مرد متفاوت دفاع مقدس
گفتوگو با فرهاد توحيدي
«او آدم متفاوتی در مجموعه دفاع مقدس به حساب میآمد و این برای من جذاب بود. زندگی و عشق او به همسرش، ويژگيهاي رومانتيكي داشت که مرا جذب کرد. عشقی که پیش از ازدواج شروع میشود، بابایی با همان عشق به نیروی هوایی منتقل میشود و به آمریکا میرود. این کشش از دو سو وجود داشته و تا قبل از ازدواج باعث میشود هر دو از دو سمت برای رسیدن به هم کوشش کنند.»
در یکی از روزهای خلوت خانه سینما بعد از جشن سینمای ایران به سراغ فرهاد توحیدی میرویم که سریال «شوق پرواز» نوشته او جمعه شبها روی آنتن شبکه اول میرود. مجموعهای درباره زندگی سرلشكر خلبان نیروی هوایی ارتش که جدا از جایگاهی که در کشور داشت، به لحاظ ویژگیهای شخصیتی انسانی متفاوت با زندگی جذاب بوده است. خواندن اين گفتوگو درباره يكي از مهمترين فرماندهان ارتش ايران در زمان جنگ تحميلي، در هفته بزرگداشت دفاع مقدس خالي از لطف نيست. فرهادی در این گفتوگو از فراز و نشیبهای بسیاری که در جریان نگارش سریال به وجود آمده، سخن گفته است.
این كار از سوی بنیاد شهید به شما سفارش داده شد. عموما در کارهای سفارشی انتظاراتی از سوی سفارشدهندگان وجود دارد که متوقعند در نگارش لحاظ شود. ممکن است آنها بخواهند به شکل مستقیم به مضامین مورد نظر پرداخته شود یا این امکان وجود دارد که بخواهند پیامهای مدنظرشان در لایههای زیرین کار شکل گرفته و به مخاطب منتقل شود. در این همکاری این بعد قضیه چگونه شکل گرفت؟ چه انتظارات دو سویهای وجود داشته و شما چطور با آنها کنار آمدهاید؟
در آغاز گفتوگوهای ما، موضوع سفارش تنها به نوشتن سریالی درباره شهید بابایی محدود بود که این ماجرای پیچیدهای دارد. نوشتن فیلمنامه شهید بابایی و ساخت سریال آن از سالها قبل جریان داشته و دوستان متعددی روی پروژه کار کرده بودند و متنهایی آماده شده بود. حتی تا جایی که اطلاع دارم یک بار آقای قاسمی جامی بخشی از سریالی را که پیش از این نوشته شده بود، فیلمبرداری کرده بودند اما کار متوقف شده بود.
بعد از این، من از طرف تهیهکننده سریال جواد نوروزبیگی به کار دعوت شدم و با توجه به اینکه مجید مجیدی مشاورت پروژه را به عهده داشت و در کنار کار بود، انجام این امر مشترک جذابیت بسیاری برایم داشت که در کنار یکی از بهترین کارگردانهای کشور که همکاری با او موجب افتخار و دلگرم کننده است کار را پیش ببریم. البته در ابتدا به دلایلی همچون این که تصور میکردم به سرعت قرار است وارد یک کار سفارشی به معنای فرمایشی شویم و تنها ناچاریم مجری فرامین باشیم، تمایل کمی داشتم. بالطبع اولین نکتهای که مطرح شد این بود که زندگینامه شهید بابایی را مطالعه کنم و بعد از این تصمیم نهایی کار را بگیرم. پس از خواندن زندگینامه به دلیل شخصیت ویژه شهید بابایی با فضایی روبهرو شدم که با آنچه پیش از این درباره جبهه و جنگ و دفاع مقدس در ذهنم بود تفاوت داشت.
او آدم متفاوتی در مجموعه دفاع مقدس به حساب میآمد و این برای من جذاب بود. زندگی و عشق او به همسرش، ويژگيهاي رومانتيكي داشت که مرا جذب کرد. عشقی که پیش از ازدواج شروع میشود، بابایی با همان عشق به نیروی هوایی منتقل میشود و به آمریکا میرود. این کشش از دو سو وجود داشته و تا قبل از ازدواج باعث میشود هر دو از دو سمت برای رسیدن به هم کوشش کنند.
