فقر چگونه پا ميگيرد؟
شيرزاد پيكحرفه* -نابرابري گسترده ثروت و فقر در بين ملل مختلف جهان يكي از ويژگيهاي اساسي وضعيت بشر در روزگار ماست. امروزه عدهاي در مزارع و ويلاهاي چندميليوندلاري زندگي ميكنند، از ماشينهاي گرانقيمت رنگارنگ استفاده ميكنند و خود را با جواهرات گرانقيمت تزيين ميكنند، اما عدهاي ديگر از محروميتهاي شديدي رنج ميبرند و از ارضاي نيازهاي اساسي خود، مانند نياز به غذا، مسكن و پوشاك مناسب ناتوان هستند.
براساس آمار منتشرشده از سوي سازمان غذا و كشاورزي ملل متحد در 14 اكتبر 2009، 02/1 ميليارد نفر ـ يعني 15 درصد از جمعيت جهان ـ دچار سوءتغذيه هستند. اين آمار نسبت به سال 2006 كه در آن 854 ميليون نفر دچار سوءتغذيه بودند، رشد قابلتوجهي نشان ميدهد. سوءتغذيه، سالانه پنج ميليون كودك را در سراسر جهان به كام مرگ ميبرد. بنابر آمار سازمان بهداشت جهاني بين صد تا 140 ميليون كودك در جهان دچار كمبود ويتامين A هستند كه سالانه 250 هزار تا 500 هزار نفر از آنها در ابتدا بينايي و در انتها جانشان را از دست ميدهند. دو ميليارد نفر در جهان ـ يعني چيزي بيش از 30 درصد كل جمعيت جهان ـ دچار كمخوني و فقر شديد آهن هستند.
گرسنگي عامل 36 درصد از مرگ انسانهاست. سالانه سه ميليون كودك بهدليل عدمدسترسي به آب آشاميدني سالم دچار اسهال ميشوند و در اثر از دستدادن آب بدنشان ميميرند. بنابر گزارش صندوق حمايت از كودكان ملل متحد، اين كودكان با يك بسته اُ. آر. اس كه قيمتش فقط 15 سنت است، از مرگ نجات مييابند.
فقر جهاني، در محافل آكادميك، باعث طرح مجدد پرسش درباره عدالت جهاني شده است. ملتهاي ثروتمند، بهطور سنتي در دهههاي متمادي از طريق كمكهاي مادي و غيرمادي، نقششان را در كاهش فقر جهاني ايفا كردهاند اما امروزه اين پرسش در فلسفه سياسي مطرح ميشود كه آيا مسووليت ثروتمندان دربرابر فقرا، صرفا مسالهاي مربوط به امور خيريه و هداياي داوطلبانه است يا اينكه مسالهاي مربوط به عدالت و وظيفه اخلاقي است كه بر طبق آن ملتهاي ثروتمند وظيفه دارند براي كاهش فقر جهاني مشاركت كنند.
بر طبق باور رايج آدميان از ميزان مطالبه اخلاق، بيتفاوتي هر انساني كه توان جلوگيري از وقوع ـ دستكم بخشي ازـ اين ايذا را دارد، امري غيراخلاقي است، زيرا بسياري از افراد ميتوانند تنها با صرف هزينه ناچيزي از درآمد ماهانه خود، درد و رنج بسيار بزرگي را از فرد يا افرادي دور كنند و استنكاف از اين كمك ناچيز، گاه ميتواند به قيمت از دسترفتن جان فرد يا افرادي تمام شود. اين در حالي است كه در اخلاق اعتدالگراي رايج، هرگاه فاعل با صرف هزينه ناچيزي بتواند درد و رنج بزرگي را از فرد يا افرادي دور كند، وظيفه اخلاقي اوست كه چنين كاري را انجام دهد.
آنچه بر الزام اخلاقي آدميان در چنين مواردي ميافزايد، آن است كه امروز ما تقريبا در يك دهكده جهاني زندگي ميكنيم. بسياري از كارهايي كه ما در كشور خود انجام ميدهيم، از خريدهايمان گرفته تا آرايمان، به شدت بر عده ديگري در جايجاي اين جهان تاثيرگذار خواهند بود. اين امر درباره اعمال و تصميمگيريهاي ديگران نسبت به ما نيز صادق است. در جهاني كه به گفته تامس اِل. فريدمن، ستوننويس نیويورك تايمز، «تقاضاي ما براي كتاني چيني باعث ايجاد آلودگياي ميشود كه منجر به ذوبشدن يخچالهاي طبيعي در آمريكاي جنوبي ميشود و فرار از پرداخت ماليات در يونان ميتواند باعث كاهش ارزش يورو شود و ثبات بانكهاي اسپانيا را به خطر اندازد» (فريدمن، نیويورك تايمز) بيتوجهي به آلام جهاني و توجه صرف به درون محدوده قراردادي جغرافيايي نميتواند توجيهي اخلاقي داشته باشد.
