ديگر ترجمه نميكنم
گفتوگو با سيامك گلشيري
سيامك گلشيري، نويسنده و مترجم شناختهشده ،در دوران تحصيل در رشته زبان و ادبيات آلماني و به واسطه كتابهاي درسياش بود كه با ولفگانگ بورشرت آشنا شد و تصميم گرفت داستانها و نمايشنامههاي او را به فارسي برگرداند.
بورشرت در زماني ميزيست كه دود جنگ جهاني دوم به چشم همه دنيا رفته بود و اگرچه خودش و امثال او خار در گلوي نظام هيتلري بودند ولي تركشهاي جنگ آنها را در امان نگذاشت و سرآخر جان نويسنده جوان را گرفت. با سيامك گلشيري درباره كتاب «اندوه عيسي» كه توسط انتشارات كتاب پارسه منتشر شده، وضعيت ترجمه ادبيات آلمان در ايران و مشغلههاي اين روزهايش گفتوگو كردهايم.
چرا سراغ كتاب «اندوه عيسي» رفتيد؟ به توصيه كسي بود يا خودتان از او شناخت داشتيد؟
دليل اولش اين بود كه در دوران دانشكده در رشته ما، در بسياري از درسها، داستانهايي از بورشرت مورد بررسي قرار ميگرفت. من آن موقع با او آشنا شدم. در اغلب كتابهاي آلماني كه تدريس ميشد از بورشرت حرف به ميان ميآمد؛ به خصوص داستان «موشهاي صحرايي شبها ميخوابند» يا داستان «نان» حتي در دوره فوقليسانس هم بعضي از داستانهايش را ميخوانديم. به اين ترتيب با زندگي، سرگذشت و بعضي از كارهايش آشنا شدم و خيلي هم به آن علاقه داشتم. از آن زمان دوست داشتم داستانهايش را ترجمه كنم. ميدانيد كه او 26سال عمر كرد و يك كتاب هم بيشتر نداشت.
دليل ديگرش چه بود؟
دليل ديگرش اين بود كه سبك دو، سه تا از داستانهايش خيلي به سبك داستانهاي من نزديك بود. منظورم داستانهايي است كه حالت مينيمال دارند. مثل همانها كه گفتم. موشهاي صحرايي شبها ميخوابند يا داستان نان يا تا حدودي داستان ساعت آشپزخانه. همينها تا حدودي باعث شد به او احساس نزديكي كنم. من بقيه ترجمههايم را هم صرفا براساس علاقه شخصي انجام دادهام. مثلا رمان هاينريش بل به نام «نانها آن سالها» يا حتي رمان «ميراث» هاينريش بل. البته نثر بورشرت از اين رمانهايي كه گفتم متفاوت است. نميخواهم، بگويم شعر است، چون نثر شعر و نثر داستان به كلي از هم متفاوت است.
من در ادبيات فارسي جملهاي را كه فعل نداشته باشد، جمله نميدانم. در هيچ اثري از من چنين چيزي پيدا نميكنيد. از نظر دستوري جمله ناقص و غلط است. ولي اين داستانها طوري نوشته شده كه هرچند گاهي جملات بدون فعل هستند، اما ساختار داستانيشان به هم نخورده. در عين حال آهنگ شعر را هم ندارند. ميخواهم، بگويم كاملا داستاني هستند. به همين دليل ترجمهاش خيلي دشوار بود و بايد لحن نويسنده درميآمد. ولي نمايشنامه «بيرون پشت در» كه بعد از داستانهاي كتاب آمده، اين ويژگي را ندارد. به هرحال ترجمه اين كتاب خيلي طول كشيد و شايد دو سالي مرا مشغول كرده بود.
«اندوه عيسي» چندمين كتابي بود كه ترجمه كرديد؟
فكر ميكنم اولين كتابي بود كه ترجمه كردم.
