ظاهرسازي سياسي در برابر عملكرد بازار
دوايت لي
دوايت لي*
منبع: Econlib
«فرآيند بازار اخلاقيات بنياديني دارد كه جاي خالي آن را در فرآيند سياسي به روشني ميبينيم».
شكاف بزرگي ميان كاركرد بازارها و رضايت عامه مردم نسبت به آنها وجود دارد. با وجود برتري بازارهاي آزاد نسبت به ديگر چينشهاي اقتصادي در حفاظت از آزادي، ترغيب همياري اجتماعي و خلق رفاه عمومي، همواره ترديدهايي فراگير و دشمنيهايي آشكار با اين بازارها وجود داشته. البته بسياري از مردم به دولت نيز بدگمانند.
با اين همه اگر مشكلاتي پديد آيد كه بتوان گناه پيداييشان را حتي به شكل محدود بر گردن بازار انداخت، گرايش پرقدرتي كه به وجود خواهد آمد، اين است كه «ناكاميهاي بازار» بايد با نشاندن كنترلهاي بيشتر دولتي به جاي محركهاي آن «تصحيح» شوند.
شاهدي جديد بر اين گرايش، اصلاح برنامه مراقبتهاي بهداشتي در آمريكا است كه به جاي آنكه بازارهاي اين قبيل خدمات را آزاد كند تا كژتابيهاي ناشي از يارانهها و دستورات دولتي اصلاح شوند، با گستراندن دامنه اين يارانهها و دستورات بر اين كژتابيها افزود.
نظريهپردازان مكتب انتخاب عمومي، به توضيح گرايش به جانبداري از گسترش دولت پرداختهاند؛ گرايشي كه آسيبهايش به خاطر تاكيد بر منافع تمركزيافته در برابر هزينههاي پراكندهشده، بيشتر از منافعش است.
به گفته اين نظريهپردازان، سياستمداران غالبا در صورتي سياستهايي را كه هزينههاي آنها از منافعشان فراتر ميرود برميگزينند كه اين هزينهها در ميان دهها ميليون «بازنده» پخش شود و منافعشان در ميان تعداد بسيار كمتري از «برندگان» تمركز يابد. به اعتقاد اين نظريهپردازان، بازندهها هيچ نقشي در فرآيند سياستگذاري ندارند يا نقششان ناچيز است، در حالي كه برندگان كه هر كدامشان نفع خيلي بزرگتري در اين ميان دارند، نقشي بسيار مهم را بازي خواهند كرد. در توضيح دليل چيرگي سياستهاي دولتي كه مضرات اجتماعي دارند، بر راهحلهاي بازار كه از منافع سياسي برخوردارند، منافع آشكارا نقش مهمي پيدا ميكنند.
اما اين همه داستان نيست. برداشتهاي اخلاقي كه در سطح وسيعي پذيرفته شدهاند نيز در نزاع سياست و بازار جانب اولي را ميگيرند. اين برداشتها نقصي جدي را در فرآيند سياسي بازتاب ميدهند و از عدم درك بنيانهاي اخلاقي بازار و پيامدهاي آن نشان دارند.
دو گونه اخلاقيات
آنچه را كه بيشتر مردم رفتاري اخلاقي ميدانند، ميتوان به اختصار به عنوان رفتاري توصيف كرد كه اين سه شرط را برآورده ميسازد: (1) كمك آگاهانه به ديگران، (2) كمك به ديگران با چشمپوشي از منافع شخصي و (3) كمك به افراد يا گروههايي قابل شناسايي. ظاهرا همه ما اين اصل اخلاقي را كه من «اخلاق بلندنظرانه»اش (magnanimous morality) ميخوانم، ميپذيريم. اخلاق بلندنظرانه، بيترديد عاملي حياتي در داشتن يك زندگي معنادار است، اما تنها گونهاي از اخلاق نيست كه بر آن تكيه ميكنيم. هر چند اخلاقيات بلندنظرانه از جايگاهي مهم در بسياري از فعاليتهاي اقتصادي ما (مثلا در استفاده از معياري خاص براي بخشندگي و مهرباني در رفتار با كساني كه مستقيما با آنها سر و كار داريم) برخوردار است، اما بنيان اخلاقي بازارها نيست.
