نسل يواشكي دهه ۶۰
گفتوگو با رسول صدرعاملي
خيلي قبلتر دهه شصتيها را من بهشان ميگويم نسل يواشكي. نسلي كه همه كارشان يواشكي بوده. تفريح و سرگرميشان، خندههايشان، دوست داشتنشان، عشقشان، راز و نيازشان با خدا، عبادتشان، شيطنتشان و همه اينها قبلتر در آيدا مطرح شده است و تمام بيمارگونگي نسل دهه 60 هم بابت همين رفتار يواشكي بود.
فيلم براي نمايش در شهرستان دچار مشكل بود؟
مشكلات فيلم تا اندازه زيادي برطرف شده است. اجازه اكران در شهرستانهاي كوچكتر را گرفتيم. شنيدم كه فردا يا پسفردا فيلم در مشهد اكران ميشود. يك پوستري در پخش داريم از دوچرخهسواري پرستو و علي، و پخشكنندهها كمي زودتر بيلبوردها را در اصفهان، شيراز و مشهد نصب كردند. ظاهرا يا امام جمعههاي محترم يا اطرافيانشان بيلبوردها را ديده بودند و خوششان نيامده بود. اما همچنان مشكل شهرهاي اصلي مثل مشهد و اصفهان به جاي خودش باقي است.
مشكلش چه بود؟
مثلا اينكه چرا يك خانم دارد دوچرخه سواري ميكند. ولي ما چون مجوز داشتيم پايش ايستاديم، تازه شهرداري پوستر ديگري را قبلا جمع كرده بود، اين پوستر كاري از ابراهيم حقيقي گرافيست خيلي خوب بود كه در آن پرستو دستهايش را باز كرده بود چيزي حالت پرواز داشت. گفتند چرا دستهايش باز است. گفتيم ببخشيد. ولي سرانجام پوستر دوچرخه را نجاتش داديم ولي آن يكي در طول كمتر از يك شب از خيابانها جمعآوري شد همان پوستر ابراهيم حقيقي را ميگويم و چند تايي پوستر با اين تصاوير باقي مانده است.
مصايب ساخت اين فيلم براي شما چقدر بود و اصلا چرا فيلم در جشنواره اجازه نمايش پيدا نكرد؟ مشكل اصلياش را چه ميگفتند؟
اين فيلم در جشنواره قبلي هم ميتوانست شركت كند و نكرد. مشكلاتش هم برميگردد به شرايطي كه جشنواره سال گذشته داشت. در موقعيت خوبي برگزار نشد و شخصا ترجيح دادم در آن حضور نداشته باشم. شرايطي كلي امروز در سينماي ايران حاكم است كه آن هم سخت بودن ساخت فيلم جدي است. انبوهي از فيلمهاي طنز با شكل و شمايل تقريبا يكسان و بازيگرمحور (كه بازيگران در اين فيلمها هر كاري كه دلشان خواست و دوست دارند و بلد هستند انجام ميدهند) مدتهاست اكران را اشغال كردهاند و تو اگر بخواهي لابهلاي اينها يك فيلم جدي بسازي ريسك بزرگي است. من هم سالها بعد از آيدا كار نكرده بودم و فقط سهگانه زائر را داشتم كه آن هم با ادامه فضاي اين سينماي اجتماعي متفاوت بود. من آقاي اربابي را از زمان كارگاه فيلمنامه حوزه هنري ميشناختم و به نظرم از نظر تلاش براي فيلمنامه، دين بر گردن سينماي ايران دارد. ما سالها در حوزه هنري يك كارگاه فيلمنامهنويسي داشتيم كه محمود اربابي مسوولش بود و فيلمنامهنويسان معتبر هم از آنجا بيرون آمدند. من بيشتر از اينكه او را يك مدير و مسوول بدانم، فيلمنامهنويس ميدانستم و ميدانم. يك تناقضي هم البته در اين قضيه وجود داشت
كه اربابي هم مسوول اداره نظارت و ارزشيابي و سانسور بود و هم فيلمنامه مينوشت كه البته نمينوشت من از او خواستم كه بنويسد مثل اينكه يك پاسبان شاعر هم باشد. از قبل رفاقتي با هم داشتيم و تشويقش كردم كه كار كند و چند طرح داد كه اين يكي را به خاطر آن تم عاشقانه خواهر برادرياش دوست داشتم. هميشه با يك تم جديد و كاملا برگرفته از جامعه ايراني ايدههايم را انتخاب ميكنم.
اين تم عاشقانه خواهر و برادري در هيچ جا كار نشده يا اگر شده من خبر ندارم. دو برادر، دو خواهر، پدر و پسر و...، همه جورش بوده، ولي اين شكل نبوده خواهر و برادري مهربانانه پاي هم بايستند و از هم حمايت كنند. البته اين در فيلمنامه آقاي اربابي به اين شكل پررنگ نبود.
خب چه اتفاقي افتاد كه فيلم در دو جشنواره جا ماند؟
فيلم حدود دو ماه با فيلمبرداري فرج حيدري فيلمبرداري شد. با تيمي كه بعضيهايشان از فيلمهاي قبلي آمده بودند، حامد بهداد را از هر شب تنهايي اينجا آورده بودم، الهام پاوهنژاد را از آيدا، بقيه كستينگ هم با كمك آناهيد آباد و درنا مدني به سرانجام رسيد. مشكل خاصي هم در توليد نداشتيم فيلم به موقع تدوين شد و به جشنواره سال 88 رسيديم. فضاي جشنواره طوري بود كه خيلي براي آماده شدن فيلم عجله نكردم. فيلم را دوست داشتم و ميخواستم شوق رسيدن به جشنواره آن را خراب نكند.
