گزارشی یک ساله از کارگاه عباس کیارستمی
با«عباس كيارستمي در لواسان»ياداشتهايي است از كارگاه فيلمسازي اين سينماگر هنرمند كه نگارنده يك سال در آن حضور داشتم. طبيعي است كه برخي از گفتهها در حوصله اين قلم نيست و بخشي از آن نيز نوشته نشده است.
اما نكته مهم اينكه اگر نگارنده با بيش از 10سال فيلمسازي ناگهان يادم آمده است كه رهسپار چنين كارگاهي شوم، دلايل متعددي دارد كه از آن جمله كيارستمي با تاثير غيرقابل انكارش بر سينما به طور كلي، تجربههايي دارد كه اين تجربه لزوما نميتواند تنها در آثارش خود را نشان دهد؛ حتما خارج از متن چيزهايي هست كه ميتواند منتقل كند و باعث شناخت بيشتر ما از پيرامون خود- و نه تنها امر فيلمسازي ميشود.
نكته ديگر اينكه نگارنده براي كارگاه و آموزش فيلمسازي، كسي را برگزيدهام كه تجربه عملياش زبانزد است و نه دانش تئورياش. نيز جدا از آموزههايش، شخصيت، نوع برخورد با هنرجويان و شكل اداره كردن كارگاه توسط كيارستمي و پرسش و پاسخهايي كه هنگام نمايش برخي آثار جديد و تجربياش و سعهصدرش در شنيدن و ايضا محترمانه پاسخ دادن- حتي به سوالات ابتدايي، بيش از پيش كيارستمي را قبل از فيلمسازي، انسان محترمي در نظر جلوه ميدهد كه جهانشمول بودن آثار و انديشهاش نميتواند ريشه در چنين منش و اخلاق نداشته باشد. به هر شكل اين نوشته ميكوشد اول به گفتار، چه هنرجو و چه كيارستمي وفادار باشد و دوم خواننده را با بخش ديگري از عباس كيارستمي و دلمشغولياش آشنا كند.
اين نكته را هم اضافه كنم كه اين يادداشتها به طور مستمر نوشته نشده است و در برخي از آن تاريخ جلسه را ذكر نكردهام، چرا كه برگزاري جلسه در حافظهام نبوده است. تا چه پيش آيد.
5/8/1388
جلسه حدودا ساعت 10صبح با پخش دو فيلم كوتاه از هنرجويان كارگاه آغاز ميشود و البته نمايش فيلم ادامه دارد و قاعده جلسه اين است كه پس از نمايش فيلم، كارگردان ميآيد روبهروي حضار ميايستد و پرسش و پاسخ. كيارستمي از فيلم دوم كه حكايت ماهي است در شيشه و فيلمساز آب را حذف كرده است، خوشش ميآيد.
كيارستمي معتقد است موسيقي به فيلم نميخورد. اما در كل از فيلم خوشش آمده است. حالا ميرويم فيلم بعدي را ببينيم. «خماري ابدي» كه فيلم جذاب و خوشساختي است. كيارستمي هم فيلم را دوست دارد و ميگويد: « كار شما كار موفقي بود. اما حس ميكنم با نشانههاي ديگه ميشد قصه رو روايت كرد. من اگه بودم روي بطري مرجانزده كنار دريا مانور ميدادم. »
كارگردان ميگويد: «ميترسيدم فيلم كيارستمي زده شه! » كيارستمي ميگويد: «چه اشكال داره؟ نسخه كپي بهتر از نسخه اصلي ميتونه باشه.» فيلم بعدي نمايش داده ميشود كه پرسش و پاسخ متعددي ندارد. با اين حال كيارستمي ميخواهد سوال بپرسد كه يكي از هنرجويان كارگاه قبل از او پرسشاش را مطرح ميكند و براي اين همزمانيِ پرسش، كيارستمي سوال خودش را نميپرسد. هنرجو يك سوال فني با عنوان اشكال فيلم ميپرسد. كيارستمي هم با كنايه ميپرسد: « خب! اشكال همين بود؟! » بعد هم به فيلمساز كه دخترخانم جواني است، ميگويد برود بنشيند.
