حرف زدن تعطيل است
گفتوگو با رسول صدرعاملي
رسول صدرعاملي از فيلمسازان نسل بعد از انقلاب است، روزنامهنگاري كه خبرها و گزارشهايش در روزهاي آغازين انقلاب از نوفللوشاتو در روزنامه اطلاعات چاپ ميشد و بعد از آن براي بيان دغدغههايش سينما و تصوير را انتخاب كرد و از ابتدا به سراغ سينماي حرفهاي با خط و ربط و ضابطههاي حرفهاي رفت.
سينمايي كه قرار نبود خنثي و وابسته به دولت باشد و بايد با حمايت بخش خصوصي روي پاي خودش بايستد. نتيجه اين تلاشها، تشكيل تعاونيهاي فيلمسازي و دفاتر توليد و توزيع خصوصي فيلمهاي سينمايي بود.
صدرعاملي در كارنامهاش فيلمهاي متنوعي دارد؛ از گلهاي داوودي كه ملودرام را در سينماي بعد از انقلاب زنده كرد تا پاييزان و سمفوني تهران و... بعد هم سهگانهاي كه نشان از دغدغههاي اجتماعي او داشت و ميخواست بگويد اگر با آسيبهاي اجتماعي و فرهنگي كه بخشي از نسل جوان را در اين جامعه در حال گذار تهديد ميكند، مقابله نكنيم، ميتواند به وضعيت هولناكي منجر شود.
هشدارهاي صدرعاملي به عنوان فيلمساز اجتماعي كه التهابهاي جامعه را نشانه رفته، لحن و تصويري مشفقانه داشت و صادق بود و دروغ نميگفت. او حالا هفت سال بعد از ساخت آخرين فیلم سهگانهاش، ديشب باباتو ديدم آيدا، به دغدغههايش بازگشته، البته اين بار نوجوانهاي او ديگر بزرگ شدهاند، قد كشيدهاند و بخشي از آنها با روح و جسمشان آينده تلخی را لمس كردهاند.
نسلي كه از دل واقعيت جامعه ما بيرون آمد و حالا كارگرداني كه آنها را ديده، مجبور است به قول خودش به دليل فضاي غالب فرهنگي و نگراني از بازگشت سرمايه و اضطرابهاي اينچنيني، احساس عدم امنيت كند و هم از التهابهاي اين نسل بگويد و هم ناخواسته از صريح گفتن پرهيز كند و اين احساس، همه ما را نگران ميكند.
اين گفتوگو را دونفره انجام داديم. شاهين امين برخلاف من كه با فيلم همراه شدم و جهان فيلم و آدمها و انگيزهها و سرنوشتشان برايم باورپذير بود، به نحوه روايت فيلم و انگيزه و ارتباط آدمها با يكديگر نقد داشت، پس سوالها از اين دو منظر مطرح شد.
در گفتوگويي كه اواخر سال 1387 با هم داشتيم، گفتيد از خواندن نامههاي تعدادي از دختران و درددلهاي آنها به فيلم زندگي با چشمان بسته رسيديد، درباره روند شكلگيري ايده و فيلمنامه اين فيلم و ماجراي اين نامهها توضيح ميدهيد.
حدود دو، سه سال پيش، از محمود اربابي كه آن زمان مديركل اداره نظارت و ارزشيابي وزارت ارشاد بود، پرسيدم چرا ديگر كار نميكند. همانطور كه ميدانيد، اربابي پيش از حضورش در ارشاد، مسووليت كارگاه فيلمنامهنويسي حوزه هنري را داشت و فكر ميكنم او به عنوان مسوول اين كارگاه باعث شد، فيلمنامهنويسان خوبي وارد سينماي ايران شوند و اي كاش آن كارگاه ميماند.
در واقع آن احترامي كه براي اربابي قايل هستم، به واسطه آن كارگاه بود نه مديركلي ارشاد. بههرحال مدتي بعد از آن پرسش، اربابي دو فيلمنامه و يك طرح به من داد. آنها را خواندم اما هيچكدام را واقعا دوست نداشتم اما كمكم يكي از آنها كه درباره يك خواهر و برادر بود، برايم جذاب شد. هميشه براي ساخت يك فيلم ابتدا تماتيك فكر ميكنم، مثلا وقتي دختري با كفشهاي كتاني را ميساختم، تم آن برايم آسيبپذيري اين نوجوانها بود يا در من ترانه 15 سال دارم، برعكس اين تم يعني مقاومت يا در ديشب باباتو ديدم آيدا، سرك كشيدن. در مورد اين فيلم هم يك عاشقانه درباره خواهر و برادر تم اصليام شد.
كمي جستوجو كردم و ديدم چنين موضوعي هيچ وقت ساخته نشده، در مورد علاقه بين دو برادر فيلم ساخته شده يا در مورد دو خواهر و حتي پدر و دختر ولي خواهر و برادري كه محور باشند و فيلم براساس ارتباط آنها پيش برود، نداشتهايم. همين نكته دليل كافي براي ساخت اين تم بود. بنابراين با اربابي تماس گرفتم و خواستم فيلمنامه را به من بدهد و اجازه دهد فيلمنامه را بههم بريزيم كه او خواست خودش متن را بنويسد. فيلمنامه بعد از آن 11، 12 بار بازنويسي شد و چيزي از آن فيلمنامه اوليه باقي نماند.
ماجراي آن نامهها چه بود؟ از كجا به دستتان رسيد و چرا جمعشان كرده بوديد؟
همين الان هم يك عالمه نامه از آدمهاي مختلف دارم. جمعآوري اين نامهها و اين حرفها علاقه من است و فكر ميكنم اگر يك روزي اين نامهها با تاريخش چاپ شود، بسيار ارزشمند باشد و نشانگر يك سير تاريخي. يك موقع يك نفر برايت از يك بحران جدي و مصيبت ميگويد كه استثناست و خيلي هم موضوع فيلمت نيست اما گاهي اوقات آدمها درباره خودشان مينويسند، ظاهرا مشكل جدي هم ندارند اما تحقيرشدگيهاي كاملا پيشپاافتاده، آنها را از درون تخريب كرده؛ اتفاقي كه به طور جدي براي بخشي از جامعه ما رخ داده است. اين تحقيرشدگي و آن رابطه عاشقانه خواهر و برادر تبديل شد به تم اصلي فيلم زندگي با چشمان بسته. البته از بخشي از آن نامهها در شروع فيلم استفاده كردم كه يك جورهايي قصه فيلم را هم براي ما تعريف ميكند و ميگويد چرا اين دختر كه اتفاقا در يك خانواده گرم و دوستداشتني بزرگ شده، آرامآرام زندگياش شكل ديگري ميشود. البته اين نسخهاي كه شما ديديد، نسخه تقريبا مميزيشده بود. به هرحال من مجبورم حرفهاي عمل كنم و مثل تعدادي از كارگردانها نميتوانم فيلمم اكران نشود، من از اول حرفهاي كار كردهام و مسوول فيلم هستم.
و مسوول سرمايه بخش خصوصي؟
بله، من در برابر سرمايهگذارهاي فيلم مسوول هستم، هرچند آنها با وجود شرايط دشوار اقتصادي، دو سال صبر كردند فشاري به من نياوردند و خودم پافشاري كردم تا مشكل فيلم حل شود كه حل شد.
فيلمنامه نهايي را شما نوشتيد؟
به اتفاق آقاي اربابي كه اسم او هم در تيتراژ به عنوان فيلمنامهنويس فيلم آمده است. هرچند طبيعي است كه در تمام فيلمهايم سكانس به سكانس ايدههايم را ميگويم و برخي نكات جابهجا ميشود، ممكن است تعدادي هم در اين گفتوگوي دونفره پذيرفته نشود، اما اغلب 70درصد ايدهها را در همين نشستهاي مشترك پيدا و به فيلمنامه اضافه ميكنيم.
همانطور كه اشاره كرديد آقاي اربابي پيشينه فيلمنامهنويسي داشتند، اما بههرحال در مقطع نگارش اين فيلمنامه مديركل اداره نظارت و ارزشيابي بودند با يك نگاه خواه ناخواه نظارتي، در حالي كه شما به عنوان كارگردان فيلمهاي اجتماعي با رويكرد انتقادي شناخته شدهايد، اين دو نگاه چگونه در اين فيلمنامه به تفاهم رسيدند؟
البته براي فيلمنامه نهايي از دلارام كارخيران هم كه فيلمهايش را دوست داشتم، كمك گرفتم. راستش او خيلي تلخ است و من خيلي خوشبين و سعي كردم اين دو نگاه با هم تركيب شوند. اما در مورد فيلمنامه قرارمان با آقاي اربابي اين بود كه هرچه ميخواهم را بنويسد، با هم صحبت ميكرديم اما در نهايت حرف آخر را من ميزدم و البته برايم ادامه سينماي اجتماعي و دغدغههايم مهم بود. در آن سه فيلمي كه درباره نسل جوان بود، ميخواستم بگويم حواستان باشد، اين بچهها دارند آسيب جدي ميبينند، يكبار سعي كرديم خوشبينانه بگوييم، يكبار گفتيم ميشود از اين بچهها قهرمان هم درآورد، يكبار آرامآرام سرك كشيدنهايشان را به زندگي بزرگترها نشان داديم. در واقع به عنوان كسي كه 30سال است در سينما كار ميكند، فكر ميكنم اينها واقعيترين حوادثي است كه هر روز در جامعه ما رخ ميدهد اما به دليل حجم بالاي بحرانهاي سياسي، اجتماعي و اقتصادي و گرفتاريها به آن توجهي نميشود.
يعني اطرافمان يك عالمه تراژدي كوچولو داريم؟
بله و فيلم هم حرف پيچيدهاي را مطرح نميكند. فيلم در واقع نقد تعصب است؛ اينكه بايد حواسمان به همه نيازها و مشكلات جوانان باشد. همه ما با تناقضها بزرگشدهايم برخی با رياكاريهایی روبهروییم كه رفتهرفته پيش آمد و حالا كمرنگتر شده يا شكل عوض كرده است. حالا در كنار همه اينها، نسل دهه 60 بزرگ شده و به سرانجام رسيده، نسلي كه به عقيده من نسل يواشكي بود و همه كارهايش را يواشكي انجام داد، يواشكي دوست داشت، يواشكي نماز خواند، يواشكي با خدا حرف زد و هنوز هم دارد يواشكي زندگي ميكند و الان با نسل دهه 70 مواجه هستيم كه هيچ سنخيتي با دهه شصتيها ندارد و به شدت معترض و پرخاشگر و حقطلب است و بدون رياكاري، شفاف و روشن عمل ميكند. حالا چگونه در يك جامعه اينقدر تغيير و تحول را شاهد هستيم، بايد تحليل شود. ما جامعهشناس نيستيم، من فيلمساز هستم و شما روزنامهنگار، كار شما برجسته كردن بخشهايي است كه به نظرتان مهم ميرسد و من هم با يك فيلم همين كار را ميكنم و با يك فيلم اتفاق عجيب و غريب هم نميافتد. اساسا وظيفه فيلمساز اجتماعي در آرمانيترين جامعه هم نشان دادن سياهي است تا شايد براي حل آن فكري شود.
زندگي با چشمان بسته، آموزشيترين فيلم من است و وقتي فيلم تمام ميشود فارغ از قصه و سرانجام آدمها، تماشاگر چه بخواهد و چه نخواهد شرايط فيلم و قرباني شدنها را نميتواند فراموش كند. به نظرم يادشان مياندازد كه هر وقت يكي را از دست ميدهند به هم نزديك ميشوند، حالا چه يك خانواده باشد يا مردم يك محله.
در واقع فاجعه و قرباني دادن، ما را با هم همدل و مهربان و همدرد ميكند.
نميدانم اين مساله ريشه در كجا دارد اما واقعا انگار بعضي آدمها براي انجام ماموريتي ميآيند و وقتي اين ماموريت تمام شد، از بين ميروند. الان براي فيلم بعديام روي زندگي پروين اعتصامي كار ميكنم، او در 32سالگي بعد از تكميل ديوانش رسما اعلام ميكند ذهنش ديگر يارياش نميدهد و سه سال بعدش هم ميميرد. به هرحال اينها تفكرات آدمهاست، فكر ميكنم تو اينجايي تا اثري در اين جهان بگذاري و وقتي اين اثر را گذاشتي ماموريتات تمام ميشود.
چند دقيقه از فيلم دچار مميزي شده است؟
فكر ميكنم حدود شش، هفت دقيقه.
چون در بخشهايي از فيلم با پرشهاي اساسي روبهرو ميشويم.
دقيقا. براي نمونه در آن سكانسي كه پدر براي هميشه ميخواهد مغازهاش را تعطيل كند، براي علي تعريف ميكند كه يك شب قبل از اينكه تو بيايي، ميخواستم با چاقو پرستو را بكشم، علي برآشفته ميشود و ميپرسد براي حرف مردم و پدر چیزهایی میگوید. اين پدر قاتل نيست اما اين احساس وظيفه را باور دارد ما اين صحنه را تا به آخر در فيلم نميبينيم. نكته اين است كه وقت آن رسيده خودمان و خانوادههايي را كه مدام فاصلهشان با فرزندانشان بيشتر ميشود را نقد كنيم و به نمايش درآوريم.
آن زمان كه فيلمنامه را شروع كرديد، گمان ميبرديد با اين مشكلات مواجه شويد، به خصوص كه آقاي اربابي هم بههرحال به اين نگاههاي مميزي، اشراف داشتند؟
آقاي اربابي هنوز مديركل اداره نظارت و ارزشيابي بود كه فيلمنامه براي دريافت مجوز به شوراي پروانه ساخت رفت، وقتي آقاي جعفريجلوه، معاونت سينمايي وقت ارشاد، فيلمنامه را خوانده بود، به دو نكته اعتراض داشت، يكي اينكه چرا مديركل اداره آن را نوشته و ديگر اينكه حالا چرا چنين فيلمنامهای نوشته است.
پارادوكس قابل توجهي است.
آقاي اربابي وقتي فيلمنامه را مينوشت، ميدانست ميخواهد به سينما برگردد و نميخواهد در ارشاد بماند، پس دوست داشت با يك كار خاص برگردد. البته همه اينها استنباط من است و بهتر است ماجرا را از خود ايشان بپرسيد. بههرحال به فيلم پروانه ساخت ندادند و بعد از آن من و آقاي تختكشيان پيش آقاي جعفريجلوه رفتيم و من فيلمي را كه در ذهن داشتم، برايشان تعريف كردم و با شنيدن آن به ما پروانه ساخت دادند. جالب اينجاست با اينكه تهيهكننده فيلم شخص ديگري بود از من تعهد گرفتند تا چنان و چنين نكنم.
شاهين امين: براي من عجيب بود كه در دو جشنواره اخير، فيلمهاي شما، كيانوش عياري و كمال تبريزي مجوز نمایش نگرفتهاند. سابقه شما سه كارگردان نشان داده كه ميتوانيد وارد دواير ملتهب اجتماعي، فرهنگي جامعه بشويد و به سلامت عبور كنيد، چون صادقانه، مستقيم، بدون عقده و گره با مضامين روبهرو ميشويد.
بگذار راحتت كنم من، عياري و تبريزي، بلد نيستيم فيلم توقيفي بسازيم، اصلا اين كاره نيستيم.
چون نميخواهيد فيلم افشاگرانه و جنجالي بسازيد، پس به همه جزييات دقت ميكنيد، مراقب هستيد و تا جايي كه امكان دارد هنجارها را رعايت ميكنيد. حتي سر فيلمهاي دختري با كفشهاي كتاني و من ترانه 15 سال دارم، تصوير اين قصهها به نظر ناممكن ميرسيد اما بعد ديديم كه شد.
مجيد مجيدي زمان ساخت فيلم من ترانه... . همسايه حسين محجوب بود و فيلمنامه را از ايشان گرفته و خوانده بود، به نقل از خودش ميگويم، ساعت دو صبح رفته بود در خانه محجوب و گفته بود چرا ميخواهي اين قصه چرك و كثيف را بