زندگي پاريسي جيمز جويس
«تريست، زوريخ، پاريس 1921-1914»، «پاريس 1939-1922». هر آن كس كه جويس را خوانده است، مكانها و تاريخهاي مشهوري را تشخيص خواهد داد كه نوشتن «اوليس» و «بيداري فينگانها» را به زمينهاي خاص مرتبط ميكند؛ موقعيتهايي كه اهميتشان فقط روايي نيست بلكه اگر فقط بر اساس تكرار اين نامها در كتاب آخر جويس قضاوت كنيم، ساختاري نيز هست.
دوران تبعيد جويس در سه شهر سپري شد كه هركدام به نوبه خود، نطفه تحولات تازهاي را در نوشتن «اوليس» در دل داشتند؛ تحولاتي كه به پاريس ختم شد. آيا اين اتفاق از او يك «پاريسي» ساخته است؟ اگر از جويس در مقام يك «پاريسي» سخن ميگوييم، دو تصوير و دو كليشه متضاد، بلافاصله به ذهن متبادر ميشود: تصوير اول، جويس به عنوان يكي از اعضاي جمعيت «تبعيديان» بوهمي، نابغهاي ايرلندي كه صداي تنورش را با صداي «زايران» آوازخوان مست آمريكايي همراه ميكند و در جوار آنان بين «اودئونيا» و كافههاي مونپارناس پرسه ميزند.
تصوير دوم، نويسندهاي منزوي، كه تنها با خانواده و گروه كوچكي از دوستانش معاشرت ميكند، در برج عاجش به سر ميبرد و كاملا نسبت به محيطش بيتفاوت است و خود را وقف آن شاهكاري كرده كه بناست تاريخ واقعي او را پايان بخشد، پيش از آنكه آخرالزمان آغاز قرن فرا رسد.
اگر هر دو اين كليشهها عنصري از حقيقت را در دل داشته باشند، در اينجا تلاش خواهم كرد كه نشان دهم در وهله اول اين كليشهها به مراحل مختلفي از زندگي پاريسي جويس ربط دارند و در گام بعد، اينها موجب بدفهمي روابط نظاممندي هستند كه جويس با ايتاكاي محبوبش [ايتاكا مجمعالجزايري است در نزديكي يونان كه ماجراهاي سفر اوليس، قهرمان اوديسه هومر، در آن ميگذرد] برقرار كرده بود.
نه روايت همينگوي و نه روايت آرتور پاور، هيچ يك نميتوانند نقش خاصي را كه پاريس براي جويس ايفا كرد، بيان كنند، مردي كه همان طور كه خودش در «بيداري فينگانها» ميگويد، بايد او را Paleoparisien ناميد؛ عبارتي كه بيش از هر چيز، به معناي «پاريسي اصيل» (arch-parisien) است.
به دو معنا، جويس محكوم بود كه «پاريسي اصيل» باشد، به معناي تاريخي، حس بسيار قديمي او در توجهش به پاريس؛ گويي پاريس او را به خود «خوانده» بود، فراخواني كه طنين اسطورهاي تاثيرگذارش را در «اوليس» ميتوان ديد و معناي استعلايي از يك «اصل» اصلي كه در دل خود گرايشهايي آنارشيستي را دارد كه نتيجه آوارگي ناشي از تبعيد هميشگي است. درست است كه اقامت اوليه كوتاهمدت جويس در پاريس چندان رضايتبخش نبود.
تصميم ناگهاني او در نامنويسي به عنوان دانشجوي پزشكي در سال تحصيلي 1903-1902، به سرعت موجب شد جويس تمام انرژياش را صرف گذران زندگي كند. در اين دوره، او بيش از دوراني كه در فضاي زنده «كارتيهلاتن» زندگي ميكرد، تنهايي و گرسنگي را تجربه كرد. كتابخانه سنتژنويو پاريس، شاهد بود كه او بيش از آنكه به كتابهاي جديد آوانگاردهاي پست سمبوليست اهميت دهد، وقتش را صرف ورق زدن صفحات خاكگرفته كتب ارسطو ميكند.
