كه ميان تز و آنتيتز صورت ميگيرد به خاطر مشاهده منفيهايي است كه در يكديگر مشاهده ميكنند، اما همينطور كه اشاره شد چون جدال منطقي است منطق به آنها حكم ميكند كه مثبتهاي يكديگر را بپذيرند. اگر نخواهند مثبتهاي يكديگر را بپذيرند در آن صورت آن جدل ديالكتيك يا جدل منطقي نيست بلكه يك مشاجره راديكال خواهد بود.
سير ديالكتيك در فلسفه و در علم بينهايت است چون تا يك مجموعه كامل ميشود مجموعه ديگري شروع ميشود. مجموعه چيست؟ مراحل سهگانه تز و آنتيتز و نتيجه و حاصل اين دو يعني سنتز تشكيل يك مجموعه را ميدهند. سنتز پايان راه نيست بلكه پايان يك مجموعه و شروع مجموعه ديگري است. وقتي تز و آنتيتز با هم تقابل كردند و در نهايت از تقابل و تداخل آن دو سنتز به وجود آمد، سنتز در آن وضع يك تز جديد است كه باز دربرابر تز جديد يك آنتيتز قرار ميگيرد و باز هم ازتقابل و تداخل تز و آنتيتز جديد حقيقتي جديد كه همان سنتز جديد است پديد ميآيد.
ديالكتيك سير بينهايت حقيقت است. هر سنتز يك حقيقت از سلسله بينهايت حقيقت است كه در پايان يك مجموعه به دست ميآيد و خود از نو شروع يك مجموعه ديگري است براي دستيابي به حقيقتي بالاتر. افلاطون ديالكتيك را «روش منطقي» مينامد و همينطور كه فلسفه او فلسفه نظم نام دارد ديالكتيك را نيز در خدمت نظم قرار ميدهد و معتقد است روش منطقي يا ديالكتيك روشي است براي دستهبندي و نظم امور جامعه انساني.
وي ديالكتيك را محدود ميسازد به نظم امور زندگاني و جامعه انساني و تطابق همه اينها با قالبهاي اصلي كه آن قالبها را «ايده» يا «ارته» مينامد كه نوع كامل و فسادناپذير آسماني هستند. افلاطون ميخواهد هر چيزي را به نظم درآورد و اعتقاد وي به نظم خشك هر چيزي در طبيعت و جامعه انساني باعث شده تا ديالكتيك مانند ابزاري در خدمت نظم افلاطوني قرار گيرد و اگر ديالكتيك آنطور كه افلاطون انتظار دارد انجام پذيرد، از سقف ايدهها يا ارتهها فراتر نخواهد رفت
2. ديالكتيك يك بحث جدلي است كه محدود نميشود و هميشه براي اينكه به وضع بالاتري دست يابد تقابل به وجود ميآورد. افلاطون ايده يا ارته را پايان ديالكتيك معرفي ميكند اما وقتي ديالكتيك در سير جدلي خود به وضع مجامع يا سنتز ايده رسيد، ايده به شكل يك سنتز مطرح ميشود و همانطور كه پيش از اين نيز اشاره شد سنتز پايان يك مجموعه و شروع مجموعه ديگري است.
پس بر اين اساس ايده نيز وقتي به شكل يك سنتز مطرح شد، پايان يك مجموعه و شروع مجموعه ديگري است كه عقيده و نظري با عنوان آنتيتز در مقابل آن قرار ميگيرد و با آن به تقابل ميپردازد و از اين دو تركيب بالاتري به دست خواهد آمد و سير ديالكتيك ادامه خواهد يافت. وقتي سير بينهايت حقيقت به روش جدل منطقي جهت خود را ادامه داد، ايده در اين سير بينهايت فقط به عنوان يك حقيقت مطرح ميشود و حقيقت مطلق و پايان ديالكتيك نخواهد بود.
افلاطون به هيچوجه نميتواند با پيش كشيدن نظريه ارته يا ايده يا «مُثل» براي ديالكتيك يا جدل منطقي پاياني متصور و قايل باشد. پارادوكسي شديد در اين نظريه افلاطون وجود دارد. بر اساس اين نظريه ارته يا ايده نماينده انواع هستند و هر شيء ملموس و محسوس زميني داراي نماينده كامل و فسادناپذير آسماني است. اما اين ارته يا ايده نامتناهي نيست و براي اينكه بتواند نماينده نوعي باشد محدود و مشخص و مشهود است و چون داراي حدود و صورت است، آنتيتز ميتواند در برابر آن موضع داشته باشد و بر صورت آن قايل به نقد شود.
