حرمت شعر بازگشته است
گفتوگو با محمد شمسلنگرودي
روزي كه به ملاقات شمسلنگرودي رفتم كتاب صورتي رنگ «روزي كه برف سرخ ببارد» دستم بود. قبل از زنگ زدن توي ماشين دوباره نگاهي به كتاب انداختم.
به مقدمهاش و دلايلي كه شمس براي انتخاب ابيات اين كتاب بازگو كرده بود. نفس چنين كاري ارزشمند است آن هم در زمانهيي كه انگار انتخاب ابيات از ديوانهاي شعري مد شده و هر كس بنا به ذوق و سليقه خود دست به چنين كاري ميزند. بيشتر دلم ميخواست بدانم چه معيارها و دلايلي پشت انتخابهاي شمس وجود دارد. كسي كه بر خلاف ظاهر مهربان و رفتار انعطاف پذيرش معلوم است وقتي پاي شعر به ميان بيايد چقدر سختگير است و دقيق. اين خصوصيت از انتخاب سبك هندي توسط او براي استخراج ابيات درخشان به خوبي نمايان است.
در ادبيات كلاسيك ايران كه بخش عمدهيي از آن را هم شعر شامل ميشود، سبكهاي ادبي و شعري بسياري وجود دارد. سبكهايي كه هر كدام علاوه بر داشتن شناسنامه مشخص و ويژگيهاي منحصر به فرد، شاعران و چهرههاي شناخته شده بسياري دارند. اما شما سبك هندي را انتخاب كردهايد. سبكي كه شاعرانش بين مخاطبان امروز شعر شايد چندان شناخته شده نباشند يا طرفدار نداشته باشند. چرا سبك هندي؟
من براي انتخاب سبك هندي چهار دليل داشتم. اول اينكه سبك هندي را از طريق پدرم شناختم و با آن آشنا شدم. او خودش شاعر بود و علاقه زيادي به سبك هندي داشت. در نتيجه در كتابخانهاش ديوان صائب و ديگر شاعران سبك هندي يافت ميشد و بدينترتيب آشنايي من با شعر كلاسيك از طريق شاعران سبك هندي اتفاق افتاد. نكته دوم تخيل عجيب و غريبي است كه شاعران اين سبك دارند. تخيلي كه بعضا مخاطب را شگفتزده ميكند و نزديك به معيارهاي شعر سوررئاليستي است.
نكته سوم اما به خود شاعران اين سبك باز ميگردد. شاعران خوبي كه زير سايه نامهاي شاعران مطرح و بزرگي چون حافظ، سعدي و مولانا گم شدهاند. و اين سايه باعث شده كه آنها همانقدر كه لياقت دارند يا همان قدر كه شعرشان ظرفيت دارد ديده و خوانده نشوند. دليل آخر هم اينكه شاعران سبك هندي شاعران پرگويي هستند كه بيتهاي درخشانشان زير انبوهي از شعرهاي ناخوب و بيكيفيت گم شده است. كسي لازم بود كه وقت بگذارد و اين ابيات را از دل اين اشعار بيرون بكشد و حقيقت چهره شعر سبك هندي را به مخاطب امروز نشان بدهد. اينها جمله دلايلي بود كه باعث شد من به سمت جمعآوري ابيات درخشان شاعران سبك هندي بروم.
شما به سوررئاليسم بودن اين اشعار اشاره كرديد. فكر ميكنيد اين را ميتوان وجه تمايز سبك هندي از باقي سبكهاي شعري دانست؟
در سبكهاي ديگر شعري هم ميشود تصاوير سوررئال ديد ولي بسامد بالايي كه از اين نوع تصاوير در سبك هندي ديده ميشود را نميتوان در سبكهاي ديگر ديد. اين سبكها هر كدام ويژگيها و خصوصيات منحصر به خود را داشتهاند. مثلا سبك خراساني به فخامت معروف است يا سبك عراقي هم فخامت و هم حديث نفس پرشوري كه در آن وجود دارد جزو خصوصيات و وجه تمايزش به شمار ميرود. در سبك هندي هم طبعا حضور و وفور تصاوير سوررئال ميتواند يكي از وجوه تمايز باشد.
به نظرم بد نيست كمي مفصلتر درباره ملاك و معيار انتخاب اين اشعار صحبت كنيم. بهرحال در جايي كه ظاهرا انتخاب ابيات از ديوان شاعران مد شده اينكه يك نفر بر اساس ملاك و معيار ادبي و نه تنها بهخاطر ذوق و اثرگذاري آني شعر دست به چنين كاري بزند خوب است.
