سینما رویاهای ماست
گفتوگو با پژمان بازغي
«ندارها» فيلمي است كه روي لبه تيغ حركت ميكند، داستاني كه به اسطورهها و افسانههاي ايراني و جهاني پهلو ميزند و از طرفي هم ميخواهد مخاطبان بيشتري را به سينما بكشاند و هم در گيشه موفق باشد. چنين آثاري همواره در معرض خطر قرار دارند.
يعني ممكن است نه تنها نتوانند مخاطب خاص خود را جذب كنند، حتي در گيشه هم موفق نباشند. اين است كه كارگردان فيلم دومي ندارها، به نوعي خطر كرد و چنين فيلمي را نقطه آغاز خود قرار داد. البته او با حضور سه بازيگر مطرح سينماي ايران، كمي خود را در آشيانه امن قرار داد. يكي از اين بازيگران پژمان بازغي نام دارد، بازيگري كه حضورش در مجموعه تلويزيوني «آژانس دوستي» و فيلم «دوئل» فراموشنشدني است. بازغي با حضور در اين فيلم نشان داد كه ميتواند در نقشي متفاوت هم حضور پيدا كند. همه تلاش او در «ندارها» آن بود كه شخصيتي ملموس را به مخاطب ارايه كند.
با توجه به اينكه قصه فيلم «ندارها» در ادبيات ايران و جهان نمونههايي مانند «سمك عيار» و «رابين هود» دارد، هنگامي كه داستان فيلم را خواندي و قرار شد در آن بازي كني چه حسي داشتي؟ ميتوانيم بگوييم كه هر نقش يك همزاد در دنياي واقعي دارد... اما شايد به اين معروفي نباشد...
بله. اما در اين فيلم من سعي كردم با حس يك بچه جنوبشهري، اين نقش را بازي كنم. بچههايي كه فرهنگ، مرام و حال و هواي خودشان را دارند و شايد شبيه خيلي از ما نباشند. در نتيجه بيشتر از آنكه به آن داستانهاي معروف و افسانهاي فكر كنم، به همين روزگار خودمان فكر ميكردم. به همين علت سعي كردم ادبيات و نوع نگاههاي بچههاي جنوبشهري فراموش نشود، هرچند كه پايه و اساس قصه به قول شما ميتواند همزادهاي ايراني يا جهاني هم داشته باشد. اما تمام سعي من اين بود چيزي را بازي كنم كه برگرفته از فرهنگ ايراني و اصيل خودمان باشد. اين نكات در فرهنگ ما ريشه دارند و نميتوان آنها را تنها در يك شخصيت يا حتي در چند شخصيت ايراني يا جهاني خلاصه كرد.
با توجه به اينكه شما بخشي از زندگيات را در تهران نگذراندهاي، براي اينكه بهتر اين نقش را بشناسي و به آن نزديك شوي، آيا كار خاصي انجام دادي يا از تجربيات كارهاي قبلي استفاده كردي؟ بههرحال خودتان گفتيد كه دوست داشتي در اين فيلم شبيه بچههاي جنوبشهري باشي...
البته من متولد تهرانم و چند سالي را در جنوب كشور و بعضي نقاط ديگر گذراندم، ولي از سال 68 در تهران زندگي ميكنم. در فرهنگ عامه ما اين قضيه جاري است و چيز پيچيده و عجيب و غريبي نيست، خيلي هم نياز به تحقيق و تفحص ندارد. مردم بسياري از نقاط مختلف كشورمان، منظورم مردم اصيل و سنتي است، با كمي تفاوت همين جوري هستند. فقط نكته مهم اين است كه نبايد در آن مرتكب خطا شد. يعني اگر در ايفاي آن كمي غلو كنيد نقش تبديل به يك تيپ خواهد شد و شايد ارزشي نداشته باشد. من سعي داشتم كه «تيپ» بازي نكنم و تلاشم اين بود كه علي يك شخصيت باشد؛ يك شخصيت دوست داشتني و مهربان كه به همه كمك ميكند و درعينحال يك بلاهت و سادگي كودكانه هم داشته باشد. كار آساني نبود و اميدوارم از پس اين موضوع برآمده باشم.
با در نظر گرفتن اينكه امروز مناسبات اجتماعي در همه جاي دنيا تغيير كرده، آيا فكر ميكني چنين شخصيتي هنوز هم ميتواند وجود داشته باشد؟
به اين شكل نه. بايد گفت بخش مهمي از سينما قصه است. يعني قرار است ما دروغهايي بسازيم كه در عينحال واقعي هم هستند. بخش مهمي از سينما، روياهاي ماست، يعني چيزهايي كه دوست داريم وجود داشته باشند، اما وجود ندارند. اما در سينماي اجتماعي نميتوان به واقعيت نزديك نبود و به همين دليل قصه «ندارها» ميتواند در واقعيت هم رخ دهد.
و خودمان هم دوست داريم كه آن گونه باشد...
بههرحال ما قهرمانها را دوست داريم. چه در ادبيات باشند، چه در نمايش.