اگر جويس كتاب «درختان غار قطع شدهاند» اثر دوژاردن را خريد، صرفا به اين دليل بود كه جورج مور اين كتاب را سفارش كرده بود، نه به خاطر اطلاع او از گرايشهاي ادبي رايج در پاريس. بنابراين وقتي زمان عزيمت دوم فرا رسيد، كه خود جويس ميدانست آخرين تبعيد او از دابلين خواهد بود، فقط به پاريس ميانديشيد. زماني كه جويس به فكر گريختن به همراه معشوق خود نورا بارناكل بود، در روز عيد ميكاييل [29سپتامبر] 1904، به نورا نوشت: «از لندن زياد خوشم نميآيد، مطمئنم تو هم اين شهر را دوست نخواهي داشت، اما به هر حال به نوعي سر راه پاريس است و شايد از آمستردام بهتر باشد.
فكر اينكه ماجراجويي ما در حلقه دوستانمان چه واكنشهايي برميانگيزد، سرگرمم ميكند. به محض اينكه در كارتيه لاتن مستقر شديم، ديگر برايم مهم نيست چه ميگويند.» مدرسه برليتز در ايتاليا فقط يك جاي خالي داشت كه جويس اشغالش كرد. اما روياي آن دوران او ـ بتواند «مرد» زندگي نورا باشد ـ 16 سال بعد محقق شد، زماني كه ازرا پاند به او تاكيد كرد بايد براي تمام كردن «اوليس»، حتما به پاريس بيايد.
اگرچه به نظر ميرسد پيشنهاد پاند را با اكراه پذيرفت، اما در واقع او حس خوبي نسبت به اين سفر داشت، ميخواست تجربههايي را كامل كند كه زماني كه جوان فقيري در پاريس بود، به خاطر خبر بيماري كشنده مادرش متوقف شده بود. بنابراين پاريس بلافاصله تبديل شد به يك اسطوره؛ اسطورهاي كه به درستي با «كارتيه لاتن» پيوند داشت.
اما در هر حال، نميتوان با صراحت گفت جذابيت روشنفكري يا هنري پاريس بود كه جويس جوان را جذب خود كرد. از همان ابتدا، پاريس با «زندگي» يكي شده بود، نيرويي جادويي كه جويس بايد در دابلين آن را به چنگ ميآورد، اما بقاياي آن در فضاي مرده و فاسد ايرلندي، از بين رفته بود. در يكي ديگر از نامههاي آن دوران حساس پيش از فرار با نورا در سال 1904 و مدت كوتاهي پيش از روزي كه بعدها به نام «روز بلوم» مشهور شد، جويس درباره پاريس مينويسد.
او با تاملي بر خيابان گرافتون در شب آغاز ميكند: «خيابان سرشار از زندگياي بود كه موجي از جوانيام را در آن ريختهام. آنجا كه ايستاده بودم، به ياد چند جملهاي افتادم كه سالها پيش در دوران اقامت در پاريس نوشتم؛ جملههايي كه از اين پس خواهند آمد: «آنها در دستههاي دوتايي و سهتايي در دل زندگي بولوار پيش ميرفتند، همچون مردماني كه گويي فراغت و آسايش براي آنان آفريده شده است. آنان در شيرينيفروشي حرف ميزنند و تكههاي شيريني را به دهان ميگذارند، يا ساكت پشت ميزهاي نزديك به در كافه مينشينند، يا از كالسكهها با صداي گوشنواز خشخش لباسهايشان پياده ميشوند. آنان ميگذرند و تودهاي از عطر از خود برجا ميگذارند. در زير اين لباسهاي معطر، بدنهايشان رايحهاي گرم و نمناك دارد.» زماني كه اين جملهها را در ذهنم مرور ميكردم، ميدانستم كه زندگي هنوز در انتظار من است، كافي است به آن وارد شوم.»
مسلما زماني كه جويس در سال 1920 به پاريس رسيد تا دو دهه آتي عمرش را در آن زندگي كند، با مكاني كاملا متفاوت از آن «كارتيه لاتن» روبهرو شد كه در سال 3-1902 ديده بود. پاريس، شهري بود كه در تجربهگرايي هنري در آن زمان پيشتازي بيرقيب بود. تعداد پرشماري از آمريكاييهاي جوان در دوران پس از جنگ در اين شهر زندگي ميكردند و همان قدر كه نرخ ارزان كالاهايي كه زندگي راحت و كمخرج را ميسر ميكرد آنان را به خود جذب ميكرد، اين شهر زندگي مهيج شبانه را نيز در اختيارشان ميگذاشت (جز براي آمريكاييهاي خشك انديشي كه به قوانين دوران منع الكل پايبند بودند). به اين ترتيب پاريس تبديل شد به پايتخت جماعت انگليسي زبانان خارج از كشور. نامهايي نظير همينگوي، اسكات فيتزجرالد، مكالمون، انتيل و پاند تنها تعداد معدودي از شخصيتهاي سرشناسي بودند كه پاريس را تبديل به بهشت تبعيديان كردند. جويس، هرچند دورادور، اما به هر حال با جنبشهاي هنري آوانگارد زوريخ دوران جنگ آشنا بود، از آنجا كه از عضويت در هر نوع گروهي سر باز زد، هنگام بازگشت به تريست در 1919 هر نوع انگيزه روشنفكرانهاي را از دست داده بود.
به علاوه، بدون اصرار ازرا پاند امكان نداشت جويس به پاريس برود. پاند بسيار بيشتر از جويس به دنبال يافتن يك «پايتخت» بود كه در آن بتواند مكاتب و جريانهاي جديد را پايهگذاري كند و عامل ظهور «رنسانس» جديدي باشد كه تصميم گرفته بود به تنهايي ايجاد كند. به همان ميزان كه جويس از تريست بعد از جنگ، كه بحران ناسيوناليستي آن را فرا گرفت بيزار بود، پاند نيز روز به روز بيشتر به لندن ويكتوريايي، كه از 1908 در آن زندگي كرده بود، خصومت ميورزيد.
جويس با يك هدف اصلي به پاريس آمد: تمام كردن «اوليس» در آرامشي نسبي، كه تريست او را از آن محروم كرده بود. به لطف سخاوت بيحد و مرز هريت ويور، جويس ديگر مشكل مالي نداشت و ميتوانست تمام وقتش را به نوشتن بگذراند. پس از پايان «اوليس» (رماني كه بسيار بيش از آنكه خود گمان ميكرد وقتش را گرفت)، جويس بايد براي انتشار آن اقدام ميكرد و در عين حال، بر ترجمه فرانسوي «تبعيديها» و «چهره مرد هنرمند در جواني» نيز نظارت ميكرد. پس از پايان اين كارها بود كه ميتوانست به ترجمه فرانسوي «اوليس» بينديشد. اين ماجرا مصادف شد با دوراني جنونآميز در پاريس؛ دوراني كه تا آخر دهه 20 ادامه داشت؛ دوراني كه جويس در آن از «زندگي پاريسي» خود نهايت لذت را برد.
جويس به درستي حدس زده بود كه اين دهه سرشار از موفقيت، به شهرت و شناختي جهاني ختم خواهد شد كه هم براي او و هم براي اولادش نفع بسيار دارد و اين ممكن نبود مگر با تلاشهاي سيلويا بيچ و ادرين مونيه. ادرين مونيه كتابفروشي خود را در سال 1915 در زمان جنگ افتتاح كرد و چهار سال بعد در 1919، دوست آمريكايي او سيلويا بيچ درست در جوار او كتابفروشياي افتتاح كرد كه در آغاز كار محل اجاره دادن كتابهاي انگليسي بود. ميل بيچ براي ايثار و فداكاري به دليلي مناسب و همچنين ميزان علاقه او به كارش، موجب شد جويس را تبديل به بتي كند كه او «ميپرستيد» (خود او اين عبارت را به كار برده است) و بيچ هر روز بيشتر از روز قبل وقت خود را به جويس اختصاص ميداد. آخر سر، سنگدلي و بيتوجهي جويس موجب دامن زدن به نفرت ادرين شد. يكي از مهمترين لحظات در نبرد بين اين دو زن پرشور و صادق به خاطر «اوليس»، سخنرانياي است كه جويس در نامههايش به آن اشاره كرده است.