اما اگر افلاطون بخواهد براي ارته يا ايده جايگاه نامتناهي قايل باشد در اين صورت ديگر به علت نداشتن حدود و صورت نميتواند نماينده نوع باشد و چون نامتناهي و مطلق است پس ديگر ارته يا ايده نيست و بايد نام و عنوان خداوند را بر آن اطلاق كرد. اما همانطور كه اشاره شد افلاطون حالت نامتناهي و مطلق را براي ارته به كار نبرده است بلكه فقط معتقد است كه ارته يا ايده نماينده كامل فسادناپذير است. پس چون ايده نماينده است و براي اينكه بتواند نماينده نوع باشد داراي صورت و حدود است و چون داراي صورت و حدود است وراي بحث و نقد نيست و چون وراي بحث و نقد نيست همين بحث و نقد به عنوان آنتيتز در برابر ايده قرار خواهند گرفت و چون آنتيتز در برابر ايده يا ارته قرار ميگيرد جدل منطقي صورت ميپذيرد و چون جدل منطقي به وجود ميآيد ديالكتيك سير بينهايت خود را در جهان نامتناهي ادامه خواهد داد.
پس از اين بحث و استدلال استقرايي اين نتيجه حاصل ميشود كه ايده پايان ديالكتيك نيست و ديالكتيك پاياني ندارد. خداوند نيز كه من او را خير اعلا و مطلق ميخوانم وراي بحث نيست، اما چون خداوند داراي صورت و جسميت و حدود نيست، در مجموعه قرار نميگيرد بلكه ديالكتيك در خداوند كه نامتناهي است صورت ميپذيرد. هگل نيز همانند افلاطون ديالكتيك را روش منطقي ميخواند.
هگل ميگويد: « نطفه هر آنتيتزي در درون و بطن تز قرار دارد و همراه با تز پرورش مييابد و آن وقت كه تز به مرحله ضعف رسيد آنتيتز به عنوان فكر و تز مخالف با آن به تقابل خواهد پراخت». ديالكتيك در دستگاه هگل نيز مانند افلاطون دچار محدوديت است.
وي با ضعفي بسيار آشكار ديالكتيك را به پايان ميرساند و بر آن محدوديت اعمال ميكند. هگل معتقد بود «كانت» نتوانسته فهرست كاملي از مقولات ارايه كند پس تلاش داشت با روش جدلي خود يك فهرست كامل و درستي از مقولات ارايه كند. وي كه با پريشاني و ضعف ديالكتيكي مواجه است، مينويسد: «وقتي ما به واقعيت تحت مقولهيي صورت مطلق فكر ميكنيم، آن را در شرايطي ميانديشيم كه منطقا وراي بحث و انتقاد است.اگر باز هم ناخرسند باشيم، سرچشمه اين نارضايتي در كوتاهي و قصور خود منطق قرار دارد»
3. در اينجا به وضوح مشخص است كه هگل تلاش دارد ضعف دستگاه و ديالكتيك خود را به اين صورت پوشش دهد و عيب و ضعف را به منطق و شخص منطقكننده ارجاع دهد. هگل ميداند كه پايان ديالكتيك او مورد انتقاد است و «مقوله صورت مطلق» وي نميتواند پايان ديالكتيك باشد پس ديالكتيك را كه وي منطق ميخواند گناهكار معرفي ميكند. همانطور كه «ايمانوئل كانت» سلف هگل نتوانسته بود فهرست كاملي از مقولات در سير ديالكتيك ارايه كند، هگل نيز نميتواند اين كار را انجام دهد و همان نقدي كه بر ديالكتيك افلاطون وارد داشتيم در اينجا نيز به ديالكتيك كانت و هگل وارد ميدانيم و همان استدلال در اينجا نيز صدق ميكند.
يك اصل را در اينجا ارايه ميدهم، مقولات وقتي مقيد به چارچوب زمان و مكان ميشوند معيوب خواهند بود و وقتي در بينهايت كمال بپذيرند به «مقولات معقول» تبديل خواهند شد. كارل ماركس نيز مانند اسلاف و گذشتگان خود براي ديالكتيك پاياني قايل است، با اين تفاوت كه اين پايان را توجيه مادي ميكند و آن را مختص تاريخ و جامعه انساني ميسازد.
ماركس مينويسد: «وقتي به جامعه كمونيستي رسيدند ديگر توسعه و پيشرفت ديالكتيكي در تاريخ انسان وجود نخواهد داشت». در چند جمله ساده و مختصر اگر بخواهيم جامعه ايدهآل كمونيسم را تشريح كنيم، آن جامعه فاقد دولت خواهد بود و تمام افراد اجتماع از لحاظ مادي و مالي برخوردار هستند اما ثروتمند نيز نيستند و همگي در يك سطح و طبقه زندگي خواهند كرد.
برخلاف باور ماركس كه مكتب خود را سوسياليسم علمي مينامد دو شاخص اساسي در ديالكتيك كارل ماركس ديده نميشود. يكي از شاخصها عقل و ديگري زيادهخواهي انسان است. از اين عيب بسيار فاحش مكتب ماركس ميگذريم كه هر جامعه نيازمند مجموعهيي به نام دولت خواهد بود كه همين مجموعه حافظ نظم جامعه و حافظ آزادي شهروندان و ايجاد روابط ديپلماتيك با ديگر كشورها و پيگيري مجرمان و... است.