براي اينكه به نقش برسيد چقدر كار كرديد؟
ما حدود يك ماه با ساير بازيگرها دورخواني داشتيم. بايد به آدمهايي تبديل ميشديم كه سالها با شخصيتي كه محسن تنابنده آن را بازي ميكرد، زندگي كردهاند و او و زبانش را فهميده و درك ميكنند. به همين جهت هم ما در كنار كارگردان و دوست عزيزي كه زبان ناشنوايان را به آقاي تنابنده ياد ميداد، دورخواني داشتيم. البته قصد نداشتيم كار مدرسهاي اجرا كنيم، اما براي آنكه شخصيتها زبان همديگر را بفهمند، ما بايد حسابي كار ميكرديم.
منظور من يك فرآيند بالاتر است. آيا شما براي باوركردن اين نقش و پذيرفتنش فرآيندي را طي كرديد؟
وقتي شما در فضا و لوكيشن اصلي و اورجينال قرار ميگيريد، اين اتفاق رخ ميدهد، يعني به آدمها نزديك ميشوي و راحتتر دركشان ميكني. ما در «گذر مهدي موش» و «بازارچه نواب» بازي ميكرديم. در آن منطقه و آن فضا هنوز هم از اين جنس آدمها كم و بيش وجود دارند. البته نسل جديدشان تغيير كردهاند، ولي هنوز شبيه شمال شهريها نشدهاند، اما نسل قديمي و گذشته هنوز به همان شكل هستند. ديدن اين آدمها به من كمك ميكرد، اما مهمتر از آن، فضاست كه به طور ناخودآگاه شما را به جايي ديگر ميبرد.
اتفاقا ميخواستم درباره لوكيشنها و حستان نسبت به آنها بپرسم، چون علاوه بر فضاي داستاني، اين لوكيشنها هم حس زيادي را القا ميكردند...
به نظر من آقاي جمشيد آهنگراني لوكيشنها را بهدرستي انتخاب كرده بودند. معتقدم كه كل لوكيشنها مال اين فيلم و واقعي بود. مثلا سكانس ابتدايي فيلم را كه معرفي شخصيت علي بود، در ميدان خراسان فيلمبرداري كرديم. ممكن بود اگر در پل پاركوي ميگرفتيم، تاثير بهتر و بيشتري داشت، اما در فضايي اورجينال و واقعي اين تصاوير را گرفتيم و به نظرم تاثير آن هم كاملا مشهود است. مثلا ارتفاع ساختمانها و منازل مسكوني در اين مناطق كمتر است و از برجها و ساختمانهاي مرتفع خبري نيست و اين نوعي حس خاص به مخاطب ميدهد. به نظر من درباره همه اينها فكر شده بود، هرچند كه ممكن است در فيلم به صورت «گل درشت» به چشم نيايند و شايد اصلا مخاطب متوجه آنها نشود.
آيا مشكلاتي كه در روند فيلمبرداري وجود داشت و همينطور مشكلاتي كه براي خانم توسلي پيش آمد، در كار شما هم اخلالي ايجاد كرد؟
البته ما زياد در جريان نيستيم. ظاهرا فيلمي در آن زمان ساخته ميشد كه به عده زيادي هم پيشنهاد شده بود و فكر ميكنم نحوه برخورد خانم توسلي با كارگردان آن فيلم به گونهاي بود كه كمي سوءتفاهم ايجاد كرد. آن فيلم به من هم پيشنهاد شد، اما چون سر كار «ندارها» بودم خيلي راحت پيشنهاد را رد كردم و گفتم كه متاسفانه نميتوانم بيايم. اما شايد صحبتهايي كه بين كارگردان و خانم توسلي پيش آمده بود كمي سوءتفاهمبرانگيز بود كه با وساطت آقاي عرب مسايل رفع شد. البته اين نوع ادبيات بايد در سينماي ما از بين برود، چون ممكن است يك بازيگر به هر دليلي نخواهد يا نتواند در فيلمي بازي كند و اين بايد پذيرفته شود، نه اينكه بازيگر را تهديد به بايكوت و حذفكردن كنند و اين كار قشنگي نيست. البته آقايان شمقدري و سجادپور بسيار در اين مورد كمك كردند كه جاي تشكر دارد و با ريشسفيدي اين دو بزرگوار قضيه حل شد. اما بايد اين مساله را در نظر گرفت كه مثلا خود من اگر نميخواهم در كار شما بازي كنم، به اين معني نيست كه قصد دارم با شما قطع همكاري كنم، بلكه شايد سياست كاريم اين است كه مثلا ديگر قصد ندارم در ژانر پليسي كار كنم يا ممكن است
بخواهم مدتي استراحت كنم. به هر حال بازيكردن در هر فيلمي يك شناسنامه كاري براي بازيگر محسوب ميشود و شايد بازيگر ترجيح ميدهد كه ژانر كارياش را تغيير دهد.