ولفگانگ بورشرت با وجودي كه 26سال عمر كرد، فرازونشيبهاي زيادي را از سر گذراند. اين اتفاقات چه تاثيري در داستانهاي او گذاشته؟
در آلمان آن دوران، تنها بورشرت نبود كه زندگي پرفرازونشيبي داشت. تمام جوانان آلماني زير انقياد حكومت و درگير با مساله جنگ بودند. خيلي از آنها مثل بورشرت بالاجبار عازم جبهه ميشدند و اين مساله در داستانهاي او كاملا پيداست. در داستانهاي بورشرت سربازان آلماني براي اولين بار تشخص پيدا ميكنند، درست مثل شخصيت سرخپوستها در فيلمهاي اوايل قرن بيستم كه از يك زماني ديگر قومي نبودند كه بايد به شكل گلهاي ميمردند. آدمهاي او نه قهرمان جنگند و نه با كشته شدن تبديل به قهرمان ميشوند. طوري در داستان حضور دارند كه ما را متوجه عمق فجايع جنگ ميكنند.
ميخواهم بدانم او يك معترض سياسي بود كه قصه نوشت يا داستاننويسي بود كه به شرايط موجود واكنش نشان داد؟
نميتوانم بگويم سياسي بوده. بور شرت با شرايط زمانه خودش دست به گريبان بود. مثل اغلب مردم جامعهاش. وقتي داستانهايش را ترجمه كردم، سراغ زندگينامهاش رفتم و ديدم زندگي خودش بسيار هولناكتر از داستانهايش است. همين شخصيتي كه در نمايشنامه «بيرون پشت در» حضور دارد، اصلا انگار خود اوست. يادم ميآيد شبي كه زندگينامهاش را ترجمه ميكردم، خيلي حالم بد شد. روي من اثر خيلي بدي گذاشت، چون زندگي بسيار سياه و دردناكي داشته. اما بورشرت قبل از اينكه در مقابل شرايط زمانهاش طغيان كند، بدون شك داستاننويس بوده. نويسندگان آلماني پس از جنگ تحت تاثير نويسندگان آمريكايي بودند. او قطعا بر داستان و داستاننويسي تسلط داشته و اينطور نبوده كه ناآگاهانه و به دليل واكنشهاي سياسي رو به نوشتن آورده باشد. يكي از ويژگيهاي نويسندگان آمريكايي قبل از او اين بود كه نظر خود را وارد داستان نميكردند و اجازه ميدادند شخصيتها خودشان حرفهايشان را بزنند. بورشرت در بعضي جاها ميگذارد آدمهايش حرف بزنند.
او يك بار به مرگ محكوم شد و از اعدام جست. ماجرايش چه بود؟
نامهها و نوشتههايي بر ضد حكومت از او پيدا ميكنند و محكوم به مرگ ميشود. ولي به دليل جواني اعدامش نميكنند. مجازاتش تخفيف پيدا ميكند. به زندان انفرادي ميفرستندش كه شش ماهي آنجا ميماند و اين يكي از سياهترين دوران زندگياش است. بعد هم كه به جبهه روسيه اعزام ميشود و يك بار ديگر به زندان ميافتد و ماجراهاي ديگر.
بورشرت با وجود جواني چه جايگاهي در ادبيات آلمان پيدا كرد؟
هاينريش بل مقالهاي دارد كه در آن مينويسد، نويسندگان پس از جنگ تا اندازهاي تحتتاثير بورشرت هستند و شيوه و نگاه ادبي آمريكايي او را مورد توجه قرار ميدهد. داستانهاي او به سمت مينيمال شدن و مدرن شدن پيش ميرود و همانطور كه گفتم، به آدمهايش اجازه ميدهد تا صدايشان بلند شود. اين اتفاق در داستانهاي كوتاه قبل از جنگ در آثار آلمانيها ديده نميشود. البته رمانهاي درخشاني در دهههاي قبل از جنگ خلق شده بود، ولي با بورشرت و بعد از آن داستانها سبك ديگري پيدا ميكنند.
ميدانيد داستانهايش به چند زبان ترجمه شده؟
دقيقا نميدانم، اما مطمئنا به خيلي از زبانها ترجمه شده است. وقتي داستانهايش در كتابهاي درسي آمده، نشان ميدهد كه با نويسندهاي جهاني سروكار داريم. به ندرت مجموعهداستاني از نويسندههاي بعد از جنگ آلمان پيدا ميكنيد كه يك يا دو داستان از آثار بورشرت در آن نباشد.