اگرچه شوقي هم در كار نبود. بعد دوباره تدوين و صداگذاري را انجام داديم و من در اين فاصله فيلم سوم آن سهگانه را كار كردم با اسم «شب و قسم به دلتنگي» كه حالا همان اسم «در انتظار معجزه» را دارد. و به جشنواره امسال رسيديم. سرمايه فيلم به غير از آن وام 30 درصدي كه از فارابي گرفته بوديم. كاملا از طرف خودمان بود، يعني از طرف من و آقاي تختكشيان آمده بود و حالا اين سرمايه دو سال بود كه بازنگشته بود. بايد حرفهييتر تصميم ميگرفتم. به خاطر همين هم تصميم گرفتيم كه دوباره به راهش بيندازيم و فيلم را به جشنواره ارايه بدهيم. اما مميزي به فيلم خورد. هيچ وقت فيلمسازي نبودم كه توقيف فيلمهايم برايم توفيق باشد. اما مميزيها خيلي كلي بود و مدام كليگويي ميكردند. هيچ كس بطور مشخص نميگفت كجاي فيلم مشكل دارد.
معنياش اين بود كه مدام خودم به جان فيلم بيفتم، فكرخواني كنم و از فيلم حذف كنم، چارهيي نبود جز اينكه دست به فيلم نزنم و فريمي از آن را حذف نكنم. من شخصا اين را تجربه نكرده بودم آقاي سجادپور به اتفاق تختكشيان فيلم را ديد و ابراز رضايت كرد. مشكلي با فيلم نداشت. جز يكي، دو ديالوگ. اما براي صدور پروانه نمايش ظاهرا با فيلم مشكلات جدي داشت. نهايتا پس از جشنواره و جلسات متعددي كه با برخي دوستان داشتيم، به چيزي حدود 10 دقيقه از كوتاه شدن فيلم رضايت دادند و فيلم پروانه نمايش گرفت.
آقاي اربابي استقبال كرد؟ طرح متعلق به شما بود يا او؟
طرح اوليه پيشنهاد آقاي اربابي بود. در ضمن بيشتر از يك طرح بود. فيلمنامهيي نوشته شده بود به نام فرشتهها گريه ميكنند كه چارچوب اصلي همين قصه بود كه ميبينيد. كاري كه من كردم اين بود آن بخش خواهر برادرياش را پررنگ كردم و شد محور فيلم. خوشحال بودم اين بار به يك دختر تنها نميپردازم، پسري هم در كنار اين دختر هست. بارها و بارها بازنويسي شد شايد چيزي حدود 10 بار. يعني من و دلارام كارخيران با هم درباره فيلمنامه گپ ميزديم و به آقاي اربابي منتقل ميكرديم و او با تمام گرفتاريهايش كار را بازنويسي كرد. قول هم داده بود كه تا جايي كه ميخواهيم كمك كند.
اختلاف نظري بين شما و آقاي اربابي نبود؟
نه زياد. ولي فيلمنامه كه آماده شد ما حالا بايد ميفرستاديم پيش خودش براي پروانه ساخت. بعد بايد ميرفت در فارابي مطرح ميشد. در فارابي فيلمنامه را خواندند و آن را رد كردند. آقاي جعفريجلوه به دو دليل عصباني شده بود؛ اول اينكه قصه فيلمنامه را دوست نداشت و موضوع فيلمنامه او را سر ذوق نميآورد. بعد هم اينكه چرا بايد يكي از مديرانش فيلمنامه را در اختيار بخش خصوصي بگذارد البته يك بخشش منطقي هم بود.
كجايش منطقي بود؟
به هر حال او بيشتر از اينكه مدير باشد نويسنده بود. اين را بعضي مثل من كه اربابي را ميشناسند، ميفهميدند. ضمن اينكه قرار نبود پولي بابت خريد و فروش فيلمنامه بين آقاي اربابي و تختكشيان رد و بلد شود. البته در آن دوران و تا جايي كه من خبر داشتم پولي رد و بدل نشد.
يعني يك قيدي وجود دارد كه هر كس مدير ميشود يا وارد ارشاد ميشود ديگر حق همكاري با سينماگران را ندارد؟
هر كس كه نه، حرف من اين است كه فكر ميكنم اربابي حتي در پست مديريتش هم ميتوانست يك فيلمنامهنويس خوب باشد. بعد از نوشتن فيلمنامه پروانه ساخت ندادند و من وارد عمل شدم. به اتفاق آقاي تختكشيان به عنوان تهيهكننده كار جلسهيي با آقاي جعفريجلوه داشتيم و من فيلم و حس و حالي كه از آن داشتم را برايش تعريف كردم. به من اعتماد كرد و دستور پروانه ساخت را صادر كرد.
مگر شما فيلم را چطور برايشان تعريف كرديد؟
آنچه كه آن لحظه در ذهن داشتم گفتم. اين پرداختن به عاشقانه خواهر برادري را و شايد اينكه بتوانيم با اين فيلم الگوي مناسبي از ارتباط خواهر و برادر در خانواده داشته باشيم. آنچه ذهنم را مشغول كرده بود تعريف كردم و گفتم تعريف خوبي از خانواده در اين روزها ندارم. هنوز هم ندارم. پدر، مادر، بچهها، چهار نفر يا هشت نفر در اغلب خانهها زير يك سقف زندگي ميكنند ولي كاري به كار هم ندارند. همه اينها را گفتم.
دقيقا با چه بخشهايي مشكل داشتند؟
ما خيلي تلاش كرده بوديم كه تصوير خانواده پرستو نقد يك خانواده متعصب و متحجري باشد كه به اطرافش و وقايعي كه در روزمرگي آدمها به خصوص نوجوانها و جوانها وجود دارد و اتفاقاتي كه پيرامونش ميافتد توجهي ندارند. حتي اگر فرزندان خودش به مشكل بربخورند و به نوعي ميخواستيم همين تعصب و تحجر را به نمايش بگذاريم. دوستان پروانه نمايش ميگفتند ميزان اين مذهبي بودن كم شود.
تعصبي بودن اين خانواده خيلي واضح نشان داده نميشود. بطوري كه مخاطب نميتواند حق را به پرستو بدهد.