پايه اخلاقي بازارها چيزي است كه من آن را «اخلاق اينجهاني» (mundane morality) ميخوانم. اخلاق اينجهاني، چيزي بيش از آنچه را كه از هر فرد موقر و محترمي انتظار داريم مطالبه نميكند و براي بيشتر افراد، جذبه عاطفي اخلاقيات بلندنظرانه را ندارد. اخلاق اينجهاني را ميتوان در بياني كلي به عنوان اخلاقياتي توصيف كرد كه از قواعد يا هنجارهاي رفتاري عموما پذيرفتهشده مانند راستگويي، وفاي به عهد، انجام توافقهاي قراردادي، احترام به حقوق مالكيت ديگران و پرهيز از آسيب رساندن به سايرين مگر از طريق رقابت مشروع پيروي ميكند. به قول آدام اسميت:
«صرف عدالت در بيشتر مواقع تنها فضيلتي منفي است و فقط ما را از آسيب رساندن به همسايهمان بازميدارد. فردي كه به ندرت از بيحرمتي به همسايه خود يا از تجاوز به دارايي يا آوازه او پرهيز ميكند، بيترديد ارزش مثبت زيادي ندارد. ... غالبا ميتوانيم با آرام گوشهاي نشستن و هيچ كاري نكردن از تمام قواعد عدالت پيروي كنيم».
ممكن است كسي ادعا كند كه توصيف اسميت از پيروي از اين قواعد يا فرمانبرداري از اخلاق اينجهاني ارزش مثبت زيادي ندارد و به اين ترتيب آن را زير سوال برد. ميان اخلاق بلندنظرانه و اخلاق اينجهاني يك پيوستار وجود دارد، به اين صورت كه هر از گاهي پيروي از قواعد (اخلاق اينجهاني) برخي از شرايط اخلاق بلندنظرانه را برآورده ميسازد. مثلا معروف است كه گلفبازهاي حرفهاي (حتي زماني كه در غير اين صورت هيچكس از اين نكته آگاهي نمييابد)، خود اعلام ميكنند كه قواعد بازي را زير پا گذاشتهاند.
چنين رفتاري آگاهانه انجام ميشود، به لحاظ شخصي هزينهزاست و به طور غريزي به عنوان رفتاري داراي ارزش اخلاقي تحسين ميشود، اما چه اسميت اخلاق اينجهاني را داراي ارزش مثبت ميدانست و چه نميدانست، اين گونه از اخلاق را براي اينكه افراد بتوانند تصميماتشان را از طريق بازارها با افراد بيشمار ديگري به شكلي هماهنگ كنند كه منافع عموميشان را بهبود بخشد (كاري كه نميتواند از طريق اخلاق بلندنظرانه صرف انجام گيرد)، لازم و كافي ميدانست. اسميت در نوشته مشهور خود درباره «دست نامرئي» به اين نتيجه ميرسد كه افراد با پيگيري نفع شخصي خود در بازار، به گونهاي ناخواسته منافع عمومي را كارآتر از زماني كه قصد چنين كاري را داشتهاند، ارتقا ميدهند.