فيلم بعدي، روايت مرگ از نگاه يك دورهگرد است. فيلمساز از پارهاي شعرهاي كيارستمي نيز در فيلم بهره برده. كيارستمي ميگويد: «شعر رو بايد خبري خوند. من با احساسي شعر خوندن مخالفم. شعر بايد با نگاه تاثير بذاره. به شعر ناب بايد نگاه شه. من از فيلم بدم نيومد. اعتبار فيلم از بازار ميياد و اين مردم را از روزمرگي و رابطه فروشنده و خريدار دور ميكرد. »
بعد از پرسش كيارستمي، هنرجويان سوالهاي خود را مطرح ميكنند و به نوعي يك پرسش و پاسخ شكل ميگيرد. كيارستمي با جديت و تواضع و البته آرام ميشنود، گاهي لبخند ميزند و جايي كه احساس ميكند بايد موضوع روشن شود، صحبت ميكند. حتي گاهی به دفاع از فيلمساز ميآيد. ميگويد: «خوبي فيلم از شعر ميياد كه روايت واحدي نداره اما در نهايت به هم وصل ميشه. شعر حافظ و سعدي فاقد روايتاند اما پيچيده هستند و ما روايت شخصيمان را ميكنيم. فيلم رو به كلي بايد نگاه كرد. من از فيلم خوشم اومد بهعلت اينكه شعر بود.ايكاش فيلم يه خورده كوتاهتر بود. ما سليقهاي به فيلم نگاه ميكنيم.
بايد با احساس كلي به فيلم نگاه كنيم، بگذاريم تاثيرش را روي ما بگذارد.» بعد با تواضع خاصش ادامه ميدهد: «ببخشيد كه من صريح حرف ميزنم. چون كلاسه. مثلا اين دوست ما كه فيلمش قبلتر پخش شد، لحظه درخشان نداشت. فيلم درباره موسيقي يه اما بازيگر حمال موسيقي بود نه يه موزيسين! اما فيلمي كه حالا ديديم موفقه. من فيلم آخري را كه ساختم (كپي برابر اصل) 107دقيقه است.
قرارداد با تهيهكننده 105دقيقه بود. حالا من فردا دارم ميرم كه با تهيهكننده سر حذف دو دقيقه صحبت كنم. فيلم به سه زبان (انگليسي، ايتاليايي و فرانسوي) يه. جايي دو بار موضوعي را تكرار ميكنيم. ما در اين فيلم اطلاعات را كه داديم، ميريم سر رابطه اين دو آدم. چيزي كه بايد براي ما مهم باشه، اينه كه چيزي را بايد ببينيم كه ديگران نميبينن. بايد درست نگاه كردن رو ياد بگيريم. توي اين كلاس ما بايد به قصد چه گفتن پي ببريم. حالا چگونه گفتن رو ياد ميگيريم. اما قصد گفتنمون بايد روشن شه. »
يكي از هنرجويان از كارگردان ميپرسد كه« زنان چادري فيلم از دوربين شما خيلي جالب ميترسيدن! كار خاصي ميكردين؟! » (خنده! ) كيارستمي ميگويد: «اگه گفتي كار خاصي كردي ميگم دروغ گفتي! براي اينكه خود دوربين به اندازه كافي ترس داره! »
فيلم بعدي: فيلمساز ميگويد«ببخشيد قصد ندارم طفره برم، اما ميخواستم براي اين كارگاه كليپ بسازم كه نرسيدم. توي دو روز اين كارو انجام دادم! » كيارستمي ميگويد: «خب چون دو روزه كار كردي كسي سوالي نداره! بفرماييد! » (خنده! ) كيارستمي ادامه ميدهد: «كار گربههات خوب بود! اما كم كار كردي و نااميدكننده است. گربه و همه سر كارن اما كارگردان نبود» (خنده! )
فيلم بعدي: باز هم فيلمي از يك دخترخانم جوان كه براي پاسخ دادن به پرسشها روبهروي حضار ميايستد و كيارستمي كه او نيز در جمع هنرجويان است از همان جا سوال ميپرسد: «فيلم درست درنيومده! شما مرگ رو نشون ندادي، اما فضاي قشنگي بايد در ميآوردي كه در نيومد. اگه ميتوني يهبار ديگه اين كار رو بگير. » بعد با اشاره به پلاني از فيلم كه دخترخانم بازيگر در آينه مسواك ميزند، ادامه ميدهد: «من تا حالا خودم رو در حال مسواك زدن در آينه نديده بودم! چه صحنه فجيعي! »
فيلم بعدي: يك فيلم كوتاه از انعكاس چراغهاي خانهها، اتوبانها، اتومبيل پليس و... در نهايت كات به لانگشات شهر در شب و بازي نور بر پيكر شهر تهران. (اعلام استراحت).
