تفاوتهاي سينماي ايران و سوئد
گفتوگو با مسعود رايگان
مسعود رايگان، بازيگري است كه تقريبا همه كارهايش قابل اعتنا هستند و ميتوان از آنها دفاع كرد. او در سه دوره در سينما، تلويزيون و تئاتر ايران حضور داشته است. دوره اول به سالهاي ابتداي دهه 50 برميگردد كه رايگان از آن به عنوان كار آماتوري و دانشآموزي ياد ميكند، دوره دوم كه در انتهاي دهه 50 اتفاق ميافتد و تا اوايل دهه 60 ادامه پيدا ميكند، سپس او به مدت بيش از يك و نيم دهه از ايران خارج شد تا به تحصيل و تجربه در كشوري همچون سوئد بپردازد. رايگان در اين كشور هم آثار قابل تاملي توليد كرده كه در گفتوگو به آنها اشاره كرده است. او در دوره سوم بازيگري و كارش در ايران، از همه تجربههاي خود بهره گرفت.
«خاموشي دريا» به كارگرداني وحيد موساييان و سپس «خيلي دور، خيلي نزديك» به كارگرداني ميركريمي، رايگان را بار ديگر به سينماي ايران معرفي كرد. سپس كارهاي ديگر او به ترتيب پديد آمدند.
گفتوگوي زير به مناسبت نمايش مجموعه تلويزيوني «سقوط يك فرشته» و با محوريت زندگي و كار رايگان در ايران و سوئد با وي انجام شده است. توجه به وضعيت آموزش سينما در ايران و توجه به نهادهاي صنفي، از ديگر محورهاي بحث است.
آقاي رايگان، شما در دو، سه دوره مختلف كار كردهايد. با اين همه فعاليت پيگير و مستمرتان در عرصه سينما و تلويزيون در دهه 80 و با بازي در فيلم «خاموشي دريا»ي وحيد موساييان آغاز شد. فاصلههايي كه بين دورههاي كاريتان به وجود آمد تا چه اندازه خودخواسته بودهاند؟
فاصلهاي بين كارهاي من نبوده است و در واقع فعاليتهاي من به سه دوره تقسيم شدهاند. دوره قبل از رفتنم از ايران، دوره اقامتم در سوئد و يك بخش هم بعد از بازگشتم به ايران. من جوان رفتم و ميانسال برگشتم.
به طور نمونه يك دوره از فعاليتتان در اوايل دهه 50 است و بعد با يك فاصله چندساله مجددا در اوايل دهه 60 فعاليتتان پررنگ ميشود... .
نه، من معتقدم كه فعاليت هنري متداومي داشتهام كه بخشي از آن مربوط ميشود به دوره دبيرستان و پس از آن دوره دانشگاه كه كارها آماتوري و تجربي بود و نميتوان آنها را كار حرفهاي ناميد. سپس وارد بخش حرفهاي ميشويم كه قسمتي از آن مربوط ميشود به اواخر سال 58 و 59 كه من تهيهكننده تلويزيون هم بودم و حاصل آن سالها يك سريال تحقيقي درباره صهيونيسم و مجموعهاي بود با نام «دنياي كتاب.» بعد از آن هم براي ادامه تحصيل به خارج از كشور رفتم و در ابتدا دو سال طول كشيد تا با مسايل مختلفي از جمله زبان و فرهنگ بيگانه و بسياري مسايل ديگر آشنا شوم و پس از آن فعاليتهاي من شامل يك سري كارهاي تئاتري است كه در آن دوره شكل گرفت و بعد هم وارد مرحله حرفهاي و كار با سوئديها شدم كه 12 سال تداوم داشت و در تئاتر شهر آنجا با گروههاي گوناگون كار كردم.
اگر اشتباه نكنم در سوئد سابقه كارگرداني هم داشتهايد؟
بله. در واقع مجموعهاي بود به سفارش شبكه دو تلويزيون سوئد با نام «در تاريك و روشن زندگي» كه من كارگرداني آن را بر عهده داشتم.
پس معتقديد كه فاصلهاي بين سالهاي فعاليتتان نبوده و كارهاي هنريتان در مقاطع مختلفي انجام شده است؟
بله، همينطور است و بايد ذكر كنم كه در 12سالي كه در سوئد كار ميكردم، اين شانس را داشتم كه با كارگردانهاي بسياري در عرصه سينما، تئاتر و تلويزيون كار كنم. البته بيشتر تمركز كاري من در تئاتر بود. سه سريال تلويزيوني هم كار كردم كه يكي از آنها حدود هفت سال ادامه داشت.