فرض محال ميگيريم كه ديكتاتوران پرولتاريا اجازه گذار از ديكتاتوري پرولتاريا را به جامعه عالي كمونيسم دادهاند. در همين موضع است كه ضعف شديد ديالكتيك كارل ماركس نمود خواهد يافت. انسان موجودي عاقل است و چون عاقل است نياز را درك و فهم ميكند و چون نياز را درك و فهم ميكند به بحث و نقد ميپردازد و هر جامعهيي را در نظر بگيريم از عيب و نياز مبرا نيست. انسان ماركسي عيوب و نيازهاي جامعه مطلوب يا به عبارتي پايان ديالكتيك كارل ماركس را ميبيند و به نقد و نظريه درباره آن جامعه خواهد پرداخت و همين نقد و نظريه خواهي نخواهي آنتيتز جامعه عالي كارل ماركس خواهد بود. از جانبي ديگر انسان طبعا به خاطر اينكه مختار است، زيادهخواه است. در اينجا پرسشي مطرح است كه آيا ميتوان خواستهها و آرزوهاي انسان را محدود و مقيد ساخت؟
پاسخ به صراحت «نه» است. همين طبع زيادهخواه هر چند مشكلات بسياري را براي انسان و تاريخ انسان و تمدن انسان رقم زده است اما تاريخ و تمدن انسان را نيز به وجود آورده است. نميتوان طبع زيادهخواه را از انسان جدا كرد و هيچ فيلسوف و دانشمند و سياستمدار و نظام سياسي نميتواند مدعي حذف اين ويژگي از طبيعت انسان باشد و اگر به فرض محال اين ويژگي و شاخصه از ماهيت انسان سلب شود ديگر انسان نخواهد بود بلكه حيوان و شايد فروتر از حيوان باشد.
هر كدام از فلاسفه چه افلاطون و چه كانت و چه هگل و چه كارل ماركس ديالكتيك را در هر وضعيتي چه مادي و چه متافيزيكي و معنوي خواسته باشند به پايان رسانند، آن پايان و آن وضع به شكل يك سنتز كه پايان يك مجموعه و شروع مجموعه ديگري است مطرح ميشود. پايان ديالكتيك چه افلاطوني باشد به نام ايده و چه هگلي باشد به نام مقوله و چه ماركسي باشد به نام جامعه كمونيستي امكانپذير نيست.
در پايان اين پرسش مطرح ميشود كه آيا جامعه باز پايان ديالكتيك تاريخ بشر است؟ به صورت قطع پاسخ اين پرسش «نه» است. ديالكتيك در سير نامتنهاي خود در تاريخ بشر خواهي نخواهي به جامعه باز خواهد رسيد، چون جامعه باز از ملزومات قطعي تاريخ تكاملي بشر است. اگر سيستم و نظام بسته را يك تز در نظر آوريم، ايده و فرم جامعه باز به صورت آنتيتز مطرح خواهد شد و در برابر سيستم و نظام بسته قرار خواهد گرفت و جدال منطقي براي رسيدن به وضع كاملتر و بالاتر صورت خواهد پذيرفت. جامعه باز سنتز اين مجموعه خواهد بود.
وقتي بشر در سير نامتناهي تكامل جدل منطقي به جامعه باز رسيد از درون جامعه باز ديالكتيك نامتناهي تاريخي خود را ادامه خواهد داد. جامعه باز براي ديالكتيك آزاد، مطلوب بشر است. چون تا نرسيدن به جامعه باز ديالكتيك بسته و غير آزاد است.
پي نوشتها:
1- افلاطون بر اين باور است كه هر چيزي در آسمان و نزد خدايان داراي نمونه كاملي است كه فساد بر آن عارض نيست و آن نمونه كامل نهايت صورت شيء زميني است. يك مثال ساده، ليوانهايي كه در اختيار انسانها قرار دارد همگي بر اساس نمونه كامل و اعلاي آسماني خود كه «ارته ليوان» است ساخته شده است. همچنين براي هر چيزي يك ارته وجود دارد مانند ارته كتاب، ارته قلم، ...
2- نهايت تبلور اين نظم خشك را ميتوان در كتاب «جمهور» افلاطون مشاهده كرد. وي با يك نظم خشك تمام صنوف اجتماع را صفبندي و مرزبندي ميكند و همهچيز و همه كس تحت سلطه قانوني خشك در جاي خود قرار ميگيرد و كار خود را انجام ميدهد. كساني كه آثار «موريس مترلينگ» را خوانده باشند در ميان آثار وي دو كتاب با عنوانهاي «خدا و هستي» و «زندگي موريانه» وجود دارد. مترلينگ در اين دو اثر تحقيقات خود را درباره موريانه از نظرگاه يك فيلسوف ارايه ميدهد. بر اساس تحقيق و تحليل و زحمت مترلينگ ميبينيم كه نظم و قانون خشك زندگي موريانه بسيار به نظم و قانون خشك افلاطون نزديك است.
3- كتاب مرجع «فلسفه يا پژوهش حقيقت»، ترجمه سيدجلالالدين مجتبوي، انتشارات حكمت، بخش هگل- ص 309.