آيا رشد بورس ايران حبابي است؟
هفته گذشته پنجمين نمايشگاه بازار پول و سرمايه با قيد وصفي خصوصيسازي نيز برگزار شد و خاتمه پذيرفت. اگر نمايشگاهها براي شناساندن و ترويج و تبليغ كالا وخدمات بازارهاي گوناگون و سازمانها و نهادهاي مختلف برگزار ميشود تا مردم از نزديك و حضوري با محصولات بازارها آشنا شوند و باآگاهي بيشتر دست به انتخاب آن نوع كالا و خدمات بزنند.
بيترديد ماحصل بازارهاي مالي كه شامل بازار پول و سرمايه است خدماتي است كه براي جلب توجه و بالطبع جذب پساندازهاي پولي و سرمايهيي قشرهاي مختلف مردم است. بنابراين آشنايي و آگاهي اقشار مختلف مردم كشور با گونههاي مختلف و متنوع خدمات و سرويسدهي اين بازارها و بالاتر از آن تمركز اين شناخت و توجه بر بازارهاي مالي كه منتهي به توسعه بستر و زيربناهاي ساختار نظام مالي و پولي مدرن است توجيهكننده هدف برگزاري اين نوع نمايشگاههاست.
اما انگيزه و هدف توجه افراد يك جامعه به بازارهاي پول و سرمايه از چه نوعي ميتواند باشد؟ روشن است كه انسان، اقتصادي است و به اقتصاد حال و آتي خود توجه و علاقه ويژهيي دارد يا به عبارتي محور و مدار زندگي انسان امروزي تامين بعد مادي و اقتصادي حيات حال و آينده خود است. بازارهاي مالي نيز بر ابتناي چنين ويژگي ذاتي انسانها شكل گرفته است: تضمين آتيه زندگي اقتصادي افراد بشر! پرداختن به اين موضوع مقوله مفصلتر و ابعاد ديگري ميطلبد، بنابراين بر اين گزينه اشاره گذري ميشود. حال پرسش درباره بازار سرمايه يا بطور روشنتر بازار بورس سهام و اوراق بهادار و بورس كالا در كشور ما اين است كه چقدر اين نهاد قابليت جلبتوجه و اعتماد جماعت ايراني به سوي خود را داشته است كه به دنبال آن سرمايههاي مردم به اين بازار سرازير شود؟ يا نمايشگاه بورس چقدر در رونق آن نقش بازي ميكند؟
مانور خبري شاخص كل سهام
اين روزها مدام از اخبار رسمي سقوط بازار بورسهاي جهاني اعم از اروپا و امريكا و حتي آسيا حكايت اعلام ميشود كه در واقع به بحران ديگري در اقتصاد جهان تبديل شده است. سقوط بازار سهام در سطح جهاني و بينالمللي علل و دلايل مختص بخود اين بازارها درآن كشورها را دارد و به تعبيري ميتوان گفت فرآيند طبيعي اقتصادي آن كشورهاست كه نوسان افت و خيزي را در دورهيي ايجاب ميكند. از ديدگاه مكتب اقتصادي اتريش اين ركود وسقوط در اقتصاد و بازارهاي مالي اروپا وامريكا روند بازيابي اقتصاد است كه در ذات خود نهفته است و بحران معلول منحرف شدن اقتصاد از روند طبيعي خود است. اين درحالي است كه علل رونق بورس در ايران و افزايش شاخص كل سهام آنچنان مشخص نبوده و چندان هم ربطي به اوضاع اقتصاد داخلي نيز ندارد.
از آنجا كه بازار بورس سهام و بورس كالا آيينه تمام نماي اوضاع اقتصادي بطور خاص و اوضاع اجتماعي و فرهنگي آن جامعه بطور عام است؛ بورس كالا وسهام كوچكترين تغييرات در عرصه اقتصاد چه در سطح خرد و كلان و چه در سطح سياستهاي اقتصادي را نمايان ميسازد و از بعد اجتماعي و فرهنگي نيز توسعه و گسترش بازار سهام و افزايش تعداد سهامداران و سرمايهگذاران در بورس نشاندهنده گسترش و فراگير شدن مالكيت سطح گستردهيي از مردم بر داراييهاي مالي و در نتيجه گسترش طبقه متوسط در جامعه و نيز نشان از ارتقاي فرهنگ آن جامعه دارد. اكنون اين سوال مطرح است كه روند رو به رشد امروزي شاخص كل سهام بورس چقدر نمايانگر اوضاع اقتصادي جامعهمان است؟
شاخص كل سهام چيست؟
واژه شاخص (index) به معناي نمودار، نماينده، نشانگر و نماياننده است. از نظر كاربردي، شاخص كميتي است كه نماينده چند متغير همگن است. شاخص هر بورس همچون دماسنج نشاندهنده وضع بازار سرمايه و وضع اقتصادي يك كشور است. كاهش شاخص سهام عموما به معناي ركود اقتصادي و افزايش آن به مفهوم رونق اقتصادي است. شاخص قيمت سهام كاربرد وسيعي دارد. هم از ديد سرمايهگذاران براي سرمايهگذاري در سهام خاص و هم به عنوان يك شاخص اقتصادي از ديد اقتصاد كلان جامعه.
شاخص قيمت سهام در بورس تهران از اول سال 1369 شروع و به نام تيپكس (TEPIX) در سطح بينالمللي شناخته شده كه علامت اختصاري «Tehran Price Index» است. باتوجه به اينكه شاخص قيمت سهام بصورت موزون براساس ارزش جاري سهام منتشره محاسبه ميشود، بنابراين روند تغييرات ارزش جاري سهام را نشان ميدهد. فرمول محاسباتي شاخص قيمت سهام در بورس تهران مبتني بر فرمول لاسپيرز است. يعني تيپكس يا شاخص كل قيمت سهام در بورس برابر حاصل تقسيم ارزش جاري سهام شرکتهاي پذيرفتهشده بر ارزش پايه سهام در عدد صد. بنابراين از آنجايي كه به دنبال خصوصيسازي شرکتها و سازمانهاي دولتي واگذاري سهام آنها از طريق بورس اوراق بهادار انجام ميگيرد هر بار با عرضه گسترده سهام اين نوع شرکتها توسط سازمان خصوصيسازي، صف عريض و طويل خريد از سوي سهامداران حقيقي و حقوقي و البته سهامداران حقوقي شبهدولتي كه يد بلندي در اين نوع خريدها دارند، تشكيل و اين اتفاق موجب بزرگتر شدن صورت كسر فرمول شاخص سهام و بالطبع نشانگر افزايش عدد شاخص كل ميشود.
در نتيجه بازار بورس سهام در كشور ما آنچنان از حجم و عمق وكارآيي برخوردار نبوده كه عرضه يكپارچه سهام يك يا چند شركت بزرگ دولتي در دورهيي آن را بشدت تحت تاثير قرار ميدهد. چنانچه سهام يك يا چند تا از اين شرکتهاي بزرگ در روند نزولي قرار گيرد اينچنين روندي نيز شاخص كل سهام را متاثر خواهد كرد. در حالي كه در بورسهاي كاراتر و عميق يك يا چند شركت نميتواند تاثير چنداني در بازده و شاخص كل سهام اثرگذار باشد. از طرفي آنگونه كه در تعريف شاخص قيمت سهام ذكرشد افزايش رقم اين شاخص به معناي رونق اقتصادي است در حالي كه شرايط اقتصادي كشورمان را نه تنها نميتوان دوره رونق آن تلقي كرد بلكه به اذعان اكثر كارشناسان اقتصادي در نوعي ركود تورمي به سر ميبرد. حال قضاوت بر روند فزاينده شاخص كل سهام بر عهده خواننده محترم گذاشته ميشود.
خلاصه آنكه نمايشگاه امسال بورس تحفه چنداني از اقتصاد كل كشور در دست نداشت. زيرا آنچه موجب رونق و توسعه بازار سرمايه خواهد شد نخست رشد بهرهوري و توليد و صنعت و صادرات و در كل ارتقاي رشد اقتصادي و توليد ناخالص داخلي و ديگر اصلاح ساختار نظام مالي و پولي كشور است. اين درحالي است كه لزوم توجه به خصوصيسازي واقعي كه متاسفانه بخش شبهدولتيسازي قدرتمند جاي آن را گرفته است، سرانجام در نتيجه همه آن اقدامات اصلاحي در اقتصاد كشور، بورسي سالم، كارآمد و كارا و اثرگذار بر اقتصاد طبقه گستردهيي از مردم شكل ميگيرد كه برگ برنده هر دولتي خواهد بود.