شما در عرصههاي مختلفي كار كردهايد از جمله كارگرداني، برگزاري وركشاپ، بازيگري و تهيهكنندگي. فكر ميكنيد اينها چقدر به هم كمك كردهاند؟
خيلي زياد. البته استانداردي كه ما در اينجا درباره آن صحبت ميكنيم با استانداردهاي جهاني و آنچه در اروپا متداول است، تفاوت دارد، چه از نظر برنامهريزي، چه از نظر توليد و ساير مراحل كاملا متفاوت است. چيزي كه ما در اينجا از آن رنج ميبريم در واقع نداشتن برنامهريزي است، چون برنامهريزي يك جريان آكادميك است و ما در اين عرصه با خلأ روبهرو هستيم. البته منظور من برنامهريزي در تمام سطوح است نهتنها در عرصه تئاتر و سينما يا تلويزيون. به عقيده من، كشور ما از نداشتن برنامهريزي رنج ميبرد. كارها بايد به دست كاردان سپرده شود. مثلا در حيطه كاري ما، معمولا دستيار اول كارگردان برنامهريز كار هم هست در صورتي كه اين دو مسووليت كاملا با هم منافات دارند و بايد مجزا باشند، زيرا يك برنامهريز بايد احاطه كاملي بر جنبههاي گوناگون كار و همچنين مسايل اقتصادي سينما داشته باشد و يك برنامهريزي ناموفق به كارگردان ضربه سختي خواهد زد.
كارهايي كه اخيرا انجام دادهايد بيشتر در زمينه بازيگري بودهاند...
در حقيقت حرفه اصلي و خانه اول و آخر من بازيگري است. پس از آن است كه وارد حيطههاي ديگر كار تصويري ميشوم. البته كارگرداني هم بخشي از علايق من است ولي بيشتر تمركزم در حال حاضر روي بازيگري است...
اشاره من به همين مساله است كه آيا آشنايي شما با مقولهاي مثل تهيهكنندگي در كارهايتان به عنوان يك بازيگر تاثيري داشته؟ مثلا يك تهيهكننده نگران اين است كه چه مقدار نگاتيو در طول كار مصرف ميشود. آيا اين مساله به بازيگري كه به اين قضيه واقف است، استرس وارد نميكند كه كارش را در برداشتهاي كمتري انجام بدهد؟
به هيچوجه، چون اگر من بخواهم در مقام تهيهكننده كار باشم اصلا در آن كار بازي نميكنم. معمولا در كارهاي تئاتر هم كه خودم كارگرداني ميكنم، بازي نميكنم... .
نه منظورم اين بود جدا از اينكه تهيهكننده باشيد، آيا آگاهي به نگرانيهاي يك تهيهكننده در كارتان تاثير ميگذارد؟
متوجه منظورتان شدم. البته نبايد تاثير بگذارد چون يك بازيگر بايد كارش را با تمركز انجام بدهد. ولي بهعنوان كسي كه تهيهكنندگي را تجربه كرده، ميتوانم درك كنم كه برنامهريزي تا چه حد مهم است و در اثر نداشتن برنامهريزي چه بلايي بر سر كار خواهد آمد. بله، اين مساله قابل درك است. به نظرم اين تجربهها به بازيگر كمك ميكند تا كارش را بهتر انجام دهد.
آقاي رايگان! تجربه حضور و فعاليت در كشوري مانند سوئد با توجه به متفاوت بودن شرايط كاري آنجا با ايران، چقدر به شما كمك كرد؟
معتقدم تجربههايي كه طي اقامتم در سوئد به دست آوردم بسيار به من كمك كرده است. حداقل در آنجا با دنياي متفاوتي آشنا شدم كه دريچههاي تازهاي را رو به من باز كرد. مثلا ياد گرفتم كه در زمينههاي گوناگوني از جمله كارگرداني، حق و حقوق مولف يا حقوق بازيگر به عنوان يكي از وزنههاي اصلي كار ميتوان به گونهاي بهتر و حرفهايتر هم نگاه كرد. در حقيقت تجاربي كه من آنجا به دست آوردم كمك زيادي به من كرد و فكر ميكنم اگر مدت زيادي در ايران ميماندم، نميتوانستم چنين چيزهايي را بياموزم و خوشحالم كه اين تجربهها را كسب كردم و توانستم نگاه ديگري به مقوله كارگرداني و بازيگري پيدا كنم.
