كارگردانهايي كه از فيلمسازي جنگ انصراف دادند
«يه وقتي خودي و غير خودي از جبهه شروع ميشد. يه عده اينطرف خط بودند كه شجره شون ايروني بود بهشون ميگفتند خودي، يه عده وارد سرزمينمون شده بودند كه بهش ميگفتن دشمن. ايني كه ميگم مال وقتيه كه عراق رسيده بود به چند كيلومتري اهواز. حالا بالاي سي سال ميگذره و زاويه تعريف روز بهروز تنگتر شده. حالا ديگه رسيده به خونههامون.»
اين حرفهاي كسي است كه سالها در سينماي ايران سعي كرد دين خود را به هشت سال دفاع مقدس ادا كند. ابراهيم حاتميكيا يكي از همان كارگردانهايي است كه تا جاي ممكن فضا را باز كرد كه بتواند حرفهايش را بزند. او در كنار تعداد قابل قبولي از بهترين كارگردانان سينماي ايران، براي مدتها از جنگ سخن به ميان آوردند و هر آنچه گوشه ذهنشان بود، با روايتي متفاوت نسبت به ديگري، به تصوير كشيدند. اما ديري نگذشت كه خيليهايشان پا پس كشيدند. اين اتفاق زماني افتاد كه با نبش قبر آن سالها، حرفهاي نگفتهيي پيدا شد اما انگار ديگر مجال گفتن اين حرفها به امثال حاتميكيا داده نشد.
«هويت» بمب و آتش
سينماي جنگ براي حاتميكيا از همان سالهاي 65 و درست وسط بمب و خون و آتش شروع شد. «هويت» اگرچه مانند ديگر فيلمهاي كارگردان وظيفهشناس جنگ، ديده نشد اما تاثير خود را گذاشت و براي او شروع خوبي بود تا بتواند فيلمهاي بعدي را با جسارت بيشتري بسازد. دو سال بعد يعني درست سال 67، حاتميكيا «ديدهبان» را ساخت. اين فيلم با وجود ضعفهاي نه چندان قابل توجه، نشان داد كه اينبار سينماي جنگ ميتواند روي كسي تكيه كند كه براحتي از اتفاقات ريز و درشت جنگ نميگذرد. «مهاجر» و «وصل نيكان» و فاصله ساخت اين فيلمها كه چيزي حدود شش سال طول كشيد نقطه اتكايي بود كه سينماي ايران مانند همه دنيا به اهميت اين اتفاق، يعني هشت سال خون و تلاش پي برده است. در همان سالها فيلمهاي ديگري هم كارگرداني شد كه صحنههاي به جا مانده از آن بيشتر مربوط به شبهاي عمليات رزمندگان براي شبيخون به دشمن بود. چيزي كه حاتميكيا سالهاي پيش از آن گذشته بود و حالا وقتش بود كه به آسيبديدگان جنگ، همانهايي كه به بهانههاي مختلف و با هر فرقه و مسلكي در جنگ شركت كرده بودند و حالا هزينههاي آن هشت سال به حساب ميآمدند،
بپردازد.
پناه بردن به «راين»
«از كرخه تا راين» ماحصل همان نگاه حاتميكيا به جنگ بود. او در دوران فيلمسازي خود با اتمام جنگ، وظيفه خود را در خط مقدم جبهه تمامشده تلقي كرد و حالا دوربينش را از كنار رود كرخه، به كنار رود راين برد. «از كرخه تا راين» قرار نبود تنها از دلاوريهاي رزمندگان و بسيجيهاي آن دوره سخن بگويد. اين فيلم قرار بود به خيلي از سوالهايي پاسخ دهد كه فراملي بود و اينبار علاوه بر رژيم بعثي عراق، كساني را متهم كند كه فكر ميكردند پشت پرده ماجرا هستند.
«خاكستر سبز» بعد از فيلم قابل تحسين «از كرخه تا راين» سكوي پرتاپي براي آقاي كارگردان به شما نميآمد. او بعد از ساخت اين فيلم دوباره حسننيت خود را با فيلم «بوي پيراهن يوسف» به جنگ و اينبار اسراي جنگي ثابت كرد. نكته قابل توجه در فيلمهاي حاتميكيا دوري از هرگونه خودنمايي براي كسب موقعيت بهتر در سازمان سينمايي آن دوران بود. او حرف خود را ميزد و مسوولان سينمايي و سياسي زمان هم به خاطر تفاوت او در بيان و تلاش بيحد و حصر براي نمايشي از ماوقع جنگ تحميلي، بياراده به او افتخار ميكردند. در واقع اين كارگردان براي همه عزيز بود بدون آنكه خود خواسته باشد.
