بيكاري ۱۵۰ هزار نفر در سال گذشته
گفتوگو با عليرضا محجوب
عليرضا محجوب پيش از آنكه نماينده مجلس باشد به واسطه حضور چندين سالهاش در خانه كارگر چهره شناختهشدهيي در ميان كارگران و فعالان اقتصادي دارد.
وي با حضور در مجلس و كسب رياست فراكسيون كارگري مجلس نيز به اطلاعاتي درباره اشتغال كشور دسترسي دارد كه شايد در اين روزها ارزش آنها بيش از پيش احساس ميشود. بيكاري 150 هزار نفر طبق بررسي آمارهاي رسمي بيمه بيكاري و صف انتظار هشتساله براي رسيدن به يك شغل، دو آمار محجوب درباره وضع اشتغال كشور است.
با وجود اين، وي درباره نرخ بيكاري كشور برآوردي را اعلام نميكند و تنها متذكر ميشود: «ما تصور نميكنيم كه عدد خيلي كوچك شده باشد.» اين نماينده مجلس درباره بيكاري 150 هزار شاغل در سال گذشته تصريح ميكند كه اين ميزان، تعداد همه بيكار شدهها نيست، بلكه حداقل ريزش مشاغل است و اينها كساني هستند كه امكان استفاده از بيمه بيكاري را داشتند. دبيركل خانه كارگر درباره وعده دولت مبني بر ايجاد 5/2 ميليون شغل در سال جاري نيز ميگويد: «اينها بايد باور كنند كسي از آنها تعهد 5/2 ميليون شغل را نميخواهد. كسي حتي تعهد 5/1 ميليون شغل هم نميخواهد.
ما از دولت توقع يك قدم بيشتر از مهار بيكاري را داريم. به ما اميدهاي خيلي بزرگ ندهند، ما با اميدهاي كوچك راضي ميشويم.» تلقي وي اين است كه حجم زياد متقاضيان اشتغال كه ناشي از افزايش جمعيت در دهه 60 بوده رو به اتمام است و در سالهاي آينده ميتوان اميدوار به كاهش تعداد متقاضيان شغل بود.
اما در كنار اينها، محجوب درباره هدفمندسازي يارانهها هم انتقاداتي را بيان كرد. وي كه پيش از اجراي هدفمندسازي يارانهها يكي از چهرههاي منتقد نسبت به اجراي اين طرح بود، ميگويد هنوز هم اعتقاداتم تغيير نكرده است. وي درباره اين طرح عنوان ميكند: «قرار نبود بيشتر از خود يارانه، براي يارانه ندادن هزينه كنيم.
اكنون ما از خود يارانه براي يارانه ندادن آن بيشتر داريم هزينه ميكنيم. ما غيرمنصف نيستيم و ميگوييم كار شده اما به چه قيمتي و با چه هزينه اي؟ با هزينهيي بزرگ كه مباحث آن را در بودجه شاهد بوديم كه بيشتر مجلسيها اعتقاد داشتند ما نصف اين درآمدي كه بايد هزينه كنيم محقق خواهد شد. معنايش اين است كه دو برابر رقمي كه ميخواهيم بابت آن درآمد كسب كنيم هزينه كردهايم.» به گفته وي، درآمد اجراي هدفمندسازي يارانهها كمتر از 33 هزار ميليارد تومان و هزينههاي آن در عمل 65 هزار ميليارد تومان است. متن كامل اين گفتوگو را ميخوانيد:
طي روزهاي اخير هرچند به نقل از وزير كار اعلام شد كه 5/2 ميليون شغل طي دو سال ايجاد خواهد شد اما پس از آن مجددا وي تاكيد كرد كه اين ميزان شغل امسال ايجاد خواهد شد. رييسجمهوري هم چند روز قبل بر اين حرف او صحه گذاشت. فكر ميكنيد اين وعده امسال محقق ميشود؟
ما قطعا صحبت اميدوارانه و اميددادن به آينده را تحسين ميكنيم اما وقتي اميدواريهاي خود را بخواهيم به عدد تبديل كنيم، اين پديده بسيار خطرناكي است. چون اصولا كميتها ميتوانند ما را بازي دهند. من در دلسوزي وزير كار و حتي دولت ترديدي ندارم اما اينها بايد باور كنند كسي از آنها تعهد 5/2 ميليون شغل را نميخواهد. كسي حتي تعهد 5/1 ميليون شغل هم نميخواهد. تنها چيزي كه واقعيت دارد اين است كه فراز جمعيتي مربوط به دهه 60 امروز بشدت افول كرده و ميزان وروديهاي ما به بازار به حد قابل قبولي رسيده است. به همين دليل ما يك تعادل نسبي از سال 90 به بعد احساس خواهيم كرد اما در اين مورد كسي نميتواند رقمي بگويد. درباره اقتصاد ايران همه ميدانند اين اقتصاد سالها با پديده شوم ركود تورمي مواجه است. در اين پديده شوم هرچند تورم بايد علامت زايش اشتغال جديد و توليد جديد باشد اما به دليل كمتوجهي دولت، واردات بر بازار ما سايه انداخته و ركود براي توليدكننده ما به وجود آمد. در سالهايي هم كه ما داريم هدفمندسازي را اجرا ميكنيم چون داريم قدرت خريدي را از مردم ضبط و تقاضا را كنترل و محدود ميكنيم، اين كنترل باعث زايش اشتغال نخواهد
شد.