بيرون از كلاس: هوا فوقالعادهاس؛ نمنم باران، ريزش برگ زرد پاييز... و چايي كه مزمزه ميكنيم تا زمان بگذرد!
داخل كلاس: يك فيلم كوتاه داستاني پخش ميشود. كيارستمي ميگويد: «عيبي نداره فيلمهاي خودتون رو خارج از مشق كلاس بسازين و خودتون بفرستين فستيوال. ما مزاحم شما نميشيم! هرچه دلتون خواست فيلم كوتاه بسازين! زير 12دقيقه. چون فرصت ديدن فیلم بلند نداريم. اين است كه اگه چيزي خارج از مشق بود، بسازين. (روبه فيلمساز) اينكه تصادفها و صحنههاي مصنوعي رو بيرون كادر برده بودي، بد نبود. اما بايد فضا رو معرفي ميكردي. ولي به عنوان كار تجربي، كار خوبي بود. اما انتخاب بازيگر درجه يك بود. انتخاب پسره خيلي خوب بود. سوژهاش هم خوب بود. »
فيلم بعدي: يك فيلم كوتاه از نوشته شدن «اللهم صلي علي محمد و آل محمد و عجل فرجهم. » يكي از هنرجويان ميپرسد: «اين تصويريه كه صداوسيما هميشه پخش ميكنه.» كيارستمي ميگويد: «چه اشكالي داره؟ يعني چيزي كه صداوسيما پخش ميكنه رو ما نبايد كار كنيم؟ (رو به سازنده آن فيلم كه خانم است) شما جوابش رو بدين.» كيارستمي فضايي را به وجود ميآورد كه حقيقتا به وجد آمدم، وقتي ديدم كه براي يك فيلم ساده و شايد سرشار از ايراد، فضاي نقد درست ميكند.
كيارستمي ادامه ميدهد: «لطفا فيلم رو نقد كنين و نه خارج از كار. ايدئولوژيكی نگاه نكنين. ببينين موسيقي به فيلم ميياد يا نه؟ در ابوظبي فيلمي بود كه يك ايراني از يك ايراني پرسيد، چه پيامي داشت فيلمت؟ (درباره الي بود) فيلمساز گفت من دو ساعت پيام رو كه در فيلم منتقل كردم نميتونم در يك جمله به شما بگم. (رو به خانم فيلمساز) چرا فيلمت آسمون داشت؟ چرا ماه نبود؟ اين سوالها رو بپرسين و نه چيزي ديگه. چيزي كه حق نداريم اينجا بگيم اعتراضه. ميتونيم بگيم فيلم موفق نبود، اما نميتونيم با فيلم مخالفت كنيم.
در فيلم كمكاري كردي. انيميشن در فيلم جايي نداره. وقتي موسيقي رو به دفعات ميشنويم بد ميشه. موسيقي بايد در اولين بار تاثيرش رو بذاره. اعتقادات رو قاطي صحبت نكنيم. حتي اگه ايشون (خانم فيلمساز) قراره ما رو ارشاد كنه بايد فكر كنيم اول كار درجه يك است؟ كار ما اينجاست كه خوب نگاه كنيم. بايد فيلم رو ببينيم خلاقيت داشت يا نه؟ ذهن ماست كه بيمارگونه و ترسزدهاس! ما نميتونيم صلوات رو نفي كنيم. اعتقاد نداشته باشيم بحث ديگري است، اما نفياش نميتونيم بكنيم. مبحث فيلمه نه مبحث مقاومت و ايدئولوژي. اصلا حالا كه اصرار دارين بيان هر ايدئولوژي در كلاس آزاده. اما ببينم چطوري ميگين؟ »
فيلم بعدي: كليپي بود از تاثير ماهواره روي روستا و آدمهايش. كيارستمي از كار به عنوان اثري كه مشق كلاس است (كليپ ساختن و يا تصوير ما به ازاي موسيقي) خوشش ميآيد.
