راهنمايي براي تغيير جهان
استفان كوليني
«تاكنون، فلاسفه تنها درصدد تفسير جهان بودهاند، حال اينكه بحث بر سر تغيير آن است». جمله تحسينشده مشهور ماركس تلاشي است جهت برساختن چيزي كه ما شايد امروزه آن را «شرط تاثير»ي بدانيم جهت اعتبار دادن به اين فكر انتزاعي: آزموني براي سنجش اعتبار اينكه ايدهها در خود قابليت تغيير جهان را دارند.
نگاه هابزبام به ماركس و ماركسيسم
اين بيانيه پرطمطراق در نگاهي روبهعقب ميتواند به صورت تنشي ديده شود كه در كل كارهاي ماركس جاري بود و در بنيان بحران هويت مجددي كه به بدنه گفتار و كرداري كه بعدها به نام «ماركسيسم» شناخته ميشد، سرايت كرده بود. تحت اين عنوان، تعداد كثيري از ايدههاي فوقالعاده غني و سطح بالا پرورانده شده و هنوز هم پرورانده ميشود، با اين حال هم صاحبان ايده و هم منتقدان آن، مهياي آن بودهاند كه بر اين نكته پافشاري كنند كه اعتبار و اهميت اين ايدهها بايد به مثابه سابقهشان در تغيير جهان ارزيابي شود.
صاحبان ايده اغلب حتي علاقهمند هستند، اشاره كنند به اين نكته كه هنوز هيات منصفهاي وجود دارد، اما آنها بايد غمگنانه اين نكته را بفهمند كه اوضاع پرونده خوب به نظر نميرسد؛ منتقدان مصرانه به ميليونها قرباني استالين اشاره ميكنند و كاميابيهاي بيهمتايي كه براي (برخي) توسط سرمايهداري به ارمغان آورده شده و سپس پرونده را مختومه ميدانند. شخصيت دوگانه ماركسيسم براي هركسي كه قصد ترسيم تاريخش را داشته باشد «بار گراني است كشيدن به دوش».
خود ايده [ماركسيسم] به تنهايي پيچيده و غامض است: ايدهآل اين است كه تاريخنگار بايد توان عبور مطمئن از بيشهزار متافيزيك هگل و همينطور هزارتوي تئوري ارزش كار را داشته باشد. اما به علاوه، يك تاريخ درخور بايد دستاوردهاي جنبشهاي كارگري و وضعيت اختلافات درونحزبي، بناي اقتصاد طراحيشده و سركوبي نظرات مخالف و خيلي چيزهاي ديگر را در بربگيرد. مورخ ايدهآل ماركسيسم بايد هم تئوريسین باشد، هم دانشمند، هم مومن و هم شكاك. غالبا اريك هابزبام را «مورخ ماركسيستي» ميدانند، با اين حال او را دقيقتر ميتوان به صورت مورخي با دامنه جالب توجه كار و قدرت تحليلي ديد كه از ماركس بيش از هر منبع ديگري الهام گرفته است. اما او كمتر به عنوان مورخ ماركسيسم ديده شده.
به هر حال، كارهاي اصلي او بر تحليل توسعه جوامع اروپايي از زمان انقلابهاي دوگانه فرانسه و انقلابهاي صنعتي در پايان قرن هجدهم تمركز داشته است. اگر به سهم او از تاريخنگاري ماركسيسم كمتر توجه شده، بخشي از آن به دليل اين ميتواند باشد كه آنها [كارهايش در باب تاريخ ماركسيسم] بيشتر شكل مقالات پراكنده و فصولي از كتاب را داشته و بخشي به اين خاطر كه در خلال تمايلات بينالمللياش، اغلب آنها به زبانهايي غير از انگليسي منتشر شده است. انتشار «چگونه جهان را تغيير دهيم» شايد كمكي باشد كه قضيه را سر و سامان بدهيم و درست سر وقتش بود؛ در كتاب شانزدهمش و در 94سالگياش. هر چند بخش اعظم كتاب از چيزهايي كه قبلا منتشر شده تشكيل شده است، بسياري از آنها هيچگاه به انگليسي منتشر نشده و برخي از آنها بازنگري و به روزرساني شده است.