مثلا در شروع فيلم صحنهيي بود كه شما بخشهايي از آن را ديديد كه پدر به نجاري مقدم ميرفت در ارتباط با زن غريبهيي كه با خود به محله آورده بود و كلي آنجا حرف داشت و امر به معروف و نهي از منكر ميكرد. از اين آدمها كم نداشتيم، آدمهاي مومن اما متكبر و خودخواه. امر به معروف و نهي از منكر در جاي خود درست است اما هنوز مردم جامعه ما برخوردهاي فيزيكي آن دوران را از ياد نبردهاند مخصوصا با دخترها جار و جنجال و صدمه روحي و ذهني به دخترها و زنها به بهانه امر به معروف و نهي از منكر كم نبود. در واقع ميخواستيم نقدي به اين مسائل داشته باشيم. مثلا آنجايي كه داخل عكس جشن تكليف را ميبيني.
من همه جا و در همه وقت زنان بيحجاب و باحجاب را ديدهام. هر دو از احترام برخوردار بودند اما بدحجابي را نميفهمم آن هم به اين شكل گسترده كه روز به روز گستردهتر هم ميشود. من ميتوانم به يك خانم كه بيحجاب باشد، در هر كجاي دنيا، لبنان، تركيه، مالزي و كشورهاي ديگر كه متانت و وقار خودشان را هم حفظ ميكنند احترام بگذارم. و اگر ايمانم را دوست دارم به يك زن باحجاب احترام همراه با تهذيب بگذارم ولي اين بدحجابي مزمن كه بيشتر تمسخر حجاب است را نميفهمم و به اين ترتيب است كه در اين سه دهه بدحجابي شده است بدكارگي و همه بدهاي ديگر. جرم و گناهي خاص جامعه ما كه هر روز هم اثرات سوء آن بيشتر ديده ميشود و از بخشي از زنان ما يك باور سردرگم بيهويت و مجرم را آشكار ميسازد. چند روز پيش نويسنده طي يادداشتي در روزنامه رسالت «زندگي با چشمان بسته» را يك فاجعه سينمايي خوانده بود چراكه معتقد است آدمها در اين فيلم همديگر را بغل كرده و لمس ميكنند كه منظور ايشان ميتواند دو جاي فيلم باشد؛ يكي در سكانس ناهار خوردن و زيتون كه علي گوشه روپوش پرستو را ميگيرد و هر قدر هم كه دقت كنيد بيشتر از اين نخواهيد ديد. يكي ديگر هم صحنه پاياني
فيلم است كه پرستو براي همدلي با پدرش دستش را پشت او ميگذارد، پدري كه هم كت پوشيده و هم پالتو و البته خيلي هم با احتياط اين كار را ميكند. تحجر يعني همين. يعني يك نگاه نهچندان سلامت و مومنانه به آن چيزي كه ميخواهيم دوستش نداشته باشيم.
كه البته الان هم در فيلم هست و خيلي كمرنگ نشده...
بله، مثلا در سكانسي كه علي و پدرش هستند و پدر مغازه را براي هميشه ميبندد، ميگويد كه من يك شب قبل از اينكه بيايي ميخواستم پرستو را بكشم. و علي حيرت ميكند كه چرا، براي حرف مردم؟ و پدر برايش توضيح ميدهد كه نه، حرف مردم نيست، اين وظيفه من است و تكليف است و حذف همين چند كلمه آخر كل سكانس را خندهدار كرده است. اين بخش حيف شد كه درآمد.
شما قبل از سهگانه زائر، يك سهگانهيي داشتيد كه باز هم دغدغهتان نسل ما بود. يعني دهه شصتيها. اما در آن سهگانه خانوادهها اينطور خشك و سفت و سخت و مذهبي نيستند. اما به اين فيلم كه ميرسيم يكدفعه با چنين خانوادهيي مواجهيم. اين تغيير ديدگاه چطور بوده؟ ما آنجا ترانه را داشتيم، آيدا را داشتيم و تداعي و درگيريشان با خانوادهها بيشتر نسلي بوده تا اعتقادي.
اصلا در آن سه فيلم چشماندازهاي واضح و شفافتري از آينده داشتهايم. اميدواريهاي خوبي وجود داشت. البته در اين هم اميدواري وجود دارد ولي شكلش فرق ميكند. اگر بخواهم در يك جمله بگويم، طعم زندگي براي خيليها عوض شد. طعم پدر و مادر، فرزند، خانواده، ارتباط، دوستان، همسايهها، شهروند، با هم بودن، وحدت، همدلي، با هم به يك افق نگاه كردن، طعم همه اينها جور ديگري شده است. خيلي قبلتر دهه شصتيها را من بهشان ميگويم نسل يواشكي. نسلي كه همه كارشان يواشكي بوده. تفريح و سرگرميشان، خندههايشان، دوست داشتنشان، عشقشان، راز و نيازشان با خدا، عبادتشان، شيطنتشان و همه اينها قبلتر در آيدا مطرح شده است و تمام بيمارگونگي نسل دهه 60 هم بابت همين رفتار يواشكي بود. اين يواشكي بودن به خانواده هم كشيده شد و فاصلهيي بين والدين و فرزندان افتاد كه دليلش هم حجم اطلاعات بالاي فرزندان به نسبت پدر و مادرهاست. يك دختر يا پسر 15، 16ساله احساس ميكند كه آگاهياش خيلي از پدر و مادرش بيشتر است و دليلش هم همين اينترنت و اين چيزهاست كه آنها را از هم دور ميكند و تو ميبيني پنج، شش نفر زير يك سقف زندگي ميكنند و هر كدامشان هم تنها هستند.
زير يك سقف براي هم اساماس ميدهند بين خود نشانههايي دارند كه هيچ كس جز خودشان آن را نميفهمد آنچه كه مثلا براي نسل ما كمتر بود. چون تجربههاي اجتماعي كمتري داشتيم. مدام براي حرف مردم و آبرو زندگي ميكرديم. دقيقا برخلاف نسل شاداب و باهوش و بيپرواي اين روزها. دهه هفتاديها را ميگويم.
اين دغدغه شما درباره نسل دهه60 از كجا نشات گرفت؟
از فيلم دختري با كفشهاي كتاني شروع شد.