بله من در مقدمه هم به ملاك و معيارها اشاره كردم كه به نظر نرسد صرفا بر اساس ذوق و اتفاق ابيات را انتخاب كردهام. اما مهمترينش كشف و بيرون كشيدن سطرهاي درخشان و فراموش شده از بين ابيات شاعران سبك هندي است. چرا كه بهرحال بايد اين واقعيت را پذيرفت كه مخاطب امروز حوصله و فرصت تورق و خوانش همه آثار كلاسيك و بويژه اشعار شاعران سبك هندي را ندارد. اين كتاب در واقع ميخواهد باب آشنايي اي باشد بين شاعر جوان امروز با شعر گذشته و ادبيات كهن. براي من مهمترين مساله اين بود كه مخاطب به واسطه اين كتاب با شگفت آور بودن اين شعرها آشنا شود و خبري از دنياي عجيب و غريب شاعران اين سبك بگيرد.
اين چيزي كه شما اشاره ميكنيد در عين حال كه ميتواند ويژگيهاي مثبتي داشته باشد شايد نتايج سوء هم در ذات خود به همراه داشته باشد. چون درست است كه فرصتي براي آشنايي مخاطب بيحوصله امروز با شعر كهن فراهم ميآورد اما از سوي ديگر با لقمه حاضر و آمادهيي روبرو ميشود كه قبلا تمام حشو و زوايدش زدوده شده و اين شايد باعث شود كه مخاطب ادبيات كهن را ساده بگيرد يا ديگر احساس نياز نكند كه به صورت كامل يا جديتري به آن روي بياورد.
وقتي من معيارم را شگفتآور بودن ابيات قرار ميدهم يعني ميخواهم دقت مخاطب را بيشتر كنم كه ماجرا را خيلي ساده نگيرد. ميخواستم بگويم شاعراني با عمق شاعرانگي بالا فراموش شدهاند پس حواستان باشد و چيزي را دستكم نگيريد. بعضي شعرها بود كه انتخاب شدند اما در اين كتاب نيامد چون با ساختار كتاب جور در نميآمد. مثلا شما به اين بيت فيضي دكني نگاه كنيد: «سوت قلمم در اين شب تار / بس معني خفته كرده بيدار». ببينيد چه تخيل بلندپروازانهيي دراين بيت موج ميزند. شاعر آمده و از يك اتفاق معمولي و ساده يعني صدا كردن قلم به هنگام نوشتن نهايت بهره و استفاده را برده است. قصد من همين بود. اينكه توجه مخاطب را به چنين نكتههايي جلب كنم.
شما در مقدمه كتاب عنوان كردهايد كه اگر گسستهاي تاريخي در ايران اتفاق نميافتاد و روال معمول هميشگي طي ميشد خيلي پيش از آنكه در دوران معاصر كسي مثل نيما پيدا شود و شعر نو را بنيان بگذارد، سبك هندي در دوره صفوي به شعر نو ختمميشد. اين ادعاي عجيبي است. دلايلتان براي طرح اين موضوع چيست؟
سبكهاي مختلف شعر فارسي هر كدام يك پايگاه و جايگاه اجتماعي داشتهاند. مثلا شعر خراساني شعر دربار بوده است. يعني شعري بوده كه خاستگاه خودش و شاعرانش دربار است. يا شعر عراقي در خانقاهها شكل ميگيرد و ميبالد و مخاطبش نيز در وهله اول همانجا است. بدينترتيب شعر يك مقداري از اشرافيت دور شده و وارد جامعه ميشود. اما شعر سبك هندي پايگاهش قهوهخانهها است. جايي كه به زبان و حال مردم بسيار نزديك بوده و همنشيني داشته است. در واقع شروع سبك هندي هم از دوران تيموريان است يعني شعر هندي با شهرنشيني در ايران همراه شده است. شعر نيمايي هم محصول تجدد و شهرنشيني است. اما شاعران سبك هندي جزو نخستين شاعراني بودند كه عقيده داشتند هيچ كلمه غيرشاعرانهيي وجود ندارد و تمام كلمات ميتوانند در شعر استفاده شوند. به همين خاطر شعرشان به زبان و مفاهيم عاميانه نزديك شد. اين نوع سبك شعري بهخاطر حجم تصويرپردازي و مفهومگرايي بيتها تحمل آن همه تخيل و مفهوم را نداشت. بهخاطر همين هم بعدها گنگ ميشد چون بيت تا يك جايي ميتواند تحمل كند و اگر خارج از تحمل آن مفهوم و تصوير گنجانده شود بالاخره ميشكند. وقتي هم كه بشكند ميشود نيما و شعر نو.