توقع و انتظار ما اين است كه هرچند اگر كسي وعده دهد آن را به عنوان مجلس مطالبه ميكنيم اما در اين شرايط اميدبخش وعدهها به صورت كمي داده نشود. ما كسي را بدهكار نميدانيم. امروز توصيه ميكنيم كه در اعلام اعداد كاملا حساس باشيم. ما از همان موقع هم كه اين رقم را اعلام كردند، گفتيم كه از دولت توقع يك قدم بيشتر از مهار بيكاري را داريم. البته بازار كار ايران تاكنون چنين تحولي به خود نديده است.
فكر ميكنيد براي مهار بيكاري در امسال نياز به ايجاد چه ميزان شغل است؟
اين موارد بايد در قانون برنامه مشخص شوند. اگر دولت در اين مورد عزمي داشت، در قانون برنامه ميآورد و به صورت علمي بحث ميكرد. ما انتظاري بهتر از دولتهاي قبل براي دولت فعلي نداريم. اگر كسي هم ميخواهد عدد كمي بياورد، آن را به صورت علمي در قانون بياورد. همين الان هم در متمم قانون بودجه ميتوانند بياورند. تصور ما اين است هرچند اين آمارها ايدهآل هستند اما چون صفر كردن بيكاري عملياتي نيست و با اقتصاد ايران منافات دارد به ما اميدهاي خيلي بزرگ ندهند، ما با اميدهاي كوچك راضي ميشويم.
در مجموع به اعتقاد كارشناسان، بيكاري صفر درصدي و منفي در هيچ اقتصادي معنا ندارد.
البته فرض كنيد در دورهيي يزد بيكاري منفي داشت كه شهري مهاجرپذير بود. وگرنه بيكاري منفي معنا ندارد، چون به منزله آن است كه در واحد توليدي كارگري وجود ندارد و توليد هم انجام نميشود كه آن وقت واحد توليدي بايد تعطيل شود. پس به اين معنا كه مهاجرپذير شوند ميتوان گفت نرخ منفي است. با توجه به اين، اگر امروز دولت بگويد 5/2 ميليون شغل در اختيار اتباع بيگانه است كه آن را در اختيار كارگران ايراني قرار ميدهيم، اين تنها براي يك سال ميتواند باشد. بنابراين براي هر كاري بهتر است برنامهيي تعريف شود تا دولت خود را مكلف به اجراي آن كند و ما هم بتوانيم از يك كار علمي دفاع كنيم.
هرچند شما تاكيد بر ارايه نشدن اهداف كمي داريد اما دولت فراتر از اعلام اهداف كمي براي شغل، ميزان تسهيلات مورد نياز براي ايجاد اين ميزان شغل را نيز 168 هزار ميليارد تومان ذكر كرده است. دادن اين تسهيلات چه تبعاتي ميتواند داشته باشد؟
پول در ايجاد توليد و پديد آوردن اشتغال بسيار لازم و ضروري است اما لزوما كثرت پول دادن ايجاد شغل را در پي نخواهد داشت. اگر اين پولها درست هزينه نشوند بلاي جان ما خواهند شد. چرا كه ما اكنون تورم ركودي داريم و با اين كار تورم و ركود ممكن است بيشتر شود. امكان دارد اين طنابي كه به گردن ما افتاده و به قصد كوتاه كردن آن تيغ كشيديم، اين تيغ درست بر گردن قرباني بيفتد و به جاي حل مشكل آن، سرش را از تن جدا كند. ما ميگوييم اينها علمي نيست. درباره تجربه كشور نيز ما دو دوره غيرقابل دفاع داريم؛ يكي در طرح ضربتي اشتغال و ديگري طرح بنگاههاي زودبازده. در اين طرحها تعداد اشتغالي كه به ما دادند بسيار كوچكتر از اعلامها و پيشبينيها بود. درباره طرح نخست بررسياي از تامين اجتماعي داشتيم كه نشان داد هرچند 300 هزار شغل وعده داده شده بود و مبالغ بيشتر از آنچه كه خواستند، هزينه شد اما حاصل طبق دادههاي آماري به 28 هزار نفر در وهله اول، بعد 23 هزار نفر و در نهايت به كمتر از 20 هزار نفر رسيد. يعني كمتر از 8درصد هدف تحقق يافت. اين نوع كارها ممكن است مشاغل بسيار گراني را هم به ما بدهند.
