زیان ۱۸۰۰ميليارد توماني در سد و نيروگاه گتوند
«نمك» دغدغه مهم «آب» و «نان» مردم شده است. در غرب ايران. در جنوب كشور. درياچه اروميه را چنان «شور» كرده كه آب «قرمز» شده و رودخانه كارون را پشت سد «گتوند» آنچنان در معرض تهديد قرار داده كه به چالش مهم «كشاورزي» خوزستان تبديل شده است.
«نمك» حالا بر «زخم» است و جان «محيط زيست» را ميسوزاند. اداره محيط زيست آذربايجان غربي، ميزان نمك در هر ليتر آب درياچه اروميه را 350 گرم اعلام كرده و بيرونزدگي نمك، كنار آب سد گتوند به «سوژه» رسانهها تبديل شده است. در يك سو، خشكسالي، «لحافي از نمك» بر بستر درياچه اروميه گسترده و در آن سو ميخواهند «پتوي رسي» بر سر «تكههاي نمك» بكشند تا آب كارون از دريچه سد گتوند فرار كند. اينطرف محمود احمدينژاد وضعيت فعلي درياچه اروميه را طبيعي دانسته و آن طرف بولدوزرها فله فله خاك ميريزند تا تودههاي نمك پنهان شوند.
پتوي رسي روي نمك
«5/4 كيلومتر بالاتر از محور سد گتوند، بيرونزدگيهاي سازند گچساران پديدار شده است. اين سازند متشكل از گچ، نمك، مارون و خاك است. بيرونزدگي سازند گچساران با بيرونزدگي تودهاي نمك همراه شده است.» اين را معاون و مجري طرح ساخت سد گتوند ميگويد. طول اين بيرونزدگي 2200 متر و ارتفاعش 80 متر است. معناييفر معتقد است: «حدود 10 تا 12 درصد اين سطح از سازند، بيرونزدگي نمك دارد.» به هنگام بازديد خبرنگاران از درياچه سد گتوند بيرونزدگي نمك قابل رويت و لمس بود: «براي عدم تماس نمك با آب، يك پتوي رسي به طول 2200 متر و عرض 15 متر در حال احداث داريم تا حايل بين آب رودخانه و بيرونزدگيهاي نمكي باشد و مانع تماس نمك و آب شود.» اين تدبير مجري پروژه است.
ساخت گتوند 1346 پيشنهاد شد
پنج رودخانه كارون، كرخه، دز، زهره و جراحي، سالانه 32 ميليارد مترمكعب آب وارد دشت خوزستان ميكنند. ثانيهاي هزار مترمكعب. مهار آب در خوزستان استراتژيك است. هم براي كشاورزي در يكي از مستعدترين دشتهاي جهان هم براي جلوگيري از خروج آب از ايران.
پس از پايان جنگ ايران و عراق بود كه دولت «سازندگي» دولت «سدساز» لقب گرفت. دولتهاي پس از آن هم بايد سدها را تمام ميكردند و سدهاي تازه ميساختند. پس، سدها روي رودخانههاي خوزستان يكييكي بلند شدند. از كرخه و كارون گرفته تا «گتوند». سال 1346، شركت «هارزا» براي نخستينبار پيشنهاد ساخت «سد گتوند» را روي رودخانه كارون ارايه كرد. نخستين عمليات اجراي پروژه اما در ارديبهشتماه سال 76 با حفر تونلهاي انحراف سد آغاز شد. سد گتوند آخرين سد روي رودخانه كارون است. قبل از گتوند يازده سد روي كارون ساخته ميشود. از اين تعداد تاكنون چهار سد به بهرهبرداري رسيده است. بعد از سد گتوند، آب كارون براي هميشه رها ميشود.
3 سال تاخير روزي 2ميليارد تومان عدمالنفع
سه سال تاخير روزي دو ميليارد تومان ضرر «طبق برنامه، سد گتوند بايد سال 87 آبگيري ميشد. اما بحران مالي آبگيري را با تاخير سه ساله مواجه كرده است.» معاون مجري پروژه ساخت سد و نيروگاه گتوند با صراحت اين جملات را ميگويد و ميافزايد: «هر روز تاخير در افتتاح پروژه حدود دو ميليارد تومان براي كشور عدمالنفع دارد.»