نخستين كسي كه هم اين اتفاق برايش افتاد حزين لاهيجي بود.
اگر خاستگاه سبك هندي قهوهخانهها است چرا درك شعر آنها حتي براي مخاطب امروز اينقدر سخت و دشوار است؟ به نظر نميرسد كه زبان اين شاعران به زبان مردم كوچه و بازار شباهتي داشتهباشد. مگر اينكه بگوييم سطح درك و شعور مردم معاصر با اين شاعران از شعر سطح بالايي بوده است. واقعا اين طور است؟
اين اتفاق به ناگهان كه رخ نداده است. اول به شكل سبك اصفهان بود كه يك قدم از سبك عراقي جلوتر بود. در سياحتنامه غرب نوشته شده كه مردم غروبها در قهوهخانهها جمع ميشدند و شاعران از اطراف و اكناف خود را به آنجا ميرساندند تا با هم مسابقه بدهند و مردم هم دست ميزدند و جايزه ميدادند. هر كه نازكخيالتر بود و خيال دور پروازتري داشت بيشتر مورد توجه مردم واقع ميشد. كدهاي اين زبان شعري براي مردم شناخته شده بود. يعني اگر الان بعضي مفاهيم براي ما دور از تصور است براي مردم آن زمان قابل فهم بود. بويژه كه شعرها خيلي مبتني بر باورهاي آن دوران است. اصطلاحات روزمره و... در اين شعرها فراوان به چشم ميخورد كه براي ما شايد غيرقابل فهم باشد ولي در آن روزگار قابل فهم و درك بوده است.
به نظرتان دستاورد سبك هندي براي شاعر امروز چيست؟
مستقيما رابطه و نسبتي بين سبك هندي و شعر امروز وجود ندارد منتها نه فقط سبك هندي كه هر دستاوردي يك امكاني را براي شاعر امروز فراهم ميكند. در سبك هندي شما هر چقدر جلوتر ميرويد با تنوع بيشتري از نظر تصوير و نازك خيالي روبرو ميشويد. مكانيزمي كه در اين شعر از نظر تصوير وجود دارد براي شاعران امروز ميتواند نكته مهمي باشد. مثلا شما به شعرهاي آدونيس نگاه كنيد. به گمان من نوع تخيل او با سبك هندي تشابه دارد. اگر همين شعرهاي سبك هندي ترجمه شود همان توجهي را در جهان بر ميانگيزد كه شعرهاي آدونيس برانگيخت و شاعر امروز ميتواند مكانيزم اين نوع تصويرگري را ياد بگيرد.
ميخواهيد اين كار را ادامه بدهيد؟
من كارمند ادبيات نيستم و برنامه خاصي براي ادامه اين كار نريختهام. اما اگر اين كار چه توسط من و چه توسط ديگران ادامه پيدا كند اتفاق خوبي است.
كمي هم به شعر خود شما بپردازيم. پس از آن دوره فترت شعر حالا به نظر ميرسد كه شعر دوباره دارد به جايگاه خودش بازميگردد. اين را فروش نسبتا خوب بعضي از كتابهاي شعر و توجهي كه ميگويد كه در رسانهها دوباره به شعر مي گردد. بخشي از اين توجه نيز شايد مربوط به حضور شاعراني باشد كه گرچه به اصطلاح ساده شعر ميگويند اما شعرشان از كيفيت و شاعرانگي بالايي برخوردار است كه توانسته هم اعتماد مخاطب را جلب كند هم توجه او را. خود شما از اين دسته شاعرانيد. آيابه نظر شما هم شعر دوباره مورد توجه مخاطب واقع شده است؟
شعر از اواخر دهه چهل بنا به دلايلي آرام آرام رو به حضيض رفت و از دسترس مخاطب يعني مخاطب عام دور شد. با وقوع انقلاب معيارهاي زيباشناسي ما هم مثل خيلي چيزهاي ديگر دچار يك تغيير و تحول شد و مخاطب باز از شعر دورتر گشت بهطوري كه در سالهايي تقريبا شعر ما مخاطبش را از دست داد و سوال عموم اين بود كه چرا كسي مثل شاملو و فروغ ديگر پيدا نميشود؟ در تمام اين مدت شاعران تلاش ميكردند كه يك معيارهايي را جايگزين معيارهاي گذشته كنند تا حرمت شعر را به آن برگردانند. در طي اين سالها دو جريان بزرگ در شعر ما به وجود آمد. يكي شعري كه به مخاطب توجهي نداشت و مختص شاعران سروده ميشد و نوآوري و خلاقيتش در همين عرصه بود و ديگري شعري كه شاعرانش عقيده داشتند هدف، مخاطب عام است. شعر دسته اول شعري شد دشوار و مختص علاقهمندان خاص شعر، جريان ديگر هم شعري شد سادهنما و سهل و ممتنع كه هدفش مخاطب عام بود. در اين سالهاي تلاطم شعر نو اول بين روشنفكران خيلي برد داشت ولي به مرور اين بستر شعري ساده توجه بيشتري كسب كرد. الان هر دو جريان وجود دارد اما دو آسيبشناسي براي اين دو جريان هست كه مهم به نظر ميرسد. يكي آن شعر دشواركه بهخاطر
بازيهاي زباني و توجه بيش از حد به صنعت شعري هر لحظه ممكن است به بازهاي هذياني دربغلتد يعني به جاي شعر به هذيان تبديل شود و در شعر سادهنما هم اين خطر هست كه سادهلوحانه شود و از شعر بودن خود فاصله بگيرد و تبديل به يك گزارش معمولي شود. من شخصا كاري به آن شعر دشوار ندارم چون خودم در جريان دوم قرار ميگيرم. به گمان من شاعران اين جريان دوم بايد همواره به اين نكته توجه كنند كه شعرشان به خبر تبديل نشود. عناصر شعري كه مهمترينش استعاره و ايهام و موسيقي و مفهوم پس پشت شعر است بايد در شعر آشكار يا نهان وجود داشته باشد.
به گمانم شعر جريان دوم در معرض خطر بيشتري است. چون اين سادهگوييها در نظر اول ساده به نظر ميرسد و ممكن است هر كسي را به هوس شعر گفتن بيندازد و اين در نهايت ممكن است اعتماد مخاطب را به بكر بودن و كيفيت اين نوع شعر خدشهدار كند.
بله، جريان اول چندان با خطر روبرو نيست چون محفلي است و آسيبهايش معلوم نميشود. بين خودشان گفته ميشود و چون پيچيده و پر از صفات است نميشود به آن اشكالي وارد كرد. اما در شعر ساده اين گرفتاريها زود خودش را نشان ميدهد و دشوارياش هم همين است.
پس شما هم معتقديد كه شعر به روزهاي اوج خودش بازگشته است.
به نظر من شعر از آن بحران مخاطب نجات پيدا كرده است. الان بسياري از شاعران و منتقدان شاهبيتشان شعر دهه چهل است. خب شعر دهه چهل به اين خاطر مهم بود كه مخاطب داشت اما الان ميبينيم بعد از مدتها كه ناشران علاقهيي به چاپ شعر نداشتند دنبال شاعران جديد ميگردند. حالا اينكه اين نوع شعرها مخاطب را جلب كرده چون عاميانه است البته حرف غلطي است. خير در تمام اين سالها شعر عاميانه گفته ميشد اما حرمتي نداشت.
من فكر ميكنم يك بخشي هم به رسانگي شعر در دورهيي بازميگردد كه خيلي از حرفها را كماكان نميشود زد. خيلي از مفاهيم را نميتوان به زبان آورد ولي شعر ميتواند بار اين حرفهاي ناگفته را به دوش بكشد.
هميشه همين طور بوده است. ما هميشه در مقاطع تاريخي و دهههاي مختلف خيلي از حرفها را نميتوانستهايم بزنيم اما ديديم كه با اين حال در دهههاي گذشته شعر حرمتي نداشت. علت اينكه الان اين شعرها توانسته دوباره مخاطب پيدا كند اين است كه مخاطب در بعضي از اين شعرها همدلي ميبيند. مخاطب چرا بايد كتابي را كه درش هيچ نوع همدلي پيدا نميكند بخرد؟ طرف كتاب را ميخرد و اصلا نميفهمد اشاره كتاب يا شعرهايش به چي هست چون همدلي در آن وجود ندارد پس سرخورده ميشود. ولي الان شعرهايي ميخواند كه ميبيند انگار حرف دل خودش است. بايد حرف دل مخاطب زده شود اما خلاقيت و هنري در گفتن آن باشد كه آن را از حرف ساده و معمولي مجزا كند. اگر همان حرفهاي مخاطب را بيهيچ هنري بازگو كنيم كه خب خود شخص بهتر اين حرفها را ميزند پس چرا برود كتاب بخرد؟