پيروي از پيامبر كذاب
جانگري
اريك هابزبام مجموعه مقالاتش پيرامون ماركس و ماركسيسم را با يادداشتي درباره اينكه چگونه مردم به زيارت آرامگاه ماركس ميروند آغاز ميكند.
«به آرامگاه هايگيت وارد ميشوند، جايي كه كارل ماركس و هربرت اسپنسر، فيلسوفان قرن نوزدهم، به طرز بسيار عجيبي در ديدرس يكديگر آرميدهاند. اسپنسر، ارسطوي شناختهشده دوران خود بود و كارل، كسي كه در پستترين نقطه همپستاد با پول رفقايش زندگي ميگذراند. امروزه هيچكس حتي نميداند كه اسپنسر آنجاست، در حاليكه زایران سالخوردهاي از هند و ژاپن به ديدار قبر ماركس ميشتابند و كمونيستهاي جلاي وطن كرده از ايران و عراق مصرند كه در سايه او به خاك سپرده شوند.»
زهد و كوتهنظري هابزبام
اين شيوه غريبي براي شروع كتابي است كه تز مركزياش اين است كه تفكر ماركس ميتواند كمكي براي حل مشكلات قرن بيستويكم باشد. زایران سالخوردهاي كه توسط هابزبام توصيف شدهاند كمي شبيه به مهاجران روسي دهه 1920هستند، پناهندگان بيجا و مكاني از جهاني ناپديدشده. رژيم شوروي، كه مهمترين تجسم پروژه انقلابي ماركس در قرن بيستم بود، فروپاشيد و بهوسيله نظامي جايگزين شد كه بيشتر وامدار روسيه ارتدوكس است تا هر ايدئولوژي غربي ديگري، در حاليكه بزرگترين و مهمترين كشوري كه هنوز به وسيله حزب كمونيست اداره ميشود، پذيراي نوعي سرمايهداري [هاري] شده كه سرمايهداري بيقيد و بند* [laissez-faire] ميانه قرن نوزدهم انگليس در برابر آن رام به نظر ميرسد.
ماركس هيچگاه تا اين حد از لحاظ سياسي در حاشيه نبوده، اما در مقابل، افكار اسپنسر رو به گسترش است. شخص اسپنسر، يك متفكر غيرمتعارف ويكتوريايي است كه فراموش شده و با خيال راحت ميتوان گفت هيچكدام از انبوه نويسندگاني كه حيات اجتماعي و اقتصادي را با معيارهاي تكاملي [داروينیسم] بررسي ميكنند چيزي از نوشتههايش نخواندهاند. اما چه اين امر را تاييد كنند چه نكنند، مبلغان نوين بازار آزاد، مروج نسخهاي از داروينیسم اجتماعي اسپنسرند، تزيينشده با ايدههايي از ژنها و عادات - تركيبي سمي كه به همان ميزان غيرعلمي است كه تئوري بقاي صلح اسپنسر كه با حرارت بسيار مروجش بود.
سرمايهداري بازار آزاد شايد دچار دردسر شده باشد، اما تئوريهاي ديوانهوار تكامل اجتماعي كماكان در حال دادن هالهاي فريبنده از حقانيت فكري به سيستمي در حال فروپاشياند. يكي از نقاط قوت هابزبام اين است كه آنقدر مورخ خوبي است كه اين خزعبلات را جدي نگيرد. اگر دو كتاب عصر سرمايه (1975) و عصر امپراتوري (1987) نقاط نشانه تاريخ هستند، يك دليلش فهم عميق اين نكته است كه آنها نشاندهنده دادوستد ايدهها با قدرت هستند. بزرگترين نقطه ضعف هابزبام اين است كه او ترجيح ميدهد كه اين درك تاريخي را به دوران بين سالهاي 1914 تا 1991 تسري ندهد - دوراني كه او «قرن كوتاه بيستم» مينامد، كه در آن كمونيسم در بسياري از نقاط جهان به قدرت رسيد و سپس ناپديد شد و تنها ردي از خرابهها را برجاي گذاشت. نوشتههايش در اين دوره تا حد زيادي پيشپا افتاده است. در ضمن آنها بسيار [از اصل مطلب] طفره ميروند.
سكوتي عظيم حقيقت كمونيسم را در برگرفته، روگرداني از درگير شدن [با اصل مطلب] كه توني جاد را وادار ميكند، نتيجه بگيرد كه هابزبام «خودش را محدود كرده». اين داوري ويرانكنندهاي است، اما دلايل زيادي مويد آن است. وقتي هابزبام به تجربه شوروي اشاره ميكند، توضيحات او بيتامل و عادي است. گويي بديهي است، او كليشهاي را تكرار ميكند كه در آن روسيه عقبماندهتر از آني بود كه منتج به چيزي شود شبيه به جامعه سوسياليستي كه در روياي ماركس بود. همانطور كه گئوركي پلخانف تئوريسين ماركسيستي در جملهاي بيان كرده و هابزبام هم بر آن مهر تاييد ميزند، نتيجه انقلاب در روسيه «امپراتوري چيني در رنگ سرخ» خواهد بود.
نسلهايي از ماركسيستهاي غربي با استفاده از اين نظر پلخانف، استدلال كردهاند كه تجربه شوروي بهوسيله سنت «استبداد شرقي» روسيه، ناكام شد. هرچند، اين روايت ملالآور يك مزيت بزرگ دارد: معتقدان خود را از مواجهه سابقه تاريخي رژيمهاي كمونيستي با جهان مبري ميكند. نسخه ديگري از كليشه را بررسي كنيم، هابزبام به ما ميگويد «امكان شكلگيري روسيه ليبرال سرمايهداري نيز [به جاي روسيه كمونيستي] نبود».
معني واضحش اين است كه، در اواخر عهد تزارها، روسيه در جايي قرار داشت كه بيرحمانه منجر شد به ديكتاتوري از نوع لنين و استالين. انسان متعجب ميماند كه او از كجا تا اين حد مطمئن است. وراي هر چيز ديگر، اين ديد كه هيچ چيز ديگر به جز ديكتاتوري بيرحمانه در روسيه نميتوانست شكل بگيرد، به سختي قابل تطبيق با 60سال عضويت بيوقفه اين تاريخدان برجسته در حزب كمونيست است. به بيان دقيقتر، تطبيق اين روايت عاميانه با ديكتاتوري كه توسط هر كدام از رژيمهاي كمونيستي - نه تنها در روسيه، بلكه در سرتاسر اروپايشرقي و آسيايمركزي، چين، جنوبشرقي آسيا، آفريقا و آمريكايلاتين عرضه شد امري است غيرممكن. ما مردم اين سرزمينها، با طيف وسيع و متنوعي از تاريخ و فرهنگ و اين سطح ترقي، تا اين حد عقبمانده و نيمهوحشي هستيم؟ يا اينكه تصور ماركس از جامعه پساسرمايهداري از همان ابتدا معيوب بود؟ اين پرسشهايي است كه هابزبام هيچ گاه درگيرش نميشود. اگر ميشد مجبور بود كه بپذيرد كه تمام زندگي سياسياش بر بنياني عميقا وهمآلود بنا شده است.
وقتي كه به بحرانهاي معاصر سرمايهداري ميپردازد، توقع ميرود كه هابزبام قدم در عرصهاي مطمئنتر بگذارد. او مينويسد «دنياي جهانيسازي شدهاي كه از دهه 1990 سر برآورد، به طرز قطعي و عجيبي شبيه جهاني است كه ماركس در مانيفست كمونيست پيشبيني كرده بود.» خب، اصل مطلب اين است كه قطعا ماركس هيچگاه مليگرايي افراطي و تجديد حيات مذهب را پيشبيني نكرده بود و نه امكان شورش كشورهاي تحت سلطه امپرياليسم، نه تنها عليه قدرتهاي غربي بلكه همچنين - به طور واضح در مورد چين، با وجود پيوند صورياش با ماركسيسم- عليه تفكرات غربي. ماركس نيز كمتر از جان استوارت ميل و هربرت اسپنسر اروپا محور نبود.
جايي كه ماركس از دوران خودش جلوتر بود درك اين نكته بود كه سرمايهداري سبك، ذاتا انقلابي توليد است كه در نهايت تمدن بورژوازي را از پا در ميآورد. اقتصاددانان و سياستمداراني كه پيروزي سرمايهداري در دهه 1990 را جشن ميگرفتند تصور ميكردند كه نتيجهاش يك «دموكراسي [بر مبناي] مالكيت خصوصي» خواهد بود. در حاليكه در حقيقت، نتيجهاش نوعي تودهگرايي بوده - سيستم اقتصادي كه در آن زندگي طبقه ميانه براي كثيري از مردم رويايي دستنيافتني شده است. ماركس در اينجا، اگر در جاي ديگر هم نباشد، پيامبرگونه بود. [هرچند] گزارش پسا كينزي هرمان مينسكي از بيثباتي ذاتي سرمايهداري مالي خيلي درخشانتر و بهدردبخورتر از هر چيزي است كه ماركس و مريدانش توليد كردهاند. نزديك به 500 صفحه كتاب «چگونه جهان را تغيير دهيم» مربوط به جدلهاي ماركسيستي قرن نوزدهم - و اوایل قرن بيستم- است كه به درستي فراموش شدهاند. اگر هابزبام در تلاش است ماركس را از گودال فراموشي تاريخ نجات دهد، با همان روحيه زاهدانه قدمايي است كه انقلابيون بازنشسته زيارت ماخوليايي خود را از مزار استاد در آرامگاه هايگيت انجام ميدهند.
• laissez-faire در اصل لغتي فرانسوي به معناي «بگذار بكند» اما بيشتر حاوي معناي «آزادش بگذار» است و اشاره به كساني نظير آدام اسميت دارند كه قايل به تنظيم بازار به وسيله دستهاي نامريي بازار بودند و معتقد كه دولت با دخالت خود نظم فوق را به هم ميزند، پس بهتر است كه بازار را «آزاد بگذارد» و در آن دخالت نكند.