اگر اين سد با نيروگاههايش پايان شهريور جاري هم افتتاح ميشد با احتساب730 روز سالهاي 88 و 89 و 180 روز نيمه اول سال 90 بيش از 1800 ميليارد تومان عدمالنفع پروژه بوده است. برخي كارشناسان معتقدند به دليل خشكسالي، نيروگاه اين سد تا پايان امسال هم به بهرهبرداري نخواهد رسيد: «روزي يك ميليارد تومان به خاطر تاخير در فروش برق عدمالنفع داريم و بين 900 ميليون تا يك ميليارد تومان هم به خاطر آب شرب و كشاورزي كه مترمكعبي نهصد و هزار تومان است.»
اين را معناييفر ميگويد اما نميگويد كه اين پول از كف رفته را چه كسي جبران خواهد كرد. احمدينژاد دو روز پيش در اردبيل از پروژههاي سدسازي انتقاد كرد: «بيش از 50 سال است در اين كشور سدسازي و انتقال آب از حوزهاي به حوزه ديگر اجرايي شده به طوري كه بسياري از منابع طبيعي به هم خورده است. در حالي كه با يكسوم اين اعتبارات كه در اين مدت هزينه شده است ميتوانستيم سه برابر وضعيت فعلي كشت كرده و توليد داشته باشيم.»
تاكنون 1500 ميليارد تومان هزينه شده است
معاون مجري پروژه ساخت «سد و نيروگاه گتوند» ميزان هزينههاي اين پروژه را تاكنون 1500 ميليارد تومان اعلام كرد: حدود 400 ميليارد تومان به پيمانكاران بدهي داريم و به نظر ميرسد حدود 200 تا 300 ميليارد تومان ديگر هم لازم داشته باشيم تا فاز يك نيروگاه به بهرهبرداري برسد» وي راهاندازي فاز 2 نيروگاه برق آبي گتوند را هم منوط به تامين منابع دويست تا سيصد ميليارد توماني ميداند.
هر فاز نيروگاه برق آبي گتوند، هزار مگاوات برق توليد ميكند. يعني معادل نيروگاه اتمي بوشهر. اگر آمار ارايه شده از سوي معناييفر را ملاك قرار دهيم چنانچه پروژه گتوند در سال 87 و مطابق برنامه به بهرهبرداري رسيده بود تاكنون هزينههاي خود را تسويه كرده بود. به دليل عدم تامين نقدينگيها، در دو مقطع كار را تعطيل كرديم.» تحليل اطلاعات ارايه شده از سوي معناييفر همه چيز را شفاف ميكند.
ماجراي شوري آب گتوند چيست؟
«گتوند» دو بار سر زبانها افتاد. يكي وقتي پيكر «قيصر» شعر ايران را در زادگاهش دفن كردند و دوم هنگاميكه تصوير تودههاي نمك پشت «سد» را روي اينترنت قرار دادند. به ناگاه نگرانيها جدي شد. شوري آب پشت «سد» هم ميتوانست سرمايهگذاري عظيم سد گتوند را به باد دهد و هم زمينهاي كشاورزي پشت سد را با خطر نابودي مواجه كند. اين اما همه ماجرا نبود.
خبرها چنان مخابره ميشد كه گويي حفرهاي بزرگ در سازه سد ايجاد شده است. در بازديد از «سد گتوند» سخنان معاون و مجري پروژه صريح و شفاف بود: «اطلاعاتي كه در رابطه با سد گفتهاند كذب است. سازه سد كوچكترين مشكلي ندارد. از لحاظ فني، دو درصد نشست در سد خاكي مجاز است. چون وقتي خاكريزي ميكنيم، آب به صورت كامل از داخل ريزدانهها تخليه نميشود.»
وي با اعلام اينكه تا ارتفاع 182متر در سد خاكريزي شده است، ميگويد: «در بدنه سد 1200 ابزار دقيق نصب شده است كه هرگونه نشستي، لغزش و فشار بر سد را نشان ميدهد.» معناييفر نشست خاك سد را تا حدود سه متر طبيعي ميداند: «اين نشست تا الان حدود يك متر بوده است.»
3تدبير از آزمايشگاه تا گتوند
سازه سد گتوند كه بلندترين سد خاكي در حال اجراي كشور است مشكلي ندارد. همه ماجرا مخزن آبي اين سد است كه بزرگترين مخزن آبي كشور پس از سد كرخه است. آن هم از زماني شروع شد كه لايههاي نمك در كوههاي كنار مخزن آب خودنمايي كرد: «در سه حالت آب كارون پشت سد گتوند شور ميشود يا نمكهاي موجود در سازند گچساران مستقيما با آب تماس داشته باشد يا در لايههاي نمك، لغزش ايجاد شود يا اينكه گودالهاي نمك كوه درياچه آب را شور كند.»
معاون مجري طرح مشكلات را ميگويد و راهكارهايش را هم بيان ميكند: «ما با خاكبرداري شيب سازند را خواباندهايم و براي اينكه لغزشي در آن ايجاد نشود آن را پلهپله كردهايم. براي عدم تماس بيرونزدگيهاي نمك با آب هم يك لايه «پتوي رسي» به عرض 15متر و به طول 2200متر روي سازند كشيدهايم تا آب با نمك تماس نداشته باشد. گودالهاي نمك را هم با دوغ آب و گل محدود كردهايم تا ادامه پيشروي فروچالهها را محدود كنيم.» وي تاكيد ميكند كه همه اين تدابير براساس جمعبندي مشاور و بعد از تجربه آزمايشگاهي اتخاذ شده است.
حرفهايي كه زده نشد
آنچه نقل اخبار شد نشست پتوي رسي روي سازند گچساران بود كه به اشتباه نشست سد عنوان شد: «واقعيت اين است كه روي اين لايه رسي كه 5/4 كيلومتر از سد فاصله داشت بين يك تا 5/1متر نشست اتفاق افتاد. اما قابل پيشبيني بود، چون نشست عمودي بود و نه لغزشي مشكلي نداشتيم.» صحبتهاي معناييفر را وقتي مشغول بازديد از پروژه باشي ميتواني باور كني. اين لايه ارتباطي با سازه سد نداشت و در محلي كه نشست اتفاق افتاده بود در حال خاكريزي و تعمير بود: «حرفهايي هست كه نميتوانم بگويم.» اين جمله انعكاس معاون مجري سد گتوند بود وقتي ميخواست از بزرگ شدن خبر نشست لايه رسي حرف بزند.
از سال 82 ماجراي نمك وجود داشت
مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي، پيش از آبگيري سد گتوند در گزارشي اعلام كرده بود كه نمك زيادي در بستر رودخانه و سازندهاي كنار آن وجود دارد. همين هم شد اساس صحبتهاي رييس سازمان محيطزيست تا همزمان با بازديد از سد عنوان كند كه به دليل شوري آب رودخانه كارون در محل سد گتوند اين آب قابل شرب نبوده و فقط براي كشاورزي استفاده ميشود.
اينكه در نزديك سد، تودههاي نمك بيرون زده كتمانشدني نيست، همانطور كه فعاليتهاي سدسازان براي مهار اين پديده قابل رويت است. در اين ميان اما توضيحات معاون مجري پروژه گتوند شنيدني است: «سازمان محيطزيست در كم و كيف تمام فعاليتهاي سد گتوند قرار دارد. ما يك مناقصه برگزار كرديم. محيطزيست زنجان هم برنده نظارت بر فعاليتهاي ما شد. از ابتدا تاكنون هم 24-23 گزارش دادهاند.»
در اين گزارشها هيچ نشانهاي براي توقف كار سد قبل از آبگيري مشاهده نميشود. اگر سازمان محيطزيست ماجراي شوري آب را اين همه بحراني ديده بود سوال اين است كه چرا اجازه ادامه كار را صادر كرده است: «يكسري اخبار از سر ناداني يا مغرضانه بحث نشست در سد و نمك را بزرگ كردند» اين را معناييفر ميگويد و ادامه ميدهد: «از سال 82 كه مطالعات ساخت سد شروع شد بحث وجود نمك مطرح بود اما همواره معتقديم كه با مديريت مخزن ميتوانيم مساله نمك را حل كنيم. اگر بتوانيم مساله حل شدن نمك در آب را 3-2 سال به تاخير بيندازيم مشكلي نخواهيم داشت.»
با مديريت مخزن، آب شيرين ميدهيم
تراز تاج سد گتوند 246 و تراز حداكثر آبگيري مخزن 236 است. حداقل تراز آب براي بهرهبرداري از نيروگاه 185 است. تودههاي نمك در تراز 110 تا 150 است. حجم مخزن سد گتوند پنجميليارد مترمكعب است و قرار است سالانه
14 ميليارد مترمكعب آب تخليه كند. بنابراين كارشناسان معتقدند با آبگيري كامل سد، ميتوانند آب شيرين و زلال را از تراز بالايي تخليه كنند. بنابراين نمك خود به خود تهنشين خواهد شد: «ما مشاوران بينالمللي آورديم. قرار شد بهدليل افزايش ضريب اطمينان كار تحكيمي انجام دهيم.