همینها بود که چهره این آدم را جذاب و دیدنی میکرد. بعد از آن اتفاقاتی که در دوران دفاع مقدس رخ داد جلوه دیگری از شخصیت ویژه کاری شهید بابایی و شجاعت و مدیریت او را نمایان میکرد. نقشی که در دفاع مقدس و اعتمادی که به همقطارانش داشت. کاری که او در روز اول جنگ نقل میکنند انجام داده مربوط به ضمانت ایشان برای تعدادی از خلبانانی میشود که در جریان کودتایی دستگیر شده و در زندان به سر میبردند. آنها احکام سنگین در حد اعدام داشتند اما بابایی با ضمانت شخصی از زندان بیرونشان میآورد و جنگندههای نیروی هوایی را در اختیارشان قرار میدهد. بعد از بمباران روز اول عراق که تهران و فرودگاه مهرآباد را میزند، در روز دوم حمله گستردهای به عراق صورت میگیرد که بخشی از آنها را همین خلبانان انجام میدهند و از جمله یکی از آنها در یک روز پنج، شش پرواز داشته و در پایان روز شهید میشود.
این کاری است که در فضای جامعه مرسوم نبوده و نیست اما این نحوه سلوک و مدیریت شهید بابایی در دوره جنگ هم ادامه پیدا میکند. همین چند وجهی بودن شخصیت شهید بابایی موجب شد که علاقهمندیمان جلب شود و فکر کنیم میتوان کار خوبی با شخصیت شهید بابایی ساخت.
حالا چرا داستان از زمان حال شروع میشود و این واسطهای که در نوع روایت داستان وجود دارد، به چه دلیل است؟
از ابتدا شرط ما با دوستانمان در بنیاد شهید این بود که باید بخش زمان حال را برای قصه در نظر بگیریم تا با پلی آن دوره را به اکنون متصل کنیم تا اتصال این دو حوزه با یکدیگر برقرار باشد. به نظر میآمد نسل جدید ما از آن فضا دور افتاده و اگر بتوانیم اتصالی بین نسل سوم با رزمندگان و حال و هوای دفاع مقدس برقرار کنیم حرکتمان به مراتب فایده بیشتری دارد. با همین شرایط کار را شروع کردیم که دشواری بسیاری داشت. اینجا ما با موضوعی مواجه هستیم که زمان زیادی از آن نگذشته، خانواده شهید در قید حیات هستند و ما وامدار آنها هستیم و باید موافقتشان را جلب کنیم. بنیاد شهید هم ماجرای خودش را داشت و از زاویه دخیل بودن سرمایه آنها در کار و انتظارشان نسبت به پاسداری از آرمانهای شهدای دفاع مقدس باید دقت میکردیم. از سوی دیگر ارتش را داریم که شهید بابایی به عنوان افسر نیروی هوایی در آن خدمت میکرد. آنها نیز مواضعی درباره زندگی حرفهای ایشان، عملیاتهای دفاع مقدس و فاکتورهای دیگر داشتند. در نهایت نیز تلویزیون با مقررات و مصائب و مضیقهها و تنگناهای خود وجود داشت.
تهیهکننده هم در این بین انتظاراتی داشت و ما باید معجزه میکردیم! در کل هرچه نیکی در این سریال وجود دارد از آن دیگران است و هرچه کم و کاست وجود دارد از آن ماست اما امیدوارم در راضی کردن جمع این نظریات خیلی به خطا نرفته باشیم.
چرا داستان از نقطه عطفی مثل شهادت داستان آغاز نشده و به عقب برنمیگردد؟ علت انتخاب این شیوه کلاسیک چیست؟
ما در روایت گذشتهمان تقدم و تاخر تاریخی را رعایت کردهایم. ما یک بار سریال را از اول تا آخر نوشتیم و آن نسخه به کلی با آنچه اکنون میبینید، متفاوت بود. قصه اولیه از چهار قصه مجزا تشکیل میشد که یکی از آنها قصه شهید بابایی بود که با دیگر قصهها به شکل موازی شروع میشدند و با یکدیگر تقاطع پیدا میکردند. ما آن داستان را به دلیل نظر سفارش دهندگان مبنی بر افزایش سهم زندگی شهید بابایی کنار گذاشتیم. برای ما نیز بیشتر مضمون کار و اینکه چه ارتباطی بین آرمانی که این نسل از مردان و زنان ایرانی را به هم پیوند داد تا هشت سال در مقابل یک تجاوز دامنه دار بایستند و دفاع کنندمدنظر قرار داشت. آن هم در شرایطی که ایران از سوی قدرتهای بزرگ تحریم بود و ما تحریم تسلیحاتی داشتیم. منابع لازم برای تامین جنگ در دسترسمان نبودو تنها چیزی که توانست جنگ را تامین کند ایمان مردم و باور آنها نسبت به دفاع از حریم کشور و باورها و اعتقاداتی بود که باید حفظ و کشور و انقلاب نوپا از گزند آسیب دور میشد.