استراحت/ ناهار بعد از ناهار به خيال اينكه ساعت دوونيم جلسه شروع ميشود، با تاخير به كلاس ميروم، اما كسي را در آن اطراف نميبينم. وارد محوطه كارگاه ميشوم، آنجا هم كسي نيست. در كلاس هم قفل است. در ميزنم و با سالن تاريك مواجه ميشوم. جلسه شروع شده است و ساعت يكونيم كه به اشتباه گفته بودند دوونيم! كلاس شروع شده. به هر شكل به نيمه دوم فيلم در حال پخش ميرسم. كيارستمي بيشتر از صداي فيلم خوشش آمده است. ميگويد: «خودت بگو چي ميخواستي بگي تا كمك كني براي فهميدن فيلم. » فيلمساز كه باز هم يك دخترخانم است، ميگويد: «چيزي مهمي نميخواستم بگم. واقعا چيزي نميخواستم بگم. » كيارستمي ميگويد: «خيلي ذهني هستي! »
فيلم بعدي: يك فيلم از يك هنرجوي فيلمسازي كه گويا سابقه طولاني در دوستي با كيارستمي دارد. كيارستمي بعد از پخش فيلم چيزي نميگويد. سر تكان ميدهد.
فيلم بعدي: سه فيلم از يك فيلمساز. يكي از فيلمها كه با عكس كار شده، درباره اعتراضي است كه هنوز سايهاش را اينجا و آنجا ميبينيم؛ پاهاي مردمي كه از خطوط خطكشيشده ميگذرند با صداي مردمي كه خاطرات روزهاي ملتهبي را بازگو ميكنند. فيلمساز سعي دارد تضاد خطوط خطكشيشده عابر پياده را كه نشانگر نظم است، با التهاب برش دهد. كيارستمي ميگويد: «اين تضاد درنيومده! »
فيلم بعدي: دو فيلم از يك فيلمساز. «بامزه بودن! » اين را كيارستمي پس از پخش فيلم ميگويد.
فيلم بعدي: فيلمي براساس شعر احمدرضا احمدي و با صداي شاعر (يك فتوكليپ). كيارستمي ميگويد: «شعر خوبي انتخاب كردي. عكسها كمي خوب بودن، اما به زيبايي شعر نبود.»
جلسهاي كه تاريخاش را نميدانم! فيلمي درباره يك راننده تاكسي كه از ابتدا تا انتها موسيقي از اتومبيلش پخش ميشود. كارگردان فيلم كه ميآيد براي پرسش و پاسخ ميگويد: «ببخشين سرتون رو درد آوردم؟! » كيارستمي ميگويد: «چرا كاري كردي سرمون درد گرفت؟! » - « خيلي وقته شما رو نديدم گفتم يه كاري كنم سرتون درد كنه! » كسي ميپرسد: «راننده چرا همهاش در حركت بود، خبري از مسافر نبود؟» كيارستمي ميگويد: «بيشتر شبيه صندوقدار محرك بانك بود! (خنده! ) نه! واقعا هيچ تناسبي در فيلم نبود. مثلا بين راننده و دمپايي كه پاش بود و اون عينك. فيلمت هيچ تعريف كلي نداشت. »
فيلم بعدي: فيلم مستند«اين چند روز... » ساخته (حبيب باوي ساجد) كه به فضاي قبل از انتخابات دهمين دوره رياست جمهوري در اهواز ميپردازد. همين كه مسوول پخش فيلم «28» دقيقه زمان فيلم را اعلام ميكند، داد حضار در ميآيد! كيارستمي ميپرسد: «28 دقيقه؟! » مسوول پخش فيلم جواب ميدهد «بله!» كيارستمي مجددا با تعجب ميپرسد: «دقيقه؟! » خلاصه با كمي چانه زدن راضي به پخش ميشود! اما همين كه تيتراژ ميآيد، كيارستمي ميگويد: «نگهدار! پخش نكن! »
رو بر ميگردانم به كيارستمي كه پشت سرم نشسته است و ميگويم: «ميگذاشتين پنج دقيقه پخش شه بعد قطع ميكردين!؟ » (اشاره به سخن خود كيارستمي كه قبلتر گفته بود اگر زمان فيلمي طولاني بود، پنج دقيقهاش را ميبينيم و اگر خوب نبود كارگردان اين اجازه را به ما بدهد كه فيلم را قطع كنيم.) كيارستمي دست روي شانهام ميگذارد و ميگويد: «خب! اجازه بدين فيلمهايي پخش شه كه در مدت زمان كارگاه ساخته شده.» ميگويم«فيلم منم تو همين دوره ساخته شده. » ميگويد: «حالا ميبينيم.»
فيلم بعدي: كيارستمي با اشاره به روحيه فيلمساز كه يك دختر خانم جواني است، خطاب به اعضاي كارگاه ميگويد: «وقتي اينقدر شاد فيلم ساخته، چرا بقيه فيلم نميسازن؟ چرا كار نميكنن بقيه؟ سوال من بيجواب ماند!» - «از نقد ميترسن! » كيارستمي در جواب ميگويد: « مگه نقد نميشه؟ چه ترسي داره؟ »
فيلم بعدي: كارگردان فيلم مرد جواني است كه فيلمش درباره «خلوت آدمها» است. از لانگشات شهر كمكم به آپارتمان و بعد به داخل خانه و بعد به پشت در حمام ميرسد و صداي شرشر آب و آواز خواندن كسي در حمام و در نهايت كات به پشت پنجره كه آرامآرام مه آن را ميگيرد و ماشينهايي كه با چراغ روشن اينك ميبينمشان. تعبير كيارستمي از مه، بخار حمام است. اما كارگردان اذعان ميكند كه آن مه گرفتگي پشت پنجره، بخار حمام نبود و مه گرفتگي هواي بيرون است.
در عين ناباوري كيارستمي يك دفعه ميگويد: «اون فيلم 28دقيقهاي روپخش كنين.» (اشارهاش به فيلم من است) و ادامه ميدهد: «كه اگر خستهمان کرد سر پنج دقيقه فيلم رو قطع ميكنيم! » فيلمم پخش ميشود و ارتباط خوبي با اعضاي كارگاه و كيارستمي برقرار ميشود. در جاهايي از فيلم كه برخي آدمها با حركات و گفتار خود صحنه كميكي پديد ميآورند، صداي خنده حضار را بلند ميكند و از جمله كيارستمي... بعد از نمايش فيلم ميروم در جايگاه پرسش و پاسخ. كيارستمي صحبتش را با سوال آغاز ميكند: «تو فكر ميكني فيلمت كامله؟ » ميگويم: «هنوز بين تصاوير آرشيو ديروز و امروز خوب ارتباط برقرار نشده. » و حالا كه كيارستمي خيالش لابد راحت شده از اينكه مثلا من مدعي كار بينقص نيستم، به حرفهايش ادامه ميدهد: «من فكر ميكنم آرشيوترو بايد حذف كني. » كسي از هنرجويان توضيح ميدهد كه آرشيو در اين فيلم لازم است و اشاره ميكند به آغاز فيلم. كيارستمي ميگويد: «حالا اول فيلم اشكال نداره، اما بعد نه! فيلم رو ببر تو اون حال وهواي صحنه .... ببين تو راشات چي هست. اون جايي هم كه درباره سينما... صحبت ميكنه (حميد فرخنژاد) اضافه است. چون واقعيت اينه كه سينما
و هنر توي انتخابات نقشي نداره. »
14/11/1388
تازه روي صندلي كلاس مينشينم كه كسي برشانهام ميزند. كيارستمي است و بعد در حالي كه عينكش را تميز ميكند، ميگويد: «خيلي به فكر اون بخش... فيلمت بودم. سكانس تكاندهندهاي بود. اون بخش به عنوان يه فيلم مستقل ميتونه خيلي تكوندهنده باشه. » (اشارهاش به فيلم مستندم، اين چند روز... است كه يك ماه پيش در كلاس نمايش داده شد.) راستش دروغ چرا!؟ يك لحظه احساس شعف به من دست داد كه كيارستمي با اين همه مشغله كه ما ميدانيم دارد، چطور بعد از گذشت يك ماه از ديدن يك مستند كوتاه صحنهاش را به ياد ميآورد و مهمتر اينكه باشور و حرارت از آن سخن ميگويد.
نمايش فيلم:
يك فيلم كوتاه از يك خانم جوان. فيلم كه تمام ميشود و فيلمساز رودرروي حضار ميايستد، كيارستمي ميگويد: «من ياد كار قبليات افتادم. ولي خوبه. يك نگاه ويژه خودته. درسته فيلم عكس بود اما نگاه خودش بود. مثلا گوشت ته بشقاب رو ما بايد چطوري بدونيم گوشت پرنده است؟ و يا اون جايي كه خودشو تو قاشق ميبينه؛ نگاه خودشه. »