عقلانيت معطوف به واقعيت
1. عقل تنها آنگاه بدل به عقلانيت خواهد شد كه معطوف به كنش باشد وگرنه عقلي مطلق خواهد بود كه هيچ ربطي به واقعيت ندارد. عقلي اثيري از شمار عقلهاي دهگانه. اين گزاره را عبدالله عروي در كتابي آورده كه در باب معناي عقل نگاشته است.
عبدالله عروي از جمله انديشمندان عربي است كه نسبت به آنان كه در اين شمار ميشناسيم و از انديشههاي آنان مطلعايم حرفهاي بسيار بيشتري براي گفتن دارد. او در كتاب پيشگفتهاش سعي ميكند ابنخلدون و محمد عبده را در كنار هم نهاده و به اين پرسش پاسخ دهد كه چرا با اينكه ابن خلدون و محمد عبده هر دو از يك خاستگاه شروع كرده و بر اساس بنيادهايي مشترك انديشه خود را پايه ريخته بودند اما باز ابن خلدون خود را در برابر هيچ پارادوكسي نيافت و روان و سليس انديشيد اما محمدعبده مدام به بنبست ميرسيد؟
كتاب مذكور كتابي است در خور توجه كه بايد به تفصيل از آن سخن گفت اما آنچه در اينجا به كار ما ميآيد، آن است كه عروي در جايي از اين كتاب بر آن ميرود كه عقل براي كارآمدي بايد معطوف به واقعيت و برآمده از آن باشد. چيزي از آن دست كه هابرماس آن را عقل بين الاذهاني مينامد.
2. دقيقتر آن است كه عقلي كه محمد عبده با آن ميانديشيد، عقل معطوف به واقعيت بود اما ميان آن واقعيت كه مدنظر عروي است و اين واقعيت كه پايه كار محمد عبده بود، زمين تا آسمان تفاوت بود. محمد عبده بر پايه واقعيتي ميانديشيد كه بسيار پيش از اين پيش آمده بود و سدهها از آن گذشته بود؛ واقعيتي كه دوران رخ دادن آن را ميتوان همان دوران صدر اسلام دانست و دوران تئوريزه كردن آن را عصر تدوين؛ عصري كه در آن كساني به تدوين و نگارش پارادايم انديشه اسلامي كمر بسته و پايههايي را براي هرگونه انديشهاي كه پس از آن خواهد آمد، ريختند.
حتي اگر هم به راه پذيرش اين نكته نرويم كه آن واقعيتي كه زمانه زيادي از آن گذشته و در ذهن كساني همچون محمد عبده يك واقعيت ناب و خالص مينمود، واقعيتي پيرايش شده و روتوش شده بود كه تمام اشتباهات و نكات منفي آن حذف شده بود و اگر بخواهيم از زبان بودريار سود ببريم، يك «حاد واقعيت» به شمار ميآمد، باز بايد دستكم بپذيريم كه اين واقعيت واقعيت زمانه محمد عبده نبود؛ واقعيتي كه ما در درون آن زندگي نميكرديم اما از دريچه آن به دنيا مينگريستيم.
3. چه بسا واقعيتي ديگر نيز بود كه محمد عبده باز بر اساس آن به جهان مينگريست و مسالههاي خويش را برآمده از آن طرح ميكرد و ميكوشيد در فضاي آن واقعيت به حل آن مسايل بپردازد؛ واقعيتي به نام دنياي غرب. واقعيت غرب اگرچه به ظاهر همزمان با محمد عبده بود اما واقعيت محمد عبده نبود. واقعيتي بود كه از بيرون به او تحميل ميشد و او به ناچار عينك آن را به چشم ميزد و از ديد آن به واقعيت مينگريست. مشكل تنها در همين نكته خلاصه نميشد. از يك سو اين واقعيت به طرزي پارادوكسيكال آيندهاي بود كه عبده و اغلب آن كسان كه در حوزه انديشه عرب به فعاليت مشغول بودند، رو به سوي تحقق آن داشتند؛ آيندهاي كه هم اينك در جايي ديگر رخ داده بود و ما ميكوشيديم بعد از اين به آن برسيم.
از ديگر سو باز اگر بخواهيم از زبان بودريار سود ببريم، اين واقعيت يك «حاد واقعيت» به شمار ميآمد. واقعيتي كاملا ويرايش و ناب شده كه توي آن اثري از اشتباهات و شكستها نبود و تنها شرح حالي از موفقيتهاي ناب و خالص بود كه گويي از ازل وجود داشتهاند. تو گويي هيچ تنش اجتماعي نبوده است كه اين آموزهها در نتيجه آن به وجود آمده باشند. تو گويي كه اين آموزهها به هيچ واقعيتي پيوند ندارند و آموزههايي اثيري هستند كه ميتوان آنها را در هر زمان و مكاني به كار برد.
4. محمد عبده و خيل عظيمي از انديشمندان مسلمان ميان اين دو واقعيت پيرايش شده گم شدند و واقعيت خود را نيافتند. آنان در دل واقعيتهايي انديشيدند كه واقعيت آنان نبود. واقعيتهايي كه حتي واقعيت هم نبودند؛ انواع آرماني بودند كه خود را به نام واقعيت به ذهن عبده و انديشمندان اصلاحگر عرب تحميل ميكردند. درست نيز آن است كه جهان عرب مدتها بود كه «واقعيت» خاص خود را نداشت و عقلانيتي در آن حكمفرما بود كه نه معطوف به واقعيت، بلكه از يكسو معطوف به گذشتهاي آرماني بود كه خود را مدام به ما تحميل ميكرد و از ديگر سو معطوف به واقعيتي «آينده» بود كه از غرب به سوي ما سرازير ميشد.
در ميانه راه همين واقعيت آرماني گذشته و «حاد واقعيت» «آينده»غرب بود كه انديشمندان دوران نو جهان عرب وا مانده و انديشهشان پر از پارادوكس شده و عقلانيتشان بدل به آن چيزي شد كه عبدالله عروي در همان كتاب درخشان خود آن را «عقل مطلق» اثيري ميناميد و خواهان گذشتن از آن و رسيدن به مرزهاي يك عقلانيت نو بود: عقلانيت معطوف به كنش.
عبدالقادر سواري