يكي ديگر از موارد دوگانگي رفتار آدميان و شكاف ميان آموزههاي اخلاقي هنجاري آنها در حوزه نظر و چگونگي رفتارشان در حوزه عمل، بيتوجهي آنها به تضييع حقوق انسانها در خارج از محدوده جغرافيايي مرزهاي كشورشان است. براي تبيين بيشتر اين امر به مثال زير توجه كنيد:
فرض كنيد در يك شب برفي بسيار سرد، پس از يك روز كاري بسيار پرمشغله، خسته و كوفته از محل كار به خانه برميگرديد. بنابراين، تنها كاري كه ميخواهيد انجام دهيد آن است كه پس از يك دوش آب داغ به تختتان برويد و بخوابيد. در اين هنگام ناگهان، صداي جيغ بلندي توجه شما را به خود جلب ميكند. خانمي كه در واحد مجاور شما زندگي ميكند بهشدت جيغ ميكشد و تقاضاي كمك ميكند، زيرا همسرش به او حمله كرده و ميخواهد او را مورد ضرب و شتم قرار دهد. شما ميخواهيد با پليس تماس بگيريد، اما موبايلتان را در محل كار جا گذاشتهايد. تلفن منزلتان نيز بهعلت عدم پرداخت بدهي قطع شده است. بنابراين تصميم ميگيريد كه از تلفن همگاني روبهروي آپارتمانتان با پليس تماس بگيريد. اما آن باجه تلفن دقيقا در مقابل پنجره همسايه شماست؛ بنابراين ممكن است همسر آن زن بفهمد كه شما با پليس تماس گرفتهايد و همين امر ممكن است بعدا براي شما ايجاد مشكل كند.
از طرف ديگر، باجه تلفن ديگري در انتهاي كوچه پشتي آپارتمانتان وجود دارد. شما با عجله بيرون ميرويد و از آن باجه با پليس تماس ميگيريد. پليس چند دقيقه بعد در آپارتمان محل سكونت شما حاضر و وارد واحد مورد نظر ميشود و مرد همسايه را در حالي كه با چاقو قصد حمله به همسرش را داشت، دستگير ميكند.
اگر شما با پليس تماس نميگرفتيد، چه اتفاقي ميافتاد؟ پاسخ اين پرسش تقريبا روشن است: زن همسايه، به احتمال زياد با چاقو مورد حمله قرار ميگرفت و جانش را از دست ميداد. اگر چنين ميشد، آيا شما نيز بهنوعي، مسوول مرگ او بوديد؟ پاسخ اخلاق اعتدالگراي رايج به اين پرسش مثبت است، زيرا در اينجا شما با تحمل دشواري اندكي (ديرخوابيدن، استراحتنكردن و دوشنگرفتن پس از يك روز كاري طاقتفرسا و بيرونرفتن با وجود خستگي مفرط) مانع يك تضييع حق بزرگ و ايذاي شديد شدهايد. اما آيا آدميان در عرصه عمل جهاني در اين زمينه بر طبق همان نسخهاي عمل ميكنند كه در عرصههاي فردي و اجتماعي به آن پايبندند؟
آيا در جهان ما بيعملي و بيتفاوتي نسبت به تضييع حقوق و ايذاي شديد آدميان در خارج از محدوده جغرافيايي مرزهاي داخل كشور به اندازه داخل كشور مذموم و قبيح است؟ واضح است كه عملا چنين نيست. آدميان حساسيت چنداني نسبت به تضييع حقوق ديگران در خارج از مرزهاي جغرافيايي كشور خود ندارند، حال آنكه در بسياري از موارد تلاش براي توقف اينگونه تضييع حقوقها مستلزم تحمل دشواري كمتري نسبت به فداكاري مطرحشده در مثال فوقالذكر است.
حساسيت نسبت به بيعملي در نجات جان همسايه و عدمحساسيت نسبت به بيعملي در نجات جان كساني كه اندكي آنطرفتر مورد ايذا واقع ميشوند نشانگر دوگانگي و تناقض در رفتار و شكاف ميان آموزههاي نظري اخلاق هنجاري رايج و التزام عملي آدميان نسبت به آن آموزههاست. دوگانگي ميان عمل و نظر در بشر امروز و تضاد و تعارض ميان آندو يا بايد با دستكاري در نظر و ارايه تفسيري حداقلگرايانه از اخلاق مداوا شود يا با تغيير عمل و اندكي اهتمام و فداكاري بيشتر؛ اميدوارم اين درد به درمان دوم مداوا شود.
* عضو هيات تحريريه مجله فلسفي Philosophy Study آمريكا