اين سخنراني را والري لاربو در حضور بيش از 200 نفر در كتابفروشي ادرين مونيه در هفتم دسامبر 1921 برگزار كرد. اين واقعه سرآغاز شهرت اين كتاب در فرانسه محسوب ميشود. جويس فشارهاي زيادي را كه براي تمام كردن اين رمان بر دوش او بود، از طريق اين سخنراني و خواندن بخشهايي از ترجمه كتاب، پاسخ گفت. به اين ترتيب بود كه جويس و دوستانش توانستند پيشاپيش انتشار كتاب را به دست سيلويا بيچ با كمك موريس دارانتير جشن بگيرند. از همان روز درخواستهاي پيشخريد سرازير شد و وقتي كه كتاب در سال 1922 منتشر شد، يكي از پرفروشترين كتابهاي مغازه بيچ بود. «روز بلومها» به سرعت تبديل شد به جشنها و مراسمي كه بين گروه كوچك دوستان در هر دو كتابفروشي رواج يافت. بنابراين جويس حق داشت كه سال 1921 را نقطه عطفي در زندگياش بداند. اما طي بحران سال 1931، او در راه ثبت حقانيت نمادين خود به مشكلات بسياري برخورد، چرا كه در آن سال سرانجام از آن موقعيت شيطاني دست كشيد كه سالهاي بسيار خود را در آن قرار داده بود. او اميد داشت اين حقانيت را از طريق ترك پاريس و بازگشت گام به گام به دابلين به دست آورد. نخستين گام ازدواج با نورا بود كه به شكل
خجالتآوري به تاخير افتاده بود.
در دوران اين ازدواج پنجم بود كه جويس مفهوم «هجرت پنجم» را به لندن عنوان كرد. سيلويا بيچ، به شدت با اين ايده مخالف بود. جويس در يكي از نامههاي آن دوران نوشت: «بحث درباره وضعيت فعليام با خانم بيچ بيفايده است. او انگيزه مرا نميداند… و طبيعتا با ذهنيتي غلط به اعمال من مينگرد.» بنابراين، وقت آن رسيده بود كه با دقتي بيشتر به «هجرت چهارم» او- سفر به پاريس در 1920- بپردازيم تا از اين طريق محيط فرهنگياي را بشناسيم كه جويس در پاريس با آن مواجه شد. در هر حال، شكي نيست كه جويس اولين ارتباط خود را با حلقههاي روشنفكري پاريس مديون حلقه دوستان آدرين مونيه بود و در نهايت سليقه ادبي او با سليقه مونيه يكي شد: مونيه ذاتا از سوررئاليستها خوشش نميآمد، به خصوص از آندره برتون متنفر بود. اما او و بيچ به آراگون علاقه خاصي داشتند و انگليسي عالي آراگون باعث شده بود او تبديل به يكي از مشتريان ثابت كتابفروشي بيچ شود. بيچ خود بر اين باور پافشاري ميكرد كه دوستان فرانسوي، بزرگترين پشتوانهبراي قمار او در پاريس بودند.
مشوق اصلي بيچ و مونيه (دو كتاب فروشي كه فقط كتابهاي مورد علاقهشان را ميفروختند، عمدتا كتابهايي را كه خود با نويسندگانشان از نزديك آشنا بودند) والري لاربو بود؛ مردي كه خود را پدرخوانده كتابفروشي ميدانست، سپس لئون پل فارگ، كه طنز سياه او بيهمتا بود و پس از آنان چهرههاي تثبيتشدهاي مانند والري، ژيد و كلودل. رابطهجويس با لاربو، مثل رابطهاش با پاند، متاسفانه در حدي ابزاري باقي ماند. جويس علاقهاي به نوشتههاي او نداشت، در عوض لاربو را مترجمي عالي ميدانست. امروزه لاربو را از شاعران موفق مدرنيست ميدانند، اما در آن زمان او بيش از هر چيز به ترجمه علاقهمند بود (هنري كه در آن زمان او برخي از بهترين نوشتههايش را در حوزه آن خلق كرده بود).
جويس نياز نداشت لاربو را مانند ژيله به خود جذب كند. لاربو با پاي خود جلو آمد و بلافاصله هياهويي درباره «اوليس» به راه انداخت. سخنراني لاربو، در «نوو روو فرانسز»، معتبرترين مجله ادبي آن زمان فرانسه منتشر شد و بلافاصله ترجمه آن را اليوت در مجله «كرايتريون» خود منتشر كرد. اين متن سرآغاز سلسلهاي از مقالات و ترجمههاي پيدرپي بود تا حدي كه ميتوان سال 1922 را «سال جويس» در پاريس ناميد.