«حاج كاظم» مردي از جنس خودش
«آژانس شيشهيي» هم با وجود حرفهاي تند و تيز، كه ابتدا براي دوستان سينمايي چندان قابل هضم نبود، اما در نهايت مورد توجه واقع شد. اين فيلم نسبت به آثار قبلي كارگردان حرفهاي مهمتري براي گفتن داشت و اينبار گروههايي را در سالهاي بعد از جنگ مقابل هم قرار داد كه زماني كنار يكديگر براي دفاع از مرزهاي سرزمين و حفظ تماميت ارضي جنگيدند. كارگرداني كه بعدها خودش هم به اين تفاوتهاي از روي دلسوزي اشاره كرد: «راستش دلم ميسوزه كه توي مسجد شانه به شانه شون به نماز ميايستم، ولي از مسجد كه ميايم بيرون حكايت يه چيز ديگه اس. مثل «آژانس شيشهيي» شده كه حالا مساحت آژانس شده خيابون. توي اون ايام برزخي موتورمو يه گوشه پارك ميكردم و براي اينكه شناخته نشم كلاه كاسكت رو از سرم برنميداشتم و ساكت ميايستادم به تماشا. اينها براي من آشنا هستن. واقعيت اينه كه اونها براي نسل من آشنان. اصلا بخشي از سايههاي خودمون هستند.»
اين تفاوت ديدگاه كه ماحصل دوران بعد از جنگ بود، در فيلم حاتميكيا متبلور شد و حاج كاظم «آژانس شيشهيي» به مرد اسطورهيي تبديل شد كه اتفاقا به هيچ گروه و فرقهيي در سالهاي بعد از جنگ وابستگي نداشت. حاتميكيا بعد از ساخت اين فيلم جسارت زيادي براي بازتر كردن فضا نشان داد و كه نتيجهاش در ادامه فيلمهاي «روبان قرمز» و «موج مرده» شد. اولي شايد در مقطعي مورد توجه قرار گرفت اما بعدها كه مسوولان سينمايي در آن دقيقتر نگريستند ديدند خيلي باب ميلشان نيست. دومي هم كه به زعم آقايان موضوع ملتهبي داشت حتي اجازه اكران پيدا نكرد و حالا بقاياي آن در شبكه نمايش خانگي هم ديده نميشود. «ارتفاع پست» اما فيلمي بود كه كارگردان را تا اندازه زيادي در مقابل مسوولان سينمايي رو سفيد كرد. او باز هم به جنوب كشور برگشت اما دوباره از همان بسيجيهايي حرف زد كه همچنان زخم خورده اتفاقات بعد از جنگ بودند. ابراهيم حاتميكيا اينبار زبان نرمتري براي بيان احساساتش انتخاب كرد و ديري نگذشت كه باز هم نامش بر سر زبانها افتاد. فيلمهاي بعدي كارگردان اگرچه رنگ و بوي تازگي را از دست داد اما هنوز هم با حرفهايش و با وجود سنگ اندازيهاي زيادي كه
براي اكران فيلم «به رنگ ارغوان» و امروز براي «گزارش يك جشن» انجام شده، همان دغدغهها را دارد: «سال 68 با يه هيات سينمايي رفتيم جشنواره «پزارو» ي ايتاليا. همسفرام عياري و گلمكاني و ابراهيميفر و پرتويي و شجاعنوري و خيليهاي ديگه بودند. خب هر كدوم يه فيلمي زيربغل زده بوديم. منم فيلم «ديدهبان» رو داشتم. طبيعي بود كه شكل سوالها از جنس فيلمهامون بود. سوالهايي كه از من ميشد درباره شهيد و بسيج و جنگ و امام حسين و... بود. همونجا فهميدم كه من حمّال امانتيام كه با بقيه همكارام فرق ميكنه. من يه وقتي شهره بودم به كسي كه از جبهه وارد سينما شده، و واقعا هم همينطوره. اون وقتا برنامهريزي اين بود كه شهيد بشيم. منتها چون طبعم با تفنگ جور نبود دوربين دست گرفتم و نوبت به ما نرسيد. من جوونيم آموخته جايي كه وقتي هزاردويست كيلومترش با عراق درگير شد، نگفت اين ربطي به من بچه پامنار نداره و ارتش بايد بجنگه. نگفت اين بازي قدرتهاي بزرگه كه ميخوان زرادخونه هامون خالي بشه. نگفت اين جنگ سر نفت خامه، چرا ما بسوزيم. خب من بچه فيلمسازِ آماتور رفتم جنوب، اون يكي همشهري فيلمسازم رفت شمال. فرقمون چيزي حدود 180 درجه است. هنوزم فكر