«داستان» [موجود] در عنوان شايد تلاش دستپاچه ناشر باشد براي اينكه محتواي كتاب را براي خوانندگاني كه تصور ميشود از «مقاله» يا «تحقيق» ميترسند، داراي ظاهري جذاب به نظر برساند، اما خوشبختانه اين كلمه در اين قضيه بيانگر يك زندگينامه متنوع يا داستاني خارج از قاعده نيست. مقالات تحليلي است و مجمل و ايرادي هم ندارد؛ كيفيت صرف روشنگرانهشان آنها را از هر «داستان» بَزَكشدهاي بهتر ميكند. بخش اول، حاوي تحقيقات اغلب متنوعي در باب سيماي فكري ماركس و انگلس است.
طيفي از معرفي كوتاه از كارهاي متاخر ماركس [نظير] «وضعيت طبقه كارگر در انگلستان» گرفته تا شرح پروپيماني از تفكر ماركس در باب «اشكال پيشا سرمايهداري» در كار ناتمامش «گروندريسه.» بخش دوم كه براي خواننده معاصر ميتواند جالبتر باشد، سعي در نگاهي به بختياريهاي ماركسيسم در (تقريبا) 130 سالي است كه از مرگ ماركس در 1883 ميگذرد. در اين فصل است كه به وضوح رد هابزبام ديده ميشود؛ تركيبي از تحليلهاي روشن و دامنه نفسگير [مطالب]. تقريبا هر مورخي در كنار او محلي به نظر ميرسد. چه كسي ميتواند، در حاليكه در حال بررسي جزيي تاريخ جنبشهاي اصلي ماركسيستي در كشورهايي مثل آلمان و فرانسه است، همزمان تفاوتهاي كوچك بين ماركسيسم دانماركي با فنلاندي را [به مخاطب] عرضه كند؟
به چه كسي ميتوانيم اعتماد كنيم، در حاليكه ترجمههاي «كاپيتال» را از آذربايجاني تاييديش [نوعي از زبان عبري] جز به جز برميشمارد، با اطمينان نتيجه ميگيرد كه « باقي «كاپيتال»ها به ساير زبانهاي اصلي در هند دوره استقلال رخ داد، با ويرايشهايي در ماراتي، هندي و بنگالي در دهه 1950 و 1960؟ در خلال قرن گذشته يا شايد بيش از آن ميشود گفت وضعيت نوشتههاي ماركس بين دو قطب در نوسان بوده. از يك سو، يك موضع كمونيست راستكيشانه كه در آن ماركس راهنمايي تمام و كمال و لغزشناپذيري است براي حركت سياسي و خلق شكلي از جامعه كه بر سرمايهداري از طريق انقلاب غلبه كند و از سوي ديگر چيزي كه ما ميتوانيم ديدگاه «تمدن غربي» بناميم كه در آن با ماركس به همراه چهرههايي نظير نيچه و فرويد، به عنوان نويسندگان آثاري بينهايت فريبنده برخورد ميشود؛ آثاري كه ميتواند مورد تحقيق قرار بگيرد يا صرفا از خواندنشان لذت برد اما كاربردي بيش از كاربرد [كتبي نظير] «كوه جادوي» توماس مان يا «سرزمين هرز» اليوت ندارد. هابزبام به طور نمونه از هر دو اين افراطها احتراز ميكند: رويكردش از اولي با فاصلهتر [از ماركسيسم]، اما مشخصا از دومي درگيرانهتر
است. او از تاريخ ماركسيسم در مقابل ما ستايش ميكند زيرا «در 130 سال گذشته تم اصلي در موسيقي فكري جهان جديد بوده و در خلال توانش براي حركت نيروهاي اجتماعي، حضوري قاطعانه و در برخي نقاط تعيينكننده در تاريخ قرن بيستم داشته.»