افراد اين بخش از نظريه «دست نامرئي» را از زمان انتشارش تا به حال هم بر پايه مباني اثباتي و هم بر پايه مباني هنجاري به نقد كشيدهاند. نقد اثباتي بر «دست نامرئي» اين است كه به آن خوبي كه آدام اسميت مدعي بود، عمل نميكند. با اين همه شواهد چشمگيري كه پيوسته روي هم انباشته ميشوند و نشان ميدهند كه بازارها در پروراندن آزادي و ارتقاي رفاه بيمانند هستند، اين نقد را ملايمتر كردهاند، اما اين شواهد ترديدهاي اخلاقي درباره بازارها را كمتر نكرده و چه بسا كه بر آنها افزودهاند. اين نگاه به شكلي گسترده پذيرفته شده كه در اخلاق بلندنظرانهاي كه افراد به گونهاي غريزي آن را ميپذيرند، رفتار استوار بر بازار جايي ندارد و توضيح «دست نامرئي» اسميت درباره بازارها از اين ديدگاه پشتيباني ميكند، چرا كه افراد در بازار تنها با پيگيري نفع شخصي خود به گونهاي ناخواسته به ديگران كمك ميكنند و منافع به عامه مردم ميرسد يا به بيان ديگر نصيب شخص خاصي نميشود.
بسياري از افراد اين توضيح را ضداخلاقي يا دستكم غيراخلاقي [خارج از مقوله اخلاق] ميپندارند. به عنوان مثال به اين نكته فكر كنيد كه اكثر افراد، اگر به آنها گفته شود كه بيل گيتس، استيو جابز يا هنري فورد بيشتر از مادر ترزا به بشريت خدمت كردهاند، چه واكنشي را از خود نشان ميدهند؟ اما اين گفته حقيقتا درست است. اين افراد با پايين آوردن هزينه كامپيوترها و نرمافزارها (گيتس و جابز) و با توانا ساختن خانوادههاي داراي درآمد متوسط يا حتي كمدرآمد به خريد خودروهاي شخصي (فورد) زندگي را براي صدها ميليون انسان سادهتر كردهاند و احتمالا مبلغي بسيار كمتر از ده درصد ارزشي را كه به وجود آوردهاند، به عنوان پاداش دريافت كردهاند. مادر ترزا هر چند كه انساني پاكنهاد بود، اما خير بسيار كمتري را براي جامعه به همراه آورد، چون به انسانهاي بسيار كمتري كمك كرد. با همه اين احوال، كافي است چنين ادعايي را بر زبان بياوريد تا فرياد اعتراض عليه شما بلند شود. آنچه در قضاوت در باب اخلاق براي بيشتر مردم اهميت دارد، نيت است، نه نتيجه.
درك اخلاق سياسي
آنچه در باور افرادي بيشمار، ناكامي اخلاقي رفتار بازار انگاشته ميشود، در تضادي آشكار با ديدگاه رايج پيرامون رفتار سياسي قرار دارد. از آن جا كه انتخابهاي فردي براي انسانها در مقام مصرفكننده بسيار سرنوشتسازتر از زماني است كه در مقام رايدهنده قرار دارند، انگيزه افراد براي ارزيابي پيامدهاي سياسي تصميماتشان بسيار كمتر از انگيزه آنها براي كنكاش در پيامدهاي بازاري اين تصميمات است.
مدلول اين نكته آن است كه افراد بيش از آن كه از بلاغت بازار اثر بگيرند، از سخنوريهاي سياسي تاثير ميپذيرند. همچنين هنگامي كه سياستمداران و گروههاي سازماندهيشده داراي منافع خاص به دنبال كسب حمايت براي پيادهسازي سياستهايي خاص هستند، در خطابهها تقريبا هميشه بر اخلاقيات بلندنظرانه تاكيد ميكنند.(1)
سياستمداران و رانتجويان پيوسته در اين باره صحبت ميكنند كه هدف از سياستهاي مورد حمايت آنها، كمك به گروههايي شايسته و قابل تشخيص مانند فقرا، سالمندان، بيماران، بيكاران، خانوادههاي كشاورز، كودكان يا كساني است كه شغلشان از سوي خارجيها تهديد ميشود. هنگامي كه هزينهها پذيرفته ميشوند، معمولا در قالب فضيلت توجه به ديگران درباره آنها صحبت ميشود.