از برگشت اين پولها هم بررسي داشتيد؟
من در اين مورد اطلاعاتي ندارم. اما معمولا بازپرداخت چنين وامهايي كه مبالغ آن بزرگ نبوده از بقيه منابعي كه بانكها دادهاند بهتر است. اما حتما سوخت و سوز همراه آن است.
درباره بنگاههاي زودبازده هم بررسي داشتيد؟
با توجه به دادههايي كه به ما نشان دادند، تلقي ما اين است كه بيشتر مشاغل كوتاهمدت و در بخش ساختمانسازي بوده است. در اين بخش اشتغال بيشتر نصيب آنهايي ميشود كه ما امروز ميگوييم اگر آنها را خالي كنيم خودش يك فرصت شغلي قابل ملاحظهيي ممكن است به جا بگذارد. بنابراين شايد روي كاغذ ما بتوانيم ايجاد يك ميليون و 800 هزار شغل را مطرح كنيم اما اين ميزان شغل براي چه كساني بوده، قابل گفتوگوست. براساس برداشت ما از بنگاههاي زودبازده بخش قابل ملاحظهيي از اين منابع هم صرف ساختمان شد. طبق اعدادي كه ما از محاسبات تامين اجتماعي داريم با وجود اينكه اينها همه بايد قالب تامين اجتماعي را پذيرفته باشند، اما در اين بخش رشد چنداني نداشتيم. ممكن است كسي به شما بگويد ما آمار بيمه شدههاي ما در سال 1389 بيش از 5/2 ميليون شغل بوده اما وقتي به صورت ماهانه محاسبه كنيم ميبينيم كه تفاوت چنداني را با سال 88 نشان نميدهد. بنابراين اگر براساس آن آمار بخواهيم قضاوت كنيم بايد بگوييم كه اشتغالي در سال 89 ايجاد نشده، اما به نظر ما حتما در سال 89 اشتغال ايجاد شده، منتها بر سر ميزان آن و اينكه براي چه كساني ايجاد شده، بحث است. اين نشان
ميدهد كه اشتغال كامل يعني آنچه كه در فرمايشات رهبر معظم اشتغال پايدار خوانده شده و در سال گذشته براي 365 روز آن حق بيمه پرداخت شده به ميزان 5/1 ميليون نفر يا حتي 500 هزار نفر نبوده است.
بنابراين اعدادي كه ميتواند راستنمايي كند طبق آن بخشي كه در اختيار ما است يعني بيمهيي، نشان ميدهد كه اعداد اتفاق افتاده از اعداد مورد انتظار بسيار ضعيفتر است.
براي پنج ماهه امسال هم بررسياي داشتهايد؟
براي اين مدت را هم بررسي كرديم و نتيجه آن هم همينگونه شد كه عرض كردم. يعني تفاوت فاحش و چشمگيري در پنج ماهه امسال نداشتيم. در عين حال ما نميگوييم كه وضع ما اميدبخش نيست، چرا كه كنار رفتن ابرهاي بحران جمعيتي اميدواري به آينده را در بر دارد. بنابراين ما بايد يك برنامه چند ساله طراحي كنيم تا به يك نرخ بيكاري كمسابقه دست پيدا كنيم. اما از طرف ديگر دولت شعار تشديد جمعيت هم ميدهد كه اين بعدا نرخ ورودي براي ما دارد. نميتوانيم بگوييم اين موضوع عوارضي براي ورودي بازار اشتغال ما نخواهد داشت.
درباره ريزش مشاغل هم بررسياي داشتيد؟
ما از سال 74 به بعد وارد دوره ركودي شديم، دورهيي كه در آن واحدهايي تعطيل و واحدهايي هم راهاندازي ميشوند. يك عده اميدوار هم سرمايهگذاري ميكنند و نيروي جديد به كار ميگيرند و عدهيي هم كه به ته خط رسيدهاندنيروي كار خود را تعديل ميكنند. در اين شرايط ما اميدواريم وزارت كار يك بانك كاملي را تشكيل دهد تا ريزشها هم مشخص شوند. در اين مورد مركز آمار هم ميتواند كمكي كند تا به جاي اينكه در اين مورد اختلافي باشد، اعداد حقيقي بر مباني صحيح اعلام شوند و همه بتوانيم به آن استناد كنيم. برداشت ما اين است كه متاسفانه رشد شتاباني را در زايش واحدها نسبت به گذشته نداريم و به مانند گذشته در واحدهاي متوسط و بزرگ توليدي سرعت زايش كوچكتر از سرعت ميرايي است. بنابراين نميتوان گفت كه اشتغالي به مراتب بزرگتر از گذشته ايجاد شده است. ما بايد ركود را با راهحلهاي اقتصادي حل كنيم. هروقت در بازار ما رونق حاكم شد هيچ كس نميگويد زمستان است، همه ميگويند بهار است. آثار طراوت قابل لمس است و حتما به اندازهگيريهاي علمي احتياج ندارد.
ما رونق را لمس نميكنيم و ركود را بيشتر از رونق لمس ميكنيم. شما در بازار تهران و تك تك شهرها كه بچرخيد اگر 99 درصد مردم نگفتند بازار كساد نيست آن موقع به من بگوييد كه چرا حرف غلط ميزنيد. من حتي احتياط كردم و نگفتم ركود را احساس ميكنيم بلكه گفتم رونق را استشمام نميكنيم. هروقت كه رونق استشمام شد اشتغال هم حل خواهد شد. براي همين هم ما تدبيري داريم. تدبير ما اين است كه با توجه به اينكه نميتوانيم حداقل فورا براي ركود چارهيي بينديشيم، بنابراين براي بيكاران طرح بيمه بيكاري را مطرح كرديم كه فكر كنم اكثرا نمايندگان با اين موضوع موافق باشند.
در اين مورد دولت هم فكر ميكنم با اين كليت موافق باشد كه ما را متعهد ميكند براي بيكاران اميد توليد كنيم. منتها براي اين اميد بايد منابع خرج كنيم. بخشي از اين منابع همان خرجي است كه به جاي اينكه صرف اشتغال شوند و پاسخ آن را ميدانيم ميخواهيم مستقيم صرف خود بيكاران كنيم تا از ميزان غصهها و نااميدي آنها كم شود.
برخي اعتقاد دارند مطرح شدن اين طرح به علت افزايش يافتن تعداد بيكاران كشور است. ارزيابي شما چيست؟
ما امروز در ميان فارغالتحصيلان قطعا بيكاري محسوستري نسبت به گذشته داريم. در گذشته بيكاري ما در سطوح پايين ديپلم و كارگر ساده بود. اگر امروز كسي ادعا كرد كه در بخش كارگري ساده، بيكاري ما نسبت به گذشته كاهش پيدا كرده، ممكن است آن را بتوان پذيرفت اما در سطوح ديپلم و بالاتر از ديپلم كه متاسفانه اكنون غالب جويندگان ما از اين دست هستند اين ادعا عكسش قابل پذيرش است و به اين جهت من فكر ميكنم اين احساس كه بيشتر به مجلس منتقل شده، انعكاس صداي تحصيلكردههاي جامعه است. اين طرح نه اين را ميرساند كه بيكاري زياد شده و نه اين را ميرساند كه اشتغال زياد شده است. قطعا بايد بيكاري سالهاي اخير نسبت به سالهاي 78 كاهش پيدا كند، چرا كه از توده جمعيتي متقاضي كار كاسته شده است.
اما از همه بيشتر ما نگران بيكاراني هستيم كه سطح نوبت كار آنها بالاست و صف انتظار آنها براي دسترسي به كار در بازار كار بالاست. ما صف انتظار كار را هشت سال تخمين ميزنيم. تصور ما اين است كه بيكاران ما دو دسته هستند؛ دسته اول آنهايي كه فرصتهاي شغلي براي آنها فراهم شده و توانستهاند كاري پيدا كنند و دسته دوم هم كه بازار هيچ واكنشي نسبت به شغل آنها نداشته يا آنها واكنشي نداشتند كه حرفهيي را عوض كنند يا ميل نشان دهند كه با توقع كمتري كار كنند، صف انتظار آنها هشت سال است.
يعني هشت سال طول ميكشد تا به يك شغل دست پيدا كنند؟
ممكن است. شايد هم بيشتر طول بكشد اما بهطور متوسط هشت سال طول ميكشد.