با توجه به اينكه يك بازيگر خيلي نميتواند در عرصه برنامهريزي تاثيرگذار باشد آيا به اين فكر نيفتاديد كه در ايران از تجربياتتان در اين زمينه استفاده كنيد؟
اتفاقا چرا. بهطور مثال من تعدادي از برگههاي برنامهريزي را كه در سوئد بهعنوان كارگردان يا بازيگر در اختيارم گذاشته بودند، نزد خودم دارم و آنها را به چند نفر از دوستان و خانهسينما هم دادهام. در كشوري مانند سوئد، پيشتوليد يك پروژه، بسيار مهمتر از شروع خود پروژه است. پيش توليد به اين معنا كه همه لوكيشنها از قبل مشخص شده است و ميدانند كه هر روز در كجا خواهند بود و چه مقدار از نگاتيو در هر روز بايد استفاده شود. مثلا اگر ميگويند 20ثانيه، 21ثانيه نخواهد شد و همه عوامل فيلم هم از تهيهكننده تا كارگردان و بازيگر و حتي تداركات بايد تابع اين برنامه باشند.
با توجه به تجربهتان، در كشوري مانند سوئد برخورد و تعامل اهالي هنر و سينما با رسانهها چگونه است؟
داريم وارد سوالهاي خطرناك ميشويم (با خنده)... آنها شعارشان اين است كه خبرنگاران وجدان بيدار جامعه هستند و ميتوانند جامعه را سالم نگه دارند و اگر كمي و كاستي وجود دارد به آن ميپردازند بدون اينكه مورد اتهام قرار بگيرند. در حقيقت خيلي چيزها به ساختارهاي ما بر ميگردد كه اگر بخواهيم به آنها بپردازيم ممكن است از خط قرمزها عبور كنيم.
يعني فكر ميكنيد اگر بخواهيم درباره تعامل سينماگران و اهالي رسانه صحبت كنيم از خطوط قرمز رد ميشويم؟
نه، به هيچوجه. منظور من حرفه خبرنگاري بهطور كلي بود. اما در مورد سوالتان، اينجا دو قضيه مطرح ميشود، يكي اينكه شما بهعنوان يك خبرنگار خبري را تهيه ميكنيد و آن را روي سايتتان ميگذاريد. اما وقتي قضيه نقد يك كار هنري پيش ميآيد، بايد به نقاد اثر توجه كرد و گاهي اين دو مساله با هم تداخل پيدا ميكنند. وظيفه يك رسانه در عرصه فرهنگ اين است كه يك كار هنري را ارزيابي كند و درباره آن خبررساني و تبليغ كند، زيرا منبع مالي تهيه آثار فرهنگي پولي است كه مالياتدهندگان ميپردازند و براي جذب مخاطب، تبليغات يك كار ضروري است.
اگر يك رسانه در آنجا بخواهد مثلا از يك كارگردان تلويزيوني تقاضاي گفتوگو كند، چه مراحلي را بايد طي كند؟ آيا مشابه همين چيزي است كه در ايران انجام ميشود؟ چون به هرحال سوئد كشوري است كه سينماگران بزرگي مانند برگمان حضور داشتهاند و در واقع ما از يك سيستم خيلي معتبر صحبت ميكنيم.
در حقيقت سيستم فرهنگي آنجا اينگونه است كه كارگردان مسوول اثري است كه توليد ميكند و از او درباره كارش توضيح خواسته ميشود. درباره تبليغات هم بايد اضافه كنم كه چون تبليغ يك اثر هنري باعث ميشود كه همه به آن توجه كنند و سپس بحث و گفتوگو درباره آن كار انجام شود، بسيار مهم است كه اين كار انجام شود. چون به اين ترتيب پيام اصلي سازنده به مخاطبان منتقل ميشود و همچنين به سوالاتي كه در اطراف آن اثر وجود دارد، پاسخ داده ميشود.
در واقع اين بخش هم منظمتر و سيستماتيكتر است.
بله، خيلي منظمتر عمل ميشود.
آقاي رايگان فكر ميكنيد تدريس و كارهاي آموزشي تا چه ميزان كار بازيگري شما را تحت تاثير قرار داده است؟
البته من در ايران تدريس نكردهام و كارهايي كه انجام دادهام بيشتر به صورت كارگاهي (وركشاپ) بوده است. بهطور نمونه كارگاهي در دانشگاه تهران داشتم كه منتخب دانشجويان اين دانشگاه در آن شركت داشتند. اما تدريس مستمر نداشتهام. البته هنگامي كه با دوستان ديگر در اينباره صحبت ميكنيم همه علاقهمنديم كه اين تجارب تئوريك و عملي به جوانان منتقل شود. ولي با توجه به كمبود وقت عملا از تدريس كه كار بسيار بزرگ و ارزشمندي است باز ميمانيم.
شما جو حاكم بر دانشگاههاي هنر ايران را در مقايسه با دانشگاههاي اروپا چگونه ارزيابي ميكنيد؟
ما به ويژه در زمينه بازيگري علاقهمندان بسياري داريم. گفته ميشود كه هر دو يا چهار سال حدود 800 تا دوهزار دانشجوي رشتههاي هنري فارغالتحصيل ميشوند كه البته من از صحت و سقم آن اطلاع دقيقي ندارم. وقتي اين تعداد علاقهمند وجود دارد، ابتدا بايد مشخص شود كه چه اساتيدي قرار است به آنها آموزش دهند و بعد هم بايد بازار كار اين فارغالتحصيلان مشخص باشد. چون به هر حال اينها نيروهاي متخصصي هستند كه بايد جذب بازار كار شوند. حالا اين را با كشوري مثل سوئد مقايسه ميكنيم. آنجا هر دو سال يكبار آزمون ورودي رشته سينما برگزار ميشود و از ميان متقاضيان، تنها پنج نفر انتخاب و به دانشگاه وارد ميشوند و از همان لحظه ورود قرارداد كاري چهار سال آينده آنها بسته شده است. اما اينجا و با اين حجم عظيم مشتاقان سينما و دانشجويان اين رشته مشاهده ميكنيم كه بازار اشتغال مشخصي وجود ندارد.
البته به نظر من فضاي كار وجود دارد اما در سينماي ايران بيشتر از تجربه و دانش آكادميك و هنر افراد، سلايق و روابط در نظر گرفته ميشوند.
به نكته بسيار خوبي اشاره كرديد. در اين زمينه ما به خانهسينما و وزارت ارشاد پيشنهادي داديم كه از ميان علاقهمندان تحصيل در رشته سينما 50 نفر (25 نفر از خانمها و 25 نفر از آقايان) را انتخاب كنيم و اين افراد تحت نظر اساتيدي كه مورد قبول و داراي وجاهت اجتماعي هستند، آموزش ببينند و به اين ترتيب پس از چهار سال ما داراي 50 بازيگر خواهيم بود و ديگر مساله سليقه و رابطه وجود نخواهد داشت. اگر اين پيشنهاد عملي شود بسيار سودمند خواهد بود و البته اجرايي كردن آن به خيلي چيزها بستگي دارد. اما اميدوارم كه يك روز اين كار انجام شود چون ما از اين در به آن در زدن به نتيجهاي نخواهيم رسيد.
بسياري از فارغالتحصيلان سينما، پس از اتمام دانشگاه به ناچار در رشتههاي ديگري مشغول به كار ميشوند، به عقيده شما خانهسينما و ساير نهادهاي سينمايي براي اين فارغالتحصيلان چه كاري ميتوانند انجام دهند؟
آموزش مسأله بسيار مهمي است. حضور اساتيد هم نكتهاي اساسي است و اينكه دانشجويان طي سالهايي كه در دانشگاه هستند چه چيزهايي ياد ميگيرند. آيا واقعا بهتر نيست كه مثلا هنگام ساخت يك پروژه سينمايي يا تلويزيوني، عدهاي از همين فارغالتحصيلان رشتههاي سينما و تلويزيون را بهعنوان كارآموز وارد كار كنند؟ مثلا يك دانشآموخته رشته كارگرداني در كنار كارگردان بنشيند و از نزديك ببيند كه يك كارگردان در صحنه چه كارهايي ميكند؟ به نظرم ما فقط به همان لحظه فكر ميكنيم.
به نظر شما ارتباط و همكاري ميان دانشكدهها و دانشگاههاي سينمايي با نهادهايي مانند خانهسينما ميتواند تاثيرگذار باشد؟
بله، احتمالا مثبت خواهد بود. در واقع ما پيش از آن به يك برنامه مدون نياز داريم. اما تا زماني كه همه چيز فقط در حد حرف و حديث باقي باشد، همين روند كنوني ادامه خواهد داشت. يعني ممكن است من حرفهاي بسيار زيبايي هم بزنم، ولي اگر اين حرفها عملي نشود و در مرحله حرف باقي بماند فايدهاي نخواهد داشت.