ميكنم اين نسبت برقراره. شايد اون وقتا از دستشون آتيشي بودم، ولي الان فكر ميكنم نه اين رفتن فضيلته و نه اون موندن. هر كي نون دلشو خورده. حالا چي شده كه مني كه قرار بود جونمو براي حفظ نظام بدم، حالا به خاطر اكران كردن و نكردن فيلمم استعفا بدم. اصلا مگه ميشه استعفا داد. فيلمهايي كه تو اين مدت ساختم، همهاش سفر به قلههايي بوده كه بهش معتقدم. وقتي « ازكرخه تا راين» رو ميساختم، سعيدي را خلق كردم كه سر سفره خواهر پناهندهاش ميشينه و حاضر نيست بين اون و شوهر آلمانيش اختلاف بندازه. از كرخه تا راين محصول 72 برسين به «گزارش يه جشن» سال 89. هميشه نگاهم اصلاح بوده و نه نيش و كنايه يا رامشگري براي موكت قرمز جشنوارههاي اونور آب. من روي صحبتم با مردم بوده و هنوزم هست. براي گفتن اين حرفها هميشه لب تيغ راه رفتم و هزينه دادم. ديگه اين روزها ته جيبم فقط يه چيز مونده، اونم آبرومه كه خدا نكنه تو اين امتحان رفوزه بشم.»
سادگيهاي «گيلانه» و سختيهاي «دوئل»
هميشه كارگردانهايي پيدا ميشدند كه بخش قابل توجهي از انرژيشان را براي دفاع مقدس به كار بگيرند. بيترديد به راحتي نميتوان از كنار تصاوير رنج كشيده مادران جنگ در فيلم «گيلانه» رخشان بني اعتماد و حتي فيلم نه چندان قوي «ميم مثل مادر» رسول ملاقلي پور گذشت. ملاقلي پوري كه ميشود نامش را در كنار حاتميكيا آورد و حتي در بعضي موارد مانند «مزرعه پدري»، «قارچ سمي» و «سفر به چزابه» جلوتر از حاتميكيا از او ياد كرد. كسي كه تا آخرين لحظات عمر خود از اداي دين به سينماي دفاع مقدس دريغ نكرد و كاش تحقيقات خود را براي ساخت آخرين فيلمش «روز دهم» به سرانجام ميرساند و مرگ مجال كارگرداني آخرين اثر سينمايياش را به او ميداد.
مرور سينماي دفاع مقدس در اين روزها نامهايي را به ياد ميآورد كه هر كدام سهم قابل توجهي داشتند. محمد بزرگ نيا با فيلم «جايي براي زندگي» يا كمال تبريزي با «ليلي با من است». «دوئل» احمدرضا درويش كه ابهت هشت سال را به خوبي نشان داد و «اتوبوس شب» كيومرث پوراحمد كه بوي خون و باروت آن روزها را در مشام خيليها زنده كرد. همه اينها نشانههايي از اداي دين هنرمنداني است كه هر كدامشان به دلايل گوناگون از فيلمسازي براي جنگ صرفنظر كردند. از حاتميكيايي كه احساس كرد حرفهايش را بايد تمام كند تا محمدعلي باشه آهنگر كه خود از بچههاي جنگ و جنوب بود و «فرزند خاك» و «بيداري روياها» يش دنيايي از رويدادهاي نشنيده را براي خيليها به تصوير كشيد. همه اين سنگاندازيها هم سبب شد كه امروز وقتي حرف از جنگ و هفته دفاع مقدس و سينماي آن ميشود، و وقتي قرار است حال و هواي آن روزها را با اين كارگردانها مرور كني خيليهايشان ميگويند: «مصائب سينماي دفاع مقدس رمقي براي حرف زدن نگذاشته است.»