چه شد كه دختري با كفشهاي كتاني ساخته شد؟
خب، اينها يك فكري بود. اين سه گانه از قبل طراحي شده نبود و موقع ساخت هر كدام ايده بعدي هم آمد. وقتي دختري با كفشهاي كتاني ساخته شد، ايده ترانه آمد يا وقتي ترانه ساخته شد، ايده آيدا آمد و اينطور نبود كه من از قبل بنشينم بگويم ميخواهم سهگانه بسازم. خود به خود اينطور شد و اگر سهگانه شد روزنامهنگاران و منتقدان گفتند نه من. آنجا نسل دهه60 دختري بود كه دوست داشت از ميدان تجريش تا وليعصر با كفش كتاني روي لبه جدول راه برود. آسيبپذير است. روحيه حساس و عاشقپيشهيي دارد. زود رنج است. احساساتش خيلي دم طاقچه است و تا از كنارش رد بشوي ميافتد و ميشكند. وارونه اين شد ترانه كه بسيار فيلم اميدواركنندهتري بود. مقاومت و ايستادگي را نشان ميداد. ولي وقتي آن فيلم هم تمام شد من گفتم اين تا كي اينقدر مقاومت و با جهان جدال كند؟ پس كي زندگي كند، كي لذت ببرد؟ در آيدا هم جاي دوربين را عوض كرديم و از نگاه ترانه و تداعي به خانواده نگاه كرديم. و اينچنين بود كه ادامه ترانه، شد زندگي با چشمان بسته.
چرا محور همه اين فيلمها دختر است؟ مگر دهه 60 پسر ندارد؟
سوال جذابي است كه پاسخ سختي دارد اما به هر حال فكر ميكنم چند دليل دارد. باز با همه اين شرايط كه داريم فكر ميكنم كه پسرها شرايط بهتري داشتند. و بعد هم اينكه دختر براي سينما خيلي دراماتيكتر است. بخش قابل توجهي از جامعه ما دخترها هستند آنها تاثيرپذيرترند. ولي زندگي با چشمان بسته ديگر اينطور نيست و علي و پرستو هر دو محورند.
ولي علي خارج از خانواده است.
خب بله. ولي حضورش با نامههايش، با يادهايش احساس ميشود.
علي در موقعيت قرار نگرفته كه ببينيم ميتواند از پس خانوادهاش و شرايط جامعهاش بر بيابد.
ما فقط ميدانيم علي در يك دوراني از خانواده دور شده. مقدمه قبل از تيتراژ يك بخشي از گذشته است و سالها قبل است و همه با هم مهربانند و بعد از تيتراژ زمان حال است. و تو بايد اين تلخ شدن طعم زندگي را در اين بخش احساس كني. پرستو هم اين تلخي را احساس ميكند.
قبل از تيتراژ به نظر ميرسد كه پرستو با وجود اين فضاي خانواده و محله سنتي، خيلي مشكل خاصي ندارد و اين را پذيرفته. كدهايي هم در اين رابطه ميبينيم. مثلا آن سرخوشي كه دم مسجد و موقع برداشتن شيريني دارد و...
اگر اين خانوادههاي سنتي را بشناسي، ميداني كه در اين خانوادهها تا 10، 11 سالگي به بچه و مخصوصا دختر دوران خوب و خوش طلايي را ميگذرانند و همه دوستشان دارند، همه مراقبشان هستند و... بعد كمكم دور ميشود و احساس ميكند كه نگاهها روي او سنگينتر ميشود. در هر جامعه سنتي يا ايدئولوژيك. پرستو ميخواهد خودش را از اين فضا بيرون بكشد. نه لجبازي، بلكه يكجور مقاومت. به همين خاطر هم ترسي ندارد از اينكه كسي ببيند از ماشين غريبه پياده ميشود. در دو فصل ميبينيم كه با دو ماشين غريبه ميآيد. اوضاعي ميشود كه در نامههايش ميگويد هرچه كردم فايده نداشت، مدام بايد جواب بدهم، بايد معذرت بخواهم، شرمنده باشم، احساس گناه كنم. وقتي جواب ميدهم ميگويند دروغ ميگويي، يا همهاش را نميگويي. و ديگر جوابي نميدهم. يا وقتي ميگويد احساس ميكنم كارتهاي صدآفرينم را ازم پس ميگيرند. اينها تجربههايي است كه در فيلم بخشي از آن را نديدهايم و حالا به نتيجهاش ميرسيم كه همه شماها داشتيد.
همه ما داشتيم. اما اين احساس تعلق به خانواده كه در دهه شصتيها هست در پرستو هم وجود دارد.
پرستو با خانواده مشكل ندارد و انگار شيطنتهاي سن و سال خودش را تجربه ميكند. اما اين شيطنتها در قوانين يك محله سنتي است كه اين رفتارها در آن نميگنجد. پرستو ميخواهد در برابر اين كمي مقاومت كند. قوانين محله را به هم ميزند و بنابراين تنها ميشود. بعد در خانواده هم تنها ميشود. اگر دقت كني در اولين سكانس روز، پس از تيتراژ، وقتي سر ميز صبحانه ميايستد و مادر برايش صبحانه را آماده كرده، او فقط منتظر است مادر صدايش را بزند، نامش را بگويد تا همهچيز حل شود. ولي انگار قبل از آن يك عالمه اتفاق افتاده تا رسيده به اينجا. يعني خانواده بيشتر از پرستو در اين شرايط مقصر است، به خاطر همان رفتارها. تا ميرسيم به همان فصلي كه ميخواهند او را بكشند و نميتوانند و طبيعي هم هست كه نتوانند. ولي اين وسوسهيي است كه به هر حال در ذهنشان هست.
براي خانواده، پرستو اهميتي دارد؟
داشته اما به نظر در زماني كه ما در فيلم نميبينيم، در مرحله دوم، خانواده از پرستو نسبتا نااميد شده.