در مورد روند گزينش دانشجو ميخواستم يادآوري كنم كه در گذشته سيستم پذيرش دانشجوي سينما از آنچه امروز مشاهده ميكنيم، بسيار سازمان يافتهتر و حساب شدهتر بود. در زمان ما دو مركز آموزشي آكادميك وجود داشت. يكي دانشكده هنرهاي زيبا و ديگري دانشگاه هنرهاي دراماتيك. كه هر يك از آنها در رشتههاي بازيگري و كارگرداني تنها 10دانشجو را انتخاب ميكردند و گزينش دانشجو به صورت افسارگسيخته كنوني نبود. اساتيد بسيار برجستهاي هم در اين دانشگاهها تدريس ميكردند از جمله استاد سمندريان، آقايان حسين پرورش، دكتر محمد كوثر، بهرام بيضايي، ركنالدين خسروي، دكتر پرويز ممنون و كسي كه من خالصانه دوستش دارم و متأسفانه اين روزها كسي سراغي از او نميگيرد، آقاي شميم بهار.
ایشان كجا هستند؟
در تهران زندگي ميكنند اما من هم سعادت اين را نداشتم كه پس از سالها اين استادم را ملاقات كنم.
بر ميگرديم به فعاليتهاي هنري شما. در ميان كارهايي كه تاكنون انجام دادهايد، چه در عرصه سينما و چه در عرصه تلويزيون كارهاي متفاوتي مشاهده ميشود. شما چگونه كارهايتان را انتخاب ميكنيد و ملاكهاي انتخابتان چيست؟
نخستين كار من پس از بازگشت به ايران، حضور در فيلم «خاموشي دريا» به كارگرداني آقاي موساييان بود كه به اعتقاد من فيلمي ساده و بسيار بسيار شريف است. پس از آن هم در فيلم «خيلي دور خيلي نزديك» با آقاي مير كريمي همكاري كردم. بعد هم همكاريم با آقاي مهرجويي و خانم بنياعتماد و آقاي مقدم و... ادامه يافت. در حقيقت آنچه براي من اهميت دارد اين است كه تا چه اندازه ميتوانم با فيلمنامه ارتباط برقرار كنم و به شخصيت پيشنهادي نزديك شوم و با او چالش داشته باشم. نكته ديگر اين است كه شما بايد از كاري كه ميكنيد، لذت ببريد و اگر لذت نميبريد بهتر است آن را انجام ندهيد و اين خيلي عاقلانهتر از اين است كه به دليل رفاقت يا رودربايستي يا هر دليل ديگر كاري را بپذيريد و بعد از انجام آن پشيمان شويد.
به نظر شما آيا سينما و تلويزيون ايران شرايطي را فراهم ميكند كه شما بهعنوان يك بازيگر قادر به انتخاب باشيد؟
اين به خود ما بستگي دارد. من فكر نميكنم كسي از پول بدش بيايد. ولي بايد ديد ارزشهاي هركس چه چيزهايي هستند. من ميتوانم فيلمنامههايي را كه براي خودم و خانم تيموريان [همسر مسعود رايگان] فرستاده ميشود، به شما نشان دهم. انبوهي از فيلمنامه كه ميتوانم قاطعانه بگويم بسياري از آنها از سوي ما رد ميشوند، چون اكثرشان ساختار درستي ندارند. آنچه ما در سينما از آن رنج ميبريم ضعف فيلمنامه و برخورد و تعريف و شناخت ما از درام است. اين را قبول دارم كه به هر حال درام چيزي است كه از غرب وارد ايران شده و ما فقط در مسير آن قدم ميزنيم. به نظر من اگر به اقتباس ادبي رو بياوريم خيلي آسانتر ميتوانيم به درام برسيم و آن را بومي و خودي كنيم. به طور مثال چرا فيلم «سارا»ي آقاي مهرجويي موفق است؟ چون ساختار دراماتيك آن متمركز است و اقتباس خوبي است از اثر ايبسن.
كارهاي آقاي مهرجويي اكثرا اقتباسي هستند.
بله، به نظرم وي هوش سرشاري دارد كه اينگونه به سمت درام ميرود. ما ايدههاي فوقالعادهاي را ميبينيم كه در حد ايده باقي ميمانند. يعني شروع خوبي دارند و تا اواسط كار هم خوب جلو ميروند ولي بعد از آن با سر به زمين ميروند چون نميدانند چگونه بايد آن را به سرانجام برسانند و اين يكي از معضلاتي است كه بايد مورد توجه قرار بگيرد. بايد مطالعه كرد و از آثار ادبي تاثير گرفت و اين تنها راه رسيدن به درام ناب ايراني است.