اما در باب قرن بيستويكم چه؟ ماركسيسم از آغازش در دهه 1840، موضوع گمانهزنيهاي خامي بوده. ماركس و انگلس مكررا خودشان (و ديگراني) را متقاعد كردند كه فرجام جامعه بورژوازي تيره است و از زمان مرگ ماركس مرتبا «بحران سرمايهداري» اعلام شده است. اما هر دفعه بيمار به گونهاي شفا يافته و شايد حتي قويتر هم شده. شايد حتي خود هابزبام، جذابترين و معقولترين تحليلگران، كاملا از اين تب در امان نباشد وقتي فكر ميكند كه فروپاشي مالي در سال 2008 شايد نشانه آغاز پايان سرمايهداري است آنگونه كه ما از قبل ميدانستيم. او قطعا باور دارد كه پايان دوره 25سالهاي (تا سده مرگ ماركس) را معين كرده كه در خلال آن ماركس به نظر ميرسد اهميتش را از دست داده و براي بسياري از نسل جوانتر، جذابيتش را «بار ديگر» او با صراحت غيرمعمولي اعلام ميكند، «زمان آن رسيده كه ماركس را جدي بگيريم.»
حتي در خلال پيروزمندانهترين سالهاي نئوليبراليسم، كساني بودند كه ماركس را حقيقتا خيلي جدي ميگرفتند به عنوان منبعي براي مفاهيم و چارچوبهايي كه بهوسيله آنها عملكرد جامعه را تحليل ميكردند اينكه در آن سرمايه در دست عده قليلي است و نيروي كار توسط افراد زيادي به فروش ميرسد. اما از اين گذشته، آيا هابزبام فكر ميكند كه ما بايد ماركس را به عنوان راهنمايي براي تغيير جهان جدي بگيريم؟ اينجاست كه او تذكري هوشيارانه و حتي دوپهلو ميدهد. او در عباراتي زيبا بيان ميكند كه با فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، «سرمايهداري شمايلي كه مرگش را به او يادآور ميشد را از دست داد». اما همزمان «كساني كه هنوز پايبند آرزوي اصلي سوسياليست از جامعهاي بناشده به نام همكاري به جاي رقابت هستند، بايد دوباره به تامل و تئوري بازگردند».
اكنون او مشاهده ميكند، جهانيسازي و عقب كشيدن دولتها، احزاب سوسيال دموكرات و جنبشهاي كارگري را در عرصه طبيعيشان تضعيف كرده: اين نهادهاي تازه «تا به حال خيلي در عمليات فرامليتي موفق نبودهاند.» اگر نويسنده ديگري بود شايد شخص شك ميكرد كه در اين دستكم گرفتنِ عمدي، طعنهاي نهفته است، اما «تا به حال» و «نه خيلي» شايد تنها نشاني از عادت ادبيات ملاحظهكار هابزبام باشد. كماكان اين اغتشاش مالي اخير چه فرصتي را به دست ميدهد؟ برخي وضعيت را با دهه 1930 مقايسه كردهاند، اما آيا اينكه براي كساني كه سيرت راديكالي دارند، ميشود به قضيه به مثابه يك قرينه دلگرمكننده نگريسته شود، امري دشوار است.
هابزبام با بررسي دقيق خود، مرزهاي [تحقيق] خود را معين ميكند، بر خلاف دهه 1930، «سوسياليستها» (كه به نظر ميرسد به طرز غريبي از آنها فاصله دارد) «نميتوانند حتي يك مورد از رژيمهاي كمونيست يا سوسيالدموكراتي را نشان بدهند كه مصون از بحران باشد و نه ميتوانند پيشنهاد واقعي براي تغيير سوسياليستي عرضه كنند». شايد حقيقت اين است كه ماركسيسم با وجود بيانيه مشهور بنيانگذارانش، همواره بيشتر در شناخت جهان سهيم بوده تا تغييرش. قطعا، اريك هابزبام بيش از هر كس ديگري جهت فهم اين امر كار كرده و اگر بپرسيم كه نظر نهايياش درباره چشماندازه تغيير جهان چه ميتواند باشد، آنگاه خوشبختانه، هنوز در جايگاهي هستيم كه ژو انلاي [اولين نخستوزير جمهوري خلق چين 1949-1976] درباره انقلاب فرانسه گفت؛ اينكه هنوز براي پاسخ دادن زود است.