يعني تلاشهايي هم شده كه ما نميبينيم؟
كاملا. اين خيلي مهم است تماشاگر اين را حس بكند. مخاطب اصلي كه هدف ما بوده كاملا اين موضوع را درك ميكند. اين را با چند كد در نامهها ميفهمد. ذوق قبولي در دانشگاه، بعد تحقيرشدگيهاي خيلي پيشپاافتاده و كوچك كه خيليها تجربهاش را دارند. اين دختر كه در مسجد آن رابطه پدر دختري خيلي خوب را دارد، بعد در حراست دانشگاه او را به بيپروايي متهم ميكند. حرمت خيلي مسائل از بين رفته است. او در دانشگاه در مقابل پدر قلمداد ميشود.
شما فكر ميكنيد كه نبايد اينها را در فيلم توضيح داد؟
نه نيازش را احساس نميكردم. از ابتدا ميخواستم اين شكل كار را تجربه بكنم و براي تماشاگر باهوش فيلم بسازم. شايد كمي در اين زمينه زيادهروي هم كرده باشم ولي الان لذت ميبرم كه ميبينم تماشاگر متوجه شده. و هميشه گفتهام مثل داستانهاي ريموند كارور كه قصه اصلي در ذهن تماشاگر ميگذرد و به قولي قصه اصلي، سفيدي فاصله بين خطوط است. در اين فيلم بابت هر تصوير كه نشان ميدهيم يك خاطره شيرين يا تلخ در ذهن تماشاگر از خودش و اطرافيانش نمايان ميشود. او مدام در اين فيلم خاطراتش را به ياد ميآورد. مساله براي من تربيتي بودن فيلم يا مفيد بودنش براي خانوادهها نبود. اين بود كه نسل دهه شصتيها احساس كنند يك نفر با آنها همدردي ميكند. خيلي هم مثل خودشان يواشكي اين كار را ميكند. يعني اگر اتو استپ در خيابان ميزند يا ميرود و ميگويد و ميخندد، ما يك بخشياش را ميبينيم. لازم نيست همهاش را نشان دهيم.
جالب است كه شما خود را با نسل خاصي همراه كرديد. اين همراهي در سالن سينما هم ديده ميشود؟
تجربه اينكه اين نسل خودش را ميبيند جذاب است. بعضيها هم بد و بيراه نوشتند ولي تماشاگر خنثي نداريم كه اگر بپرسي فيلم چگونه بود شانههايش را بالا بيندازد يا فيلم را فهميده و از آن تعريف ميكند يا حوصله فيلم را نداشته و به آن بد و بيراه ميگويد.
درست، ولي قبول داريد مخاطب عادت كرده كه يك پيشينهيي از شخصيتها به او بدهيد؟
عادت را اينطوري ازش بگيريم ديگر. اين عادت را ميشود عوض كنيم. مگر الان از فيلم استقبال نشده؟ پس فيلم را فهميدهاند. الزامي نداريم پاي اين عادتها بايستيم. خيلي نگران بودم كه اين فيلم شكست تجاري بخورد، مثل آيدا كه تنها فيلم من بود كه سرمايهاش را بر نگرداند ولي الان اتفاق خوشايند اين است كه اين تجربه 60، 70 درصد دارد جواب ميدهد. وقتي من ميروم به سينماي مركزي در ميدان انقلاب كه پاتوق آدمهايي است مسافر، سرباز و... كه يا ميآيند يا ميروند و يك بليت سينما ميگيرند تا وقت تلف كنند، بعد ميبينم كه سكوت مطلق برقرار است، و نفس هيچكس هم درنميآيد، خوشايند است. حالا شايد بعدش هم بيايند بيرون بد و بيراه بگويند. يا برو جلو اين پرديسها، مثلا پرديس ملت، زندگي با چشمان بسته و همين فيلم مردان ونوسي، زنان مريخي، همزمان در دو سالن متفاوت شروع و تمام ميشود. بعد از پايان فيلم تماشاگر مردان ونوسي، زنان مريخي، بشكن ميزنند، تماشاگر «زندگي با چشمان بسته» به نقطهيي خيره شدهاند و ميانديشند. همه دارند زمين و آسمان را نگاه ميكنند.
اين كدگذاري شما به خاطر ويژگيهاي نسل دهه 60 هم بود؟
بله، تجربه آن سه فيلم هم خيلي كمكم كرد. بويژه آيدا. ولي ميخواستم به يك فرم جديد در فيلمنامه برسم. اما طبيعي است كه تحقيرهاي ريز و پيش پاافتادهيي هم كه در مجموع يك نسل را افسرده ميكنند، من را به ساخت اين فيلم سوق داد.
قبل از پرستو، يك نفر ديگر هم هنجارهاي محله را شكسته و آن هم داستان فرعي و موازي است كه فرهاد قائميان آن را پيش ميبرد.
در واقع اگر پدر پرستو به كارش وفادار است و هنوز پرده حصير ميبافد- كه براي خودش يك بيانيهيي هم دارد و ميگويد كه پرده حصير نبايد خوشگل باشد و بايد بزني كه داخل خانهات ديده نشود نه اينكه جلبتوجه كند- مقدم دارد در برابر اين طرز فكر اعتراض ميكند و مدام سعي ميكند بهروز و مدرن باشد. يكجوري افراط و تفريط.
ولي دارد زندگياش را هم ميكند.
بله، ظاهرا محله او را پذيرفتهاند. مشكلي با او ندارند.
جالب است كه پسرهاي داستان، يعني علي و اميد، تفاوت رفتاري پرستو را خيلي راحتتر ميپذيرند و با او كنار ميآيند. چرا؟ مگر آنها در آن محله بزرگ نشدهاند؟
چرا، ولي آنها آرماني هستند و نمونه عيني آنها كمتر ديده ميشود. علي و اميد را كه ميبيني دلت ميخواهد هر محله يك علي و اميد داشته باشد. دوست داشتي خودت، يا خواهرت آنطوري باشيد. دلمان ميخواهد هر محله يك علي و اميد داشته باشد. علي اغراق است. كسي كه آنقدر تلاش كند قضاوت نكند. و بيشتر از او اميد كه تا پايان پاي دوست داشتن ميايستد تا آن جايي كه علي موقعيت را فراهم ميكند و ازش اعتراف ميگيرد.