به رايدهندگان به مثابه اعضاي خانوادهاي اشاره ميكنند كه تعهداتي به يكديگر دارند و ارزش اخلاقي انسانها به ميانجي اين نكته تعيين ميشود كه با بداقبالترين افراد در جامعه چه قدر خوب رفتار ميكنند.
اخلاقيات بلندنظرانه به بهاي نازل
توانايي سخنوري سياسي در برانگيختن دريافتهاي اخلاقي به نفع سياست در برابر بازار به واسطه اين نكته تقويت ميشود كه سياست فرصتي را در اختيار افراد ميگذارد تا از راه آن خود را قانع كنند كه اصول اخلاق بلندنظرانه را تقريبا بيهيچ هزينه شخصي رعايت ميكنند. راي ايالت كاليفرنيا در نوامبر سال 2010 به «طرح 23» را در نظر بگيريد. اين طرح اگر تصويب ميشد، قانوني ايالتي را به تعليق درميآورد كه بر پايه آن ميزان انتشار گازهاي گلخانهاي بايد تا سال 2020 به سطوح سال 1990 بازميگشت و اين تعليق تا زماني ادامه مييافت كه نرخ بيكاري اين ايالت براي چهار فصل متناوب به 5/5 درصد يا كمتر از آن كاهش يابد. اگر اين طرح به تصويب ميرسيد، اكثريت بزرگي از رايدهندگان ايالت كاليفرنيا شخصا از آن سود ميبردند. اين امر همچنين صرفههاي چشمگيري را در قالب كاهش قيمتهاي انرژي و مخارج و مالياتهاي ايالتي براي ساكنان كاليفرنيا به بار ميآورد. چيزي كه در برابر اين صرفههاي شخصي قرار داشت، اين استدلال اخلاقمحور بود كه راي مخالف به اين طرح، راي به محيطزيست و مشاغل سبز و راي عليه
شركتهاي آلودهكننده نفتي و سودهاي آنها است و ظاهرا «اخلاق» بر نفع شخصي پيروز شد، چون طرح 23 با كسب موافقت 4/38 درصد از رايدهندگان در برابر مخالفت 6/61 درصد از آنها شكست خورد.
من واژه «ظاهرا» را بر پايه حساب آرا به كار ميگيرم؛ حسابي كه هزينه اندك رايدهي عليه منافع شخصي و قدرت سخنوري مبتني بر اخلاقيات را در گفتمان سياسي توضيح ميدهد. تقريبا در تمام دورههاي انتخابات ايالتي يا فدرال، احتمال اينكه تصميم يك رايدهنده نتيجه انتخابات را تعيين كند، عملا صفر است. حتي اگر انتظار رود كه رقابت در يك دوره انتخابات نزديك باشد، احتمال اينكه نتيجه بر پايه يك راي تعيين گردد، تقريبا بيهيچ ترديدي كمتر از 1 در 50 هزار خواهد بود. (2) با نظر به اين احتمال، راي مخالف دادن به طرح 23 عملا هيچ هزينهاي براي يك فرد نوعي اهل كاليفرنيا نداشت. مثلا اگر فردي در اثر شكست اين طرح 500 دلار ضرر ميكرد، هزينه شخصي انتظاري راي مخالف دادن به آن تنها 1 سنت (500 دلار ضربدر يك پنجاههزارم) بود يا به بيان ديگر اين ضرر برابر بود با 500 دلار ضربدر احتمال اينكه اين سياست تنها به خاطر راي موافق او شكست خورد.
اين هزينه ناچيز نميتوانست رايدهندهاي را كه قانع شده بود كه راي مخالف دادن به طرح 23 اخلاقا كاري درست است، به تامل وادارد. به طور كليتر فارغ از اينكه تصويب (يا شكست) يك طرح يا برنامه دولتي چه مقدار براي يك رايدهنده هزينهزا خواهد بود، راي مخالف (يا موافق) دادن به آن تقريبا هيچ هزينهاي را براي او به بار نميآورد. پس اگر او قانع شده كه راي موافق دادن به اين طرح به لحاظ اخلاقي درست است، انجام اين كار راهي ارزان براي دستيابي او به حس برتري اخلاقي است. به قول برايان كاپلان، «سياستهاي ناكارآمدي مانند تعرفهها يا حداقل دستمزد به اين خاطر ميتوانند برنده شوند كه ابراز پشتيباني از آنها باعث ميشود كه افراد حس خوبي درباره خود داشته باشند» و «هزينه خصوصي به خاطر احتمال اندك اثرگذاري راي فرد از ميان ميرود».
حفاظت از عزت نفس اخلاقي
از طريق بيخبري
توانايي دستيابي به حسي از پايبندي به اخلاق بلندنظرانه از طريق رايدهي با هزينهاي بسيار اندك، فرصتي استثنايي است كه ميتواند گرايش عاطفي پرقدرتي را در دفاع از رويكردهاي سياسي در برابر رويكردهاي استوار بر بازار در قبال حل مشكلات پديد آورد و اين همان اتفاقي است كه رخ ميدهد. با اين همه توانا بودن به بهرهگيري از اين فرصت بسته به آن است كه رايدهندگان باور داشته باشند كه انداختن يك راي در صندوق براي دستيابي به اهدافي اصيل و ناب، اقدامي همخوان با اخلاقيات بلندنظرانه است و اين باور نيز خود به دو عقيده فرعي وابسته است: نخست اينكه راي موافق دادن به گسترش اندازه دولت باعث ميشود كه از يك نفع بزرگ شخصي چشم بپوشيم و دوم اينكه دولت با بزرگتر شدن خود واقعا به آنهايي كه به دنبال كمك به آنها است، ياري ميرساند. شاهد اين را كه باور نخست باوري گسترده است، ميتوان در سختي اقناع افراد درباره اين نكته ديد كه راي موافق دادن به برنامههاي پرهزينه دولتي عملا هيچ هزينهاي ندارد، چون راي فرد كاملا از اثرگذاري بر نتيجه انتخابات ناتوان است. تلاشهاي من در اين راستا در بيرون از كلاس درس، بسيار
بيش از آن كه با تاملي آرام روبهرو شود، بيزاري و برآشفتگيهاي اخلاقي را به چشم ديده است و مطمئن نيستم كه در كلاس درس هم خيلي موفقتر از اين بوده باشم.
همچنين بايد انتظار داشت كه بيشتر افراد در برابر تلاشهاي اقتصاددانان براي اقناع آنها با استفاده از مفاهيمي اقتصادي چون هزينه فرصت، مزيت نسبي و مارژيناليسم در اين باره كه انبوهي از سياستهاي دولتي بيش از آن كه برايشان مفيد باشند به ضرر آنها هستند، مقاومت كنند و غالبا ساز مخالف بزنند. با نظر به محركهايي كه در ذات رايدهي وجود دارد، پذيرش ادعاهاي استوار بر اخلاقيات بلندنظرانه كه از سوي سياستمداران و گروههاي داراي منافع خاص درباره برنامههاي مورد حمايتشان بيان ميشود، رضايت و روحيه بسيار فزونتري را به افراد ميدهد. بيعلاقگي رايدهندگان به دانستن اينكه برنامههاي دولتي كه به آنها راي ميدهند عملا به اهداف اصيل و ناب خود ميرسند يا خير، به ميانجي هزينه بسيار زياد تعيين اثر اين برنامهها و نيز هزينه انجام كاري تقويت ميشود كه اگر دريابند كه اين اثر مخالف چيزي است كه به آنها گفته شده، بايد انجام دهند.
استثناي بزرگ بر اين رويكرد «راي بده و فراموش كن»، گروههاي سازمانيافتهاي است كه نفعي مستقيم و تمركزيافته در پيامد برنامههايي دارند كه با رانتجويي و خطابههاي استوار بر اخلاقيات بلندنظرانه از آنها حمايت كردهاند. اين گروهها با سياسيون ارتباط دارند و بر آنها اثر ميگذارند تا به اين شيوه بتوانند چگونگي نوشتن قانون پيش از تصويب و سپس پيادهسازي آن را تحت تاثير خود قرار دهند. به زبان ديگر «رايدهي» يا همان اعمال نفوذ گروههاي سازمانيافته، بر خلاف راي شهروندان عادي، بعد از انتخابات نيز ادامه مييابد و تاثيري چشمگير بر پيامدهاي سياسي ميگذارد؛ بنابراين نبايد تعجب كرد كه اهداف اخلاقي كه رايدهندگان سرخوشانه تصور ميكنند كه به آنها راي ميدهند، غالبا چيزي فراتر از سرپوشهايي نيستند كه گروههاي اثرگذار سياسي ميتوانند امتيازات خصوصي خود را به بهاي ضرر عامه مردم در لواي آنها پي بگيرند.
نه اخلاقي، نه ارزان
لفاظيهاي رايج در گفتههاي عمومي سياستمداران و گروههاي داراي منافع خاصي كه به اين افراد روي ميآورند، ميتواند مردم را قانع كند كه اخلاق بلندنظرانه، نشاندن كنش سياسي به جاي محركهاي بازار را ناگزير ميكند، حتي اگر چه كنش سياسي پيامدهايي را به بار ميآورد كه نسبت به پيامدهاي محركهاي بازار، هم كارآيي كمتري دارند و هم كمتر اخلاقياند. واقعيت اين است كه رفتار سياسي به همان اندازه رفتار بازار از منافع شخصي اثر ميگيرد. رايدهندگان با راي موافق دادن به سياستهايي كه اصيل و ناب به نظر ميآيند، با هزينه اندك، حسي را از فضيلت اخلاقي به دست ميآورند؛ گروههاي سازماندهي شده داراي منافع خاص، حمايتها و امتيازاتي را به قيمت ضرر عموم مردم به دست ميآورند و سياستمداران در قدرت نيز حمايت بلوكهاي رايدهنده را از آن خود ميكنند. افزون بر اينها اين نفع شخصي سياسي، به آن خوبي كه نفع شخصي در بازار پيگيري ميشود، پرورانده نميشود. خرج كردن و سرمايهگذاري پول كه پيرو نظم ناشي از قيمتهاي بازار است، كارآيي بيشتري در تحريك افراد جهت برآوردن منافع ديگران در قياس با انداختن راي
در صندوق و اعمال فشار براي كسب حمايت سياسي دارد. فرآيند بازار، اخلاقيات بنياديني دارد كه اگر وراي ظاهرسازيهاي اخلاقي در خطابههاي سياسي را بنگريم، به روشني در فرآيند سياسي غايب است.
با اين همه تا هنگامي كه افرادي وجود دارند كه نميتوانند در برابر گرايش به اخلاقيات ارزان مقاومت كنند، فرآيند سياسي همچنان در خدمت اين گونه از اخلاقيات خواهد بود و نتيجه اين شرايط نيز همچنان نه اخلاقي خواهد بود و نه ارزان.
پاورقيها
1- تلاشهايي نيز براي توصيف بنگاهها و محصولاتشان به شيوههايي اخلاقي با ادعاهايي درباره ملاحظات زيستمحيطي و بيان سهم خيرخواهانه آنها در اقدامات پرارزش انجام شده است، اما بنگاهها ميدانند كه اگر مصرفكنندگان هيچ امتياز شخصي در محصولاتشان نيابند، فارغ از اينكه آوازهشان درباره اخلاقيات بلندنظرانه تا چه اندازه پرقدرت است، به زودي ورشكست ميشوند.
2- احتمال اينكه يك راي تعيين كند كه سياستي تصويب خواهد شد يا خير، هنگامي كه به سياستمداري راي ميدهيم كه به پشتيباني از اين سياست تعهد ميدهد، كمتر از حالتي است كه مستقيما به خود اين سياست راي ميدهيم.