میخواستیم نشان دهیم آن چه آرمانی بود؟ و آن آرمان چه نسبتی با زندگی امروز ما دارد و چقدر از آن هنوز در جامعه متجلی است. از آن زنان و مردان چه میراثی به جای مانده و آیا آن میراث هنوز کسی را مجاب میکند که به همان ترتیبی که آن ها به کشور نگاه می کردند و با چشم همان آرمان ها به کشور نگاه کنند؟ میخواستیم به بررسی این موضوع بپردازیم که در طی این سالها چه اتفاقات و دگردیسی رخ داده و ما چطور از آن آرمانها دور شدهایم.
این اثر چقدر دراماتیک است و چه میزان از آن ساخته و پرداخته ذهن نویسندگان به حساب میآید؟
تمام داستان بر مبنای واقعیت شکل گرفته و آن چه میبینید برگرفته از اسناد، خاطرات و مصاحبههای ما با اطرافیان شهید است اما در برخی مقاطع که تاریخ سکوت میکند، تخیل نویسندگان البته با ریشه در واقعیت وارد کار میشود.
شما سرپرست نویسندگان هستید و کار دو نویسنده دیگر نیز دارد. نگارش سه نفری متن چطور انجام شد؟
طرح کلی کار برای من است؛ این که در هر قسمت چه اتفافی میافتد، از کجا شروع میشود و به کجا ختم میشود. بعد از نگارش طرح کلی با دوستان و همکاران خود از جمله مشاور پروژه آقای مجیدی هماهنگ کردیم و بعد حسین ترابنژاد و مهدی محمد نژادیان طرح کلی را به فیلمنامه تبدیل کردند. آنها از دوستان عزیز من هستند که در طول هفت، هشت سال گذشته چند کار با هم انجام دادیم و در این زمینه به آنها اعتماد کامل دارم.
بازنویسی فیلمنامه توسط کارگردان با چه الزاماتی انجام شد؟
فیلمنامه به لحاظ اجرایی نیازمند بازنویسی بود و عناصر و عوامل متعددی در کار دخیل بودند. یعنی امکان نداشت ما به تمام آنچه در فیلمنامه تصور کردیم، دستیابی پیدا کنیم. برای مثال سه قسمت از کار در آمریکا میگذشت و ما ناچار شدیم قسمتها را حذف کنیم و به شیوه دیگری در بخشی محدود به زندگی شهید بابایی در خارج از کشور بپردازیم. الزامات لوکیشن و تشخیصهای دراماتیک کارگردان نیز به بازنویسی منجر شد. او از ابتدا با ما این قضیه را طرح کرده بودند و ما نیز به ایشان که نهایتا قرار بود کار را در دست داشته باشند اعتماد داشتیم و این فضا را به او دادیم تا با دست باز کار کند.
این کار چند کارگردان عوض کرد. این قضیه چقدر روی فیلمنامه اثر گذاشت؟
ما در ابتدا کار را با کمال تبریزی شروع کردیم. این قرار از سوی تهیه کننده به وجود آمده بود و تبریزی بیشتر فکر میکرد بناست مشاوره کار را به عهده بگیرد. او یک فیلم سینمایی داشت و برای سرزمین کهن نیز قرارداد بسته بود و عملا به این کار نمیرسید. بنابراین در نهایت او از پروژه جدا شد. بعد از او حسین قاسمی جامی آمد که روی نسخه نخست کار زحمت زیادی کشید و من او را بهخاطر ویژگیها و منش انسانیاش دوست دارم. با وجود تلاش بسیاری که برای نسخه اول کار متحمل شدیم، کار مورد پسند همه طرفهایی که پیش از این اسم بردم قرار نگرفت. برای مثال ارتش اصلا از متن اولیه راضی نبود و دوست نداشت قصههای فرعی و موازی در کنار کار باشد. از آنجایی که این کار بستگی بسیاری به همکاری ارتش داشت و اگر آنها امکاناتشان را در اختیار سریال قرار نمیدادند ساخت آن منتفی میشد، بنابراین طبیعی بود که نقطه نظرهای آنها هم لحاظ شود.