بحث بعدي، بحث پايانبندي است. چه اميدي در اين پايانبندي وجود دارد؟
به نظرم اين اميدواركنندهترين فيلم من است. اين محله يك قرباني نياز دارد. علي يك كار فرشتهگونه انجام داد، و ما دوستش داشتيم. از جاي دوري آمده و همه مشكلات را حل كرده. به نظرم هر كسي يك ماموريتي در دنيا دارد. سهراب سپهري را ببين، فروغ را. وقتي ماموريتشان تمام شد بايد بروند. مثل همه بچههاي جنگ و انقلاب. ما دوستشان داشتيم و زود هم رفتند. علي هم ماموريتش را انجام داد و رفت. وقتي صدايش را ميشنوي كه همه مردم محله را با اسم كوچك صدا ميزند، يك انرژي خوبي دارد كه ممكن است در آن لحظه نگيري، ولي در ادامه اثرش را خواهد گذاشت.
يعني علي هزينه شد؟
بله، ميتوانست يا لبخند زيباي پريسا را انتخاب كند يا مرگ را. ولي به نظرم بايد مرگ را انتخاب ميكرد چون تاثير بيشتري بر محل داشت.
و صحنههايي كه من خيلي دوستشان نداشتم. مثل آن دعواي علي و اميد. بيشتر فيلمهاي مسعود كيميايي را تداعي ميكرد.
دو رفيقند كه پرستو مساله هر دوي آنهاست. علي كه ميداند دوستش يك علاقهيي به پرستو دارد، از اميد انتظار داشته كه مواظب خواهرش باشد و اميد هم از او گلايه دارد كه چرا گذاشتي رفتي. به جاي اينكه با آدمهايي كه از بيرون آزارشان ميدهند دعوا داشته باشند، با خودشان دعوا دارند. سكانس حوض هم همينطور، يك مواجهه با خود است. با توجه به اين توقعات اين دعوا شكل گرفت. ولي در اجرا مشكل داشت و به دليل باد، صداي خوبي نداشت. به هر حال خود من هم از اين سكانس خيلي راضي نيستم و با تو موافقم. تجربه خوبي هم نبود كه با رفلكتور و ليپ سينك بد و... خراب شد.
فكر ميكنيد اين نسل در مواجهه با خودشان و صحبت با هم نسل خودشان هم اين صراحت را ندارند كه بدون پنهانكاري حرف بزنند؟
چرا، به نظرم دارند كه در پايان آن اتفاق ميافتد. با وجود همه سوءتفاهمها و مسائل محله، در آخر با هم صحبت ميكنند، اما به خاطر فضاي محله و آن تعصب و مسائل خاص، كه هيچ كس نميتواند به روي خودش بياورد كه آيا اين دختر فاحشه شده يا نه، و خود پرستو هم به اين قضيه دامن ميزند و از انگشتنما شدن فرار نميكند، همان لجبازياي كه قبلا صحبتش را كرديم؛ لجبازي ناشي از تحقير ديگران با خودش. اين قضيه به تاخير ميافتد ولي باز هم در پايان وجود دارد. حالا شايد در فضايي شبيه به بازجويي و آن روش خاص شبيه شكنجهگران.
انتخاب ترانه عليدوستي به نظرم انتخاب بسيار خوبي بود.
انتخاب اول بود. بعد از 11 سال دوست داشتم كه دوباره با او كار كنم. احساس كردم كه نقشهاي مكملش زياد شده بود.
به لحاظ ميميك چهره و صورت هم اين قابليت را دارد كه هم مثلا نقش دختر دبيرستاني را بازي كند و هم...
بله، اتفاقا خيليها به من گفتند كه اين نقش به درد ترانه نميخورد و هنوز ما او را همينطوري معصوم ميدانيم. اين از همان تاثيراتي بود كه از فيلم ترانه رويشان مانده بود. البته ميتواند اين را بشكند، در فيلم كنعان هم تلاش كرد زنانگي را بازي كند كه نشد، اما خيليها با آن پسماندهاي فيلم ترانه نگاهش ميكردند و مطمئن بودند كه اين آدم نميتواند بد باشد. شايد اگر چهره ديگري بود بيشتر دلشوره به وجود ميآورد كه نكند اين قضيه درست باشد.
حامد بهداد هم برادر خوب و مهرباني است به دور از هرگونه افراطيگري در بازي.
حامد دو تا كار با من كرده و. . .
جالب است كه ميتوانيد هدايتش كنيد. با شما راه ميآيد؟
به زور. با درگيري و دعوا. شوخي با هم نداريم. در هر شب تنهايي هم كمي بايد با او ديكتاتورمآبانه رفتار ميكرديم و جديتر. نميتوانست هم راه نيايد. اماذات آرتيست بودن حامد را دوست دارم . او ذهن پرشگري دارد كه كمكش مي كند هميشه و در همه حال روبه جلو باشد
فرهاد آييش و پريوش نظريه چطور؟ كمي سرشان بحث دارم.
آييش را دوست داشتم، اكثر نقشهايش هم طنز بود و احساس ميكردم كه قابليتهاي ديگري جز نقشهاي كمدي دارد. خودش هم تا 10 روز اول فيلمبرداري فكر ميكرد اين نقش، نقش او نيست ولي در روز يازدهم به سمت من آمد، مرا بوسيد و تشكر كرد. شماها چون يك مجموعهيي از كارهاي طنزش را ميبينيد، احساس ميكنيد كه نميتواند در اينجا انتخاب شود.
پيرمرد مهرباني است كه آدم تعصب را در رفتارش قبول نميكند.