فكر نميكنيد جوانمرگي و محكوميتهايش شهرت او را دوچندان كرده؟
مطمئنا بيتاثير نيست. اما آثارش اين قدرت را داشته كه اين اتفاق در موردش بيفتد. من قبلا گفتم كه جملهاي در آثارش مثلا بدون فعل تمام ميشود يا فقط بعد از يك اسم نقطه گذاشته. اما بحث داستان هم مطرح است. بورشرت در بسياري از داستانهايش تصاوير فوقالعادهاي ميسازد. تصاوير داستاني كه به گمانم حتي گاهي نثر به كمكش ميآيد. تصاويري كه بورشرت از جهان پيرامون خودش ميسازد بيش از هر چيز توجه خواننده را جلب ميكنند. بعضي از داستانهايش مثل «اندوه عيسي» (عيسي ديگر همكاري نميكند) تصوير خيرهكنندهاي از جنگ ارايه ميدهد. همينطور داستان «ساعت آشپزخانه» و نمايشنامه «بيرون پشت در». از همه اينها دردناكتر داستان «موشهاي صحرايي...» است كه به گمان من يكي از تاثيرگذارترين داستانهايي است كه درباره جنگ نوشته شده.
شما خيلي وقت است، كتاب ترجمهاي نداشتهايد. دليلش چيست؟
بله، خيلي وقت است. ترجمه الان برايم خيلي سخت است. البته نه اينكه قبلا اينطور نبوده. وسواسم بسيار زياد است. ترجمه رمانهاي هاينريش بل و «چه كسي از ويرجينيا وولف ميترسد» ماهها طول كشيد. اصلا نميتوانم به راحتي از روي يك جمله عبور كنم. بارها كلمهها و جملهها را عوض ميكنم. شايد تعجب كنيد اگر بگويم ترجمه رمان «نان» آن سالهاي هاينريش بل نزديك به يك سال طول كشيد. براي داستانهاي بورشرت هم خيلي وقت گذاشتم. ترجمه كردن برايم از نوشتن رمان بسيار سختتر است. الان چند سالي است كه فقط مشغول رمان نوشتن هستم.
حتي اگر با پيشنهاد يا كتاب خوبي مواجه شويد، بازهم حاضر نيستيد ترجمه كنيد؟
چرا، ممكن است. «چه كسي از ويرجينيا وولف ميترسد» يكي از كتابهاي باليني من است و هميشه دلم ميخواست ترجمهاش كنم و بالاخره هم اين كار را كردم. شايد اگر روزي فرصتش را ميكردم، تمام كارهاي هاينريش بل را ترجمه ميكردم. هاينريش بل، نويسندهاي است كه شديدا خودم را به او نزديك حس ميكنم. گاهي آدم با خواندن آثار يك نويسنده، جدا از آثارش، يك چنين احساسي پيدا ميكند. هرچند داستانها و رمانهايش در كارهاي من بيتاثير نبوده. شيوه يادآوري گذشتهاش در رمانهاي نان آن سالها يا ميراث به شدت در من تاثير داشته و اين تاثير همچنان با من خواهد ماند. در مورد بعضي از نويسندگان ديگر هم همين احساس را دارم. مثلا تنسي ويليامز، آريل دورفمن يا بارگاس يوسا. شايد يك روز رفتم سراغ آثار تنسي ويليامز.
ولي اينكه انگليسي است.
بله، «چه كسي از ويرجينيا وولف میترسد» هم انگليسي است. من از آلماني ترجمه كردم، اما با متن انگليسي مطابقت دادم. در ترجمه آلماني بعضي از جملات انگليسي حذف شده بود. من همه را اضافه كردم و سعي كردم هماني بشود كه ادوارد آلبي نوشته.
در حال حاضر مشغول چه كاري هستيد؟
دارم روي رمان سوم از سهگانه تهران كوچه اشباح كار ميكنم. دومين رمانش، ملاقات با خونآشام، به تازگي درآمده.»هزار و يكشب «عبداللطيف طسوجي را هم بازنويسي كردهام كه دو جلدش حاضر است و جلد سومش مانده. البته كار بازآفريني جلد اول سمك عيار را هم پارسال تمام كردم كه اميدوارم بتوانم امسال يك جلد ديگر به آن اضافه كنم.