با طولانی شدن پروژه و خسته شدن عوامل و بی شک نیاز همگی به امرار معاش در مقطعی چشم انداز روشنی برای «شوق پرواز» وجود نداشت اما بعد از جدایی نیز قاسمی جامی از پروژه با یدالله صمدی مذاکره شد و خوشبختانه او تا آخر در کنار کار ماند.
پیش از این ساخت سریالهای شهیدان همت و بروجردی به دلیل مخالفت خانواده به سرانجام نرسید. شما در جریان نگارش چه ارتباطی با خانواده شهید برقرار کردید که نتیجه آنقدر مثبت بود که حتی دختر و پسر شهید بابایی نیز در کار حاضر شدند؟ بخشهای کودکی را در تعامل با والدین شهید نوشتید؟
خط قرمز ما این بود که خلاف رضایت خانواده شهید کاری نکنیم. در این زمینه نیز خانم حکمت، فرزندانشان و خانواده پدری بابایی همکاری بسیاری با ما کردند و در مجموع رضایت نسبی آنها از سریال را کسب کردیم. زندگینامههایی که از شهید بابایی موجود است و خاطراتی که نیروی هوایی از زندگی ایشان به چاپ رسانده مستنداتی بود که در اختیار ما قرار گرفت و بخش عمدهای از این اطلاعات از مکتوبات و مصاحبه با مادر و برادر بزرگوارشان میآید. اکنون منزل پدری شهید در قزوین حیاطی دارد که دور تا دور آن اتاق است و یکی از این اتاقها عملا موزه شهید بابایی حساب میشود که وسایل، عکسها، دستخطها و یادگارهایی از شهید بابایی آنجاست که از آن جمله میتوان به نسخ تعزیهای که مورد استفاده او و پدرشان بوده است، اشاره کرد. همچنین لباسهای تعزیه و زره و شمشیر در موزهشان موجود است و او خود تعزیه گردان بوده است. بعد از اینکه پدر ایشان فوت میکند نیز او خیلی مقید بوده و هر وقت که شرایط مهیا میشده در تعزیه شرکت میکرده است. همکارانشان هم از او خاطرههایی دارند که در حین پرواز نوحه و آواز میخوانده و روی هم رفته انسان باحالی بوده است!
نکتهای که در سریال وجود دارد این است که تمامی مخاطبان میدانند که کار با شهادت عباس بابایی به پایان میرسد، یعنی از این جهت پایان فیلمنامه مشخص است و بر سختی کار فیلمنامهنویس میافزاید. خودتان اشاره کردید ایشان زندگی پرفراز و نشیب و جالبی داشتهاند. آیا خودتان هم عناصر جذابیت دیگری به کار اضافه کردید؟
باید کار را دید و قضاوت کرد. به هر حال کوشش تیم فیلمنامهنویسی حفظ جذابیتها به نحوی بود که داستانی که به نظر روشن میآید باز هم بتواند جلب توجه کند. این اصلا یک بحث عمیق در دراماتورژی و ادبیات دراماتیک است که زمان روبهرویی با داستانهایی که همه با آن آشنایی دارند، چطور باید برخورد کرد؟ مثلا داستانهایی درباره حضرت مسیح یا پیامبر اسلام (ص)، حضرت موسی(ع) یا داستانها و وقایع تاریخی که پایان آنها مشخص است.
برای دچار نشدن تماشاگر به ملال تجویز دراماتورژها این است که زاویه دید خود را تغییر دهیم و از جایی نگاه کنیم که تا به حال کسی نگاه نکرده است. البته زندگی شهید بابایی برای نخستین بار بود که ساخته میشد و ما چندان با این معضل دست و پنجه نرم نکردیم اما به لحاظ این که همه میدانند روزی در جریان دفاع مقدس هواپیمای ایشان مورد اصابت گلوله ضد هوایی قرار میگیرد و او به شهادت میرسد، چگونگی این اتفاق، مسیر زندگی شهید بابایی و عرض و عمق آن چیزهایی است که سعی کردیم با طراحیشان قابل پیشبینی بودن پایان داستان را حل و فصل کنیم.