با توجه به اينكه فيلم «ندارها» از يك سو به سينماي عامهپسند پهلو ميزند و از سوي ديگر نميتوان از جديبودن فيلم گذشت و به همين دليل هم «ندارها» فيلمي است كه روي لبه تيغ حركت ميكند، هنگامي كه فيلمنامه را خوانديد تا چه حد حس كرديد كه بازيكردن در اين فيلم ميتواند به نوعي خطركردن باشد؟
اصولا پرونده كاري من نشان داده است كه من با كارگردانهاي فيلم اولي و دومي خيلي كار ميكنم، زيرا انگيزهاي كه اين افراد در ايجاد فضاي تصويري و درواقع تثبيت موقعيتشان در سينماي ايران دارند خيلي مهم است و به من هم انگيزه ميدهد. «ندارها» از آن فيلمنامههايي بود كه من دوستش داشتم و همانطور كه گفتيد فيلمي جدي است كه نيمنگاهي هم به سينماي عامهپسند دارد. فكر ميكنم اين فيلم از بسياري از فيلمنامههايي كه در طول سال ساخته ميشود شريفتر است. به همين دليل هم ترجيح دادم كه در يكي از آن آثار بازي كنم. دو سال گذشته فقط فيلم «ندارها» را كار كردم، سال قبل هم فقط در «خاطره» بازي داشتم. ترجيح ميدهم هر سال تنها در يك كار بازي كنم، اما اين كار بايد كاري باشد كه به نظرم درستتر ميآيد.
به عنوان يك سوال كمي شخصيتر، اگر به طور مثال نقش آقاي تنابنده در اين فيلم به شما پيشنهاد ميشد آيا ميپذيرفتيد؟
حقيقت اين است كه محسن با من تماس گرفت و گفت كه فيلم خوبي است و تو هم در آن حضور داشته باش. وقتي من فيلمنامه را خواندم به او گفتم كه «نقش خوشگله» را براي خودت برداشتهاي...
پس دوست داشتيد اين نقش را بازي كنيد؟
بله، وقتي بازيگرهاي بزرگ دنيا مثل داستين هافمن و مارلون براندو را در نقشهاي غيرمعمول ميبينيد لذت ميبريد. به نظر من براي هر بازيگري، بازي در يك نقش متفاوت اهميت زيادي دارد. البته در سينماي ما پتانسيل لازم براي نوشتن چنين نقشهايي وجود ندارد، اما همين كه من در هر نقش سعي ميكنم بازي و شمايل متفاوتتري داشته باشم براي خودم تجربه بسيار خوبي است.
فكر ميكنيد پژمان بازغي چه زماني به اين موقعيت ميرسد كه بتواند خودش يكي از اين نقشهاي متفاوت سينماي ايران را پيشنهاد بدهد و بازي كند؟
درواقع هر زمان كه بتوانم فيلمي را كه دوست دارم خودم بازي كنم، بسازم و تهيه كنم به آرزويم خواهم رسيد.
يعني فقط بايد مشكلات مالي كار برطرف شود؟
بله تهيهكننده بايد اين ريسك را بپذيرد كه شمايلي را تغيير دهد. اگر پرونده تهيهكنندهها را بررسي كنيد مشخص است كه هركدام چه فيلمهايي را در چه ژانرهايي طي سالهاي گذشته تهيه كردهاند. بازيگر اين قدرت را ندارد كه خودش نقشي را پيشنهاد بدهد. خيلي عوامل ديگر مانند بخش صنعتي و اقتصادي سينما در اين قضيه موثرند و تصميم ميگيرند كه چه فيلمي ساخته شود يا نشود. براي نمونه، به نظر من تهيهكننده و كارگردان فيلم «هيچ»، انسانهاي بسيار فهيمي هستند و من هر بار از ديدن اين فيلم لذت ميبرم و واقعا دلم ميخواهد يك روز اين فرصت پيش بيايد كه با آقاي كاهاني كار كنم.
اين سوالي بود كه ميخواستم بپرسم. دوست داريد با كدام كارگردانها كار كنيد؟
همانطور كه گفتم با آقاي كاهاني و آرزويم اين است كه يكبار ديگر جلوي دوربين آقاي درويش بروم. فيلم «دوئل» براي من دانشگاه بسيار بزرگي بود. يعني بهترينهاي سينماي ايران انتخاب شده بودند، براي اينكه اين فيلم ساخته شود.
فيلم «ندارها» چگونه تجربهاي براي شما به همراه داشت؟
بسيار تجربه خوبي بود. تجربه بازي در كنار دو همبازي بسيار خوب. همانگونه كه در فيلم ميبينيد بازيها بسيار گرمند و اين نشان ميدهد كه فيلم پشت صحنه بسيار خوبي داشته. من قبلا تجربه همكاري با خانم توسلي را داشتم اما اولين بار بود كه با محسن تنابنده كار ميكردم. به نظر من هر سه نفرمان بازيهاي خوبي داشتيم. يكي از اتفاقات خوبي كه براي اين فيلم افتاد نامزدشدن هر سه بازيگر فيلم براي جشنواره فيلم فجر بود. البته متاسفانه به اين امر توجه نميشود كه سه آدم حرفهاي در يك كار، كنار هم كار كردند و دوستان در اين مورد كم لطفي كردند.