بنابراين پروژه «پتوي رسي» روي تودههاي نمك را اجرا كرديم و با مديريت مخزن مشكلي در رابطه با شوري آب نخواهيم داشت.» معاون مجري طرح با بيان اين مطلب ميافزايد: «درحالحاضر كيفيت آب پشت سد 30 درصد مطلوبتر شده است و اميدواريم تا 5-4سال آينده باتوجه به تمهيداتي كه اجرا كردهايم ميزان شوري آب رودخانه افزايش پيدا نكند.» پيمانكار بدنه سد و تونل آببر و سرريز، شركت سپاسه و پيمانكار پروژه فاز يك و دو نيروگاه گتوند و شركتهاي فرآب، نيمرخ و سابير هستند.
مدير اسبق آبي كشور: بر شوري سوارند
ماجراي احتمال شوري آب «سد گتوند» داستاني نيست كه بتوان به سادگي از كنار آن گذشت. اما دقت در منافع مردم نبايد باعث زيرپا گذاشتن همه جوانب سرمايهگذاري عظيمي شود كه از منابع همين مردم تامين شده است.
آن هم با پشتوانه كار چندين ساله در دو دولت متفاوت. يكي از مديران اسبق آبي كشور در گفتوگو با شرق درباره احتمال شوري آب كارون در محل سد گتوند ميگويد: «نظر شخصي من اين است كه متخصصان پروژه بر پديده بروز تودههاي نمك در سد گتوند سوار هستند.»
وي معتقد است با مديريت مخزن ميتوان آب مناسبي از سد گرفت: «بيش از يكصد دكتر و مهندس داخلي و مشاوران خارجي در جريان موضوع قرار گرفتهاند. تاكنون يك نفر هم نگفته است كه شوري و نمك در سد گتوند قابل مهار نيست.» وي كه مايل نيست نامش ذكر شود مساله مديريت مخزن را مسالهاي مهم ميداند: «10 ميليارد مترمكعب آب از كشور خارج شده و 30 تا 40 ميليارد هم وارد خليج فارس ميشود.»
وي خواهان تدبير درست براي مهار آبهاي كشور و توجه به شيرينسازي آب است: «عربستان به اندازه كل كرخه يعني 170 مترمكعب بر ثانيه آب شيرين ميكند.» به عقيده كارشناسان مشكل جدي براي شوري آب گتوند بهوجود نخواهد آمد به شرط آنكه مديريت درست مخازن اعمال شود. مديريت درست اين روزها گاهي حلقه مفقوده است.
از بولدوزر تا...
معاون مجري پروژه سد و نيروگاه گتوند معتقد است تا چند روز ديگر عمليات خاكريزي سد تمام ميشود و تا دو ماه آينده مرحله دوم آبگيري گتوند آغاز خواهد شد. او ميگويد فاز يك نيروگاه 94 درصد پيشرفت داشته است و اميدوار است آبانماه بهرهبرداري از نيروگاه آغاز شود.
يك كارشناس ديگر در گفتوگو با شرق اما معتقد است نيروگاه بهطور كامل سال آينده افتتاح خواهد شد چون وضعيت بارشها مناسب نبوده است. معناييفر در ميان صحبتهايش به تعطيلي دوروزه كارگاه بعد از آبگيري مرحله اول براي استراحت كاركنان خبر ميدهد.
يكي از رانندگان بولدوزر اما در گفتوگويش با شرق علت تعطيلي دوروزه كارگاه را احتمال ريزش دوباره «پتوي رسي» عنوان ميكند: «نگران بودند كه دوباره اين لايه نشست كند.» لايهاي كه براي جلوگيري از تماس نمك با آب درحال احداث است. اگر شركت آب و نيرو با رسانهها صادق بود و به موقع اطلاعرساني دقيق ميكرد شايد يك بحث كارشناسي، اينطور گريبان نميگرفت. «نمك» اينروزها دغدغه مهم «آب» و «نان» مردم شده است و در ميان اين دغدغهها خبر (عدمالنفع) 1800 ميليارد توماني سد گتوند كه در ازاي تاخير سهساله بر گرده كشور گذاشته شده، پنهان مانده است.