درباره ريزش مشاغل پيش از اين برآوردي داشتيد كه سالانه بيش از 200 هزار شغل از بين ميرود. هنوز هم اينگونه برآورد داريد؟
آنكه عرض كردم همان است اما اكنون من عددي را اعلام نكردم. به اين دليل كه اينها واقعا تخمين است و عدد علمي نيست. چون عدد علمي نيست و ما داريم بحث علمي ميكنيم الان ديگر جاي گمانهزني و تخمين نيست. اگر در قالب آن طرح بيمه بيكاري كه مجلس تصويب كند، دولت هم كمكي كند، آن وقت ميتوانيم اين نيازسنجيهاي واقعي را داشته باشيم. فعلا متوسط رقمي كه سازمان تامين اجتماعي براساس بيمه بيكاري دارد نزديك به 150 هزار نفر است.
معناي آن، اين است كه 150 هزار ريزش مشاغل داشتيم؟
بله. معناي آن ريزش مشاغل است. البته اين ميزان، تعداد همه بيكارشدهها نيست، بلكه حداقل ريزش مشاغل است. اينها كساني هستند كه امكان استفاده از امكان بيمه بيكاري را داشتند. بيمه بيكاري يك قانون سختگيرانهيي است و همه امكان استفاده از آن تحت هر شرايطي را ندارند. بنابراين معناي آن همه ريزشها نيست اما قانوني كه در مجلس در حال رسيدگي است اگر در صحن علني مجلس تصويب شود آنجا چون براي متقاضيان و صف كار هم بيمه بيكاري پيشبيني شده، آن وقت ديگر اين اعداد واقعي ميشوند و اين سختگيريها را براي اين دسته ندارد.
با در نظر گرفتن همه اين موارد، چه برآوردي از نرخ بيكاري كشور داريد؟
همه نرخها برآوردي است. چون آمارها نمونهيي است و در جامعه 70 ميليون نفري توزيع 40 هزار برگه كه به منزله راستآزمايي نيست و براي ما هم قانعكننده نيست. عرض ما اين است كه اعلام رسمي بيكاري با مركز آمار است، بنابراين ما تنها آنها را دعوت ميكنيم كه با برگههاي بيشتري و بررسي دقيقتري عدد را اعلام كنند. ما تصور نميكنيم كه عدد خيلي كوچك شده باشد و تصور هم نميكنيم كه اين آمار قابل اصلاح نيست. ما نميتوانيم آمارگيري از 40 هزار نفر را مبناي علمي موضوع گفتوگو قرار دهيم. چون ما ابزار و دادهيي نداريم هر اعلام ما ممكن است خلاف واقعي را سبب شود، بنابراين ما فقط برداشت خود را از وضع موجود اعلام كرديم.
شما پيش از اجراي هدفمندسازي يارانهها يكي از مخالفان اجراي آن بوديد. حال كه اجرا شده فكر ميكنيد چگونه بوده است؟
هنوز هم اعتقاداتم در اين مورد عوض نشده است. فكر ميكنم فقط دولت كوشيده عوارض اجتماعي آن را كم كند كه اين را نميتوان كتمان كرد اما يادتان باشد معناي كوشش اين بوده كه ما چهار برابر رقمي كه قرار بوده هزينه كرديم و دو برابر بيش از درآمد خود هزينه كرديم. اينها هزينههاي بسياري سنگيني است. از خود يارانه كه قرار نبود بيشتر براي يارانه ندادن هزينه كنيم. اكنون ما از خود يارانه براي يارانه ندادن آن بيشتر داريم هزينه ميكنيم. در حالي كه نتوانستيم رضايت آن را به دست آوريم. ما غيرمنصف نيستيم و ميگوييم كار شده اما به چه قيمتي و با چه هزينهيي؟
با هزينهيي بزرگ كه مباحث آن را در بودجه شاهد بوديم كه بيشتر مجلسيها اعتقاد داشتند ما نصف اين درآمدي كه بايد هزينه كنيم، محقق خواهد شد. معنايش اين است كه دو برابر رقمي كه ميخواهيم بابت آن درآمد كسب كنيم هزينه كردهايم، آيا اين هزينه قابل قبول است؟ قاعدتا در يك برداشت اقتصادي خير اما در برداشت غيراقتصادي هرچقدر كه براي مردم هزينه شود از نظر ما براي مردم كم است. منبع هم كه بودجه خود دولت است. معلوم است كه با اجراي هدفمندسازي يارانهها چقدر به درآمدها اضافه ميشود. درآمد كوچكتر از 33 هزار ميليارد تومان است و هزينههاي ما روي كاغذ 55 هزار ميليارد تومان و در عمل 65 هزار ميليارد تومان است و دو برابر ميشود.