به نظرم بازي ماندگاري كرد. تماشاگر قبولش كرده و اگر خوب نبود باورش نميكرد. شما بيشتر فيلم ميبينيد و نقد مينويسيد ولي بايد با دانش تماشاگر فيلم را ببينيد. پريوش نظريه هم به نظرم مادر بسيار درستي است. با توجه به سوابق خوبي كه در بازيگري داشت و كارهاي خوبي كه از او ديده بودم. تفاوت سنيشان هم لازم بود و نميخواستم هر دو پيرمرد و پيرزن باشند. به نظرم از نظر چهره هم نظريه مادر درستي براي ترانه بود.
پريوش نظريه به لحاظ چهره و زاويه صورتش بيشتر ميتواند نماينده قشر متوسط باشد.
شايد اگر ما چند صحنه مذهبي ديگر را به رفتار او اضافه ميكرديم اين بيشتر درميآمد. ولي خودمان كمترش كرديم. مثل آن لحظه كه ميآيد و ميبيند شلوغ شده و دارند امضا جمع ميكنند. من به هر حال از اين هارموني بازيگران خيلي راضيام و به نظرم اگر عوض ميشدند اين تاثير حسي در نميآمد.
اما الهام پاوهنژاد گزينه مناسبي است. ظاهرا شما تواناييهاي او را خوب شناختيد. در «ديشب باباتو ديدم آيدا» هم توانستيد از او چهره جديدي نشان دهيد.
دوست داشتم با پاوهنژاد دوباره كار كنم. اين دومين فيلم سينمايياش بود. بيشتر بازيگري را در تلويزيون و تئاتر از او سراغ داريم. در اولي، آيدا تواناييهاي تازهيي را نشان داد. مثل خانم مهتاب نصيرپور كه به نظرم بازيگر بسيار خوبي است و اميدوارم بار ديگر با او كار بكنم.
و پولاد كيميايي كه خيلي خوب او را از فضاي فيلمهاي پدرش كنديد.
پولاد واقعا بايد جور ديگري از بازي را از خود نشان بدهد. او حتما بايد در يك فيلم عاشقانه خيلي خوب بازي كند. با آن نگاههايي كه از مادرش به ارث برده و انگار شبيه به مادرش است.
الان وقتش شده كه به نسل دهه 70 بپردازيم؟
خيلي. بايد خيلي بيشتر از يك نفر سراغ اين كار بيايند. اين شفافيت و زلال بودنشان، نترس بودن و بيپروا بودن را بايد يك نفر همراهي كند و به خودشان نشان دهد. اما كار دشواري است شايد به دردسرش نيرزد. جايي از آقاي مطهري خواندم وقتي قطار دودي ميايستد، ابهتي دارد و بچهها كنجكاو هستند داخل آن را ببينند اما وقتي قطار حركت ميكند و دود آن به هوا ميرود بچهها به دنبال قطار به آن سنگ پرتاب ميكنند. حكايت آدمي است كه تا وقتي ايستاده حركتي نميكند همه حرمتش را دارند اما همين كه به قصد هدف در مسير قرار گرفت همه او را ميرنجانند.
يعني ميگوييد سينما ميتواند اين نقش اجتماعي را ايفا كند؟
خيلي. فرهنگسازي ميكند. يك چيزي كه مسوولان فرهنگي نبايد نگران باشند اين است كه يك فيلم هر قدر هم كه بد باشد، تاثير مخربي روي تماشاگر ندارد. نميتواند ذهن مردم را مغشوش كند. به خاطر آن آدابي كه سينما رفتن و با هم فيلم ديدن دارد. ولي بر عكس آن وجود دارد. ميتواند باعث فكر شود. اينكه پدر و مادر را به فكر وادارد. چه كسي مخترع اين جشن تكليف در مدارس بود؟ از كي شروع شد؟ چطور يك دختر بلد است النگوي طلايش را قايم كند، اگر معتقديد عفافش به حجاب است، چرا اين را بهش ياد نداديد كه بدنش را چطور نگهداري كند؟ آنكه از يك سكه بيشتر ميارزد. همهچيز رنگ و بوي سياسي گرفت و تناقضهاي ناشي از حجم بالاي اطلاعات كه يكدفعه بهشان رسيد باعث اين چيزها شد.
به نظرم پدر و مادرهاي ما هم دچار اين دوگانگي بودند. هم در جامعهيي سنتي رشد كردند و هم در عين حفظ ريشهها، ميل دارند كه بچههايشان مدرن بار بيايند.
آنها هم دو جور رفتار ميكردند. يا كاملا بچهها را رها ميكردند تا هر كاري ميخواهند بكنند، شايد چون خودشان نتوانسته بودند هر كاري دوست دارند انجام بدهند، يا بشدت سختگير بودند و در تربيت افراط ميكردند.
و پرستو نشان داد كه ميتواند يك تعادلي در اين وسط ايجاد كند.
بله، يادت باشد آن دو دختر فيلم آيدا هم در امنيت آن شهرك زندگي ميكردند. به محض اينكه ميخواستند از آن شهرك بيرون بيايند آن هيولا ديده ميشد. اينجا هم همين است. اين محل هم قواعد و اصول خاص خودش را دارد كه پايت را كه از آن بيرون ميگذاري قضيه فرق ميكند. اين سياست دانشجو كردن بچهها مگر فاجعه به بار نياورده؟ دخترهايي كه از اول تا پيشدانشگاهي لاي زرورق بزرگ شدهاند و پدر يا مادر مسووليت بردن و آوردن آنها را بر عهده گرفتهاند و حالا رهايشان ميكنند.
با وجود همه اين سختيها، اگر قرار باشد فيلم بعدي را كار بكنيد چطور ميشود؟ چون در نهايت آنهايي كه بايد بفهمند خودشان را به آن راه ميزنند.
نه. خيلي هم اينطور نيست. بازخوردها در همين چند روز خيلي جالب بوده. در خود هيات بازبيني ارشاد من نظرات خيلي متفاوت درخشاني شنيدم. در فارابي نمونهيي از اين تحجر باعث شد فيلم در سينمافرهنگ به نمايش درنيايد و چيزي حدود 100 يا 200 ميليون تومان ضرر كرديم. آنها عين پدر پرستو رفتار ميكنند. ميگويند كه نبايد در سينما فرهنگ فيلم اكران شود.
دلايل پدر پرستو را هم ميآوردند؟
دقيقا اينجا ميفهمي كه واقعا چرا اين بيتدبيري در مديران مانده. نزديك انتخابات كه ميشود همه جور ديگري رفتار ميكنند. من شهردار شهرمان را دوست دارم. او در اين شهر منشا كارهاي خوب بوده اما نميدانم چرا در اين روزها از مديراني استفاده ميكند كه فكرشان تغيير كرده است. بعد بيلبوردي را كه در آن دست پرستو باز است جمع ميكنند؛ يكجور افراط وحشتناك.
شما اينها را كه ميبينيد نااميد نميشويد؟
نبايد نااميد شد. به هر حال مملكتمان است. حسين الهامي يك روزنامهنگار درجه يك بود كه من سالها با او كار كردم و از او آموختم. هفته پيش در مراسم ختمش، يك نسل پير و پيشكسوت از روزنامهنگاران را ديدم كه يادگار آن نسل درخشان است؛ نسل درخشان اختناق قبل از انقلاب هوشمندانه مينوشتند و فرهنگسازي ميكردند.
شما به فرش قرمز اعتقاد داريد؟ مثلا تا به حال به اين فكر كردهايد كه براي فروش فيلمتان خودتان بليت بفروشيد؟
فرش قرمز خيلي چيز خوبي است ولي ما هنوز فرهنگش را نداريم. وقتي تو بازيگرهايي داري كه فكر ميكنند بعد از پايان كار، حضورشان در اين مراسمها كه برگزار ميشود ممكن است باعث فروش فيلم شود و نميآيند، يا بازيگرهايي داري با فرهنگ فيلمفارسي، كه معتقدند اسمشان در تيتراژ جاي درستي نيست، آنوقت اين حرفها ديگر فايده ندارد. تيمورك اينجا جواب نميدهد، چون در تيم ورك ديگر مهم نيست چه كسي اسمش اول است، چه كسي آخر. اصلا تماشاگر جاي ما را تعيين ميكند. وقتي از هفت بازيگر پنج نفر به جايشان اعتراض دارند يعني آنها مشكل دارند ديگر. اين فرهنگ فيلمفارسي است و بايد با آن مقابله كند. يك تيم ورك ميآيد و هشت قسمت هري پاتر ميسازد ولي ما اينجا چطور چنين كاري كنيم. باز از اين بابت دستش درد نكند كه در اخراجيها، توانست دو، سه تا بازيگرش را تا سومي هم بكشاند. بازيگرهايي كه آن دانش آكادميك را ندارند كه سينما برايشان مهم باشد نه مناسبات فرديشان، نميفهمند كه فرش قرمز به خود سينما احترام ميگذارد و مردم را به ديدن فيلم تشويق ميكند. بعد خودشان را لوس ميكنند و ميگويند بايد به من پول بدهي تا بيايم. همدلي و همراهي براي ديده شدن
فيلمي كه خودشان در آن بازي كردهاند، ندارند. چه توقعي آنوقت از بيرون داريم وقتي خودمان به خودمان پشت پا ميزنيم. وقتي آنقدر توقعات حقيرانه از حضورمان در چنين مراسمي داريم. يك خودشيفتگي مفرط آزاردهنده دارند.
شما نميدانستيد بعضي از بازيگران خودشيفتگي دارند؟ چرا از آنها دعوت كرديد؟
اين همه سال با بازيگر كار نكرديم و خيلي هم خوب بود. بچههايي كه پشتكار داشتند و جنبه شهرت داشتند ولي اينها نشان ميدهند كه جنبه شهرت ندارند. و به همين خاطر تاريخ مصرف دارند. من در طول اين 30 سال با نمونههاي متعددي از اين دست كار كردهام. سينما به جايي رسيد كه اين جوانها حالا لذتش را ميبرند. پول كلان ميگيرند، خودنمايي ميكنند، و حتي احترام به بزرگتر خودشان هم نميگذارند؛ كساني كه زودتر وارد اين سينما شدهاند. به همين خاطر فرش قرمز ديگر معنايي ندارد.
پس چرا خيلي از بازيگران ادعا ميكنند كه بازي در فيلم خوب برايشان مهم است نه طولاني بودن نقش و اسمشان در پوستر و تيتراژ؟
نه. برخيشان به خاطر اينكه دانشش را نداشتند و كسي ازشان مراقبت نكرد، اين را دارند. برعكس همه جاي دنيا كه تا كسي ميخواهد كمي روي جامعه اثر بگذارد سيستم فرهنگي و آموزشي سريع رويش مراقبت انجام ميدهد. چه در ورزش و چه در سينما.
شما برنامه هفت هم ميرويد؟
نرفتم و نميروم. به نظرم خوب نيست. با اينكه ممكن است براي فيلم تاثير خوب هم داشته باشد. صدا و سيما يك فرصت بسيار خوب را در اختيار مجري و تهيهكننده اين برنامه گذاشته كه اين فرصت مناسب دارد از دست ميرود. مشكل من با دوست سابقم جيراني و اين برنامه اين است كه او هر هفته دارد آدرس غلط به مخاطب ميدهد. مشكلات سينما چيزهاي مهمتري است تا مسائل دمدستي و پيشپاافتادهيي كه برنامه هفت به آن ميپردازد. تو يك جايي بايد پاي اصولت بايستي و خيلي به فروش فكر نكني.
شما كه تا الان خوب هم پاي اصولتان ايستاديد.
سعي كردم. براي اينكه اين كار خيلي ارزشمند است و اگر اين را درست درك كني حتي اگر به ضررت تمام شود باز درست رفتار ميكني. مردم هم باهوشند و همهچيز را ميفهمند. همين استقبالشان از يك فيلم، يعني ما ميفهميم تفاوت يك فيلم را كه پايش زحمت كشيده شده، با يك فيلم ديگر. باز هم دارم ياد همان نقل قول آقاي مطهري و حكايت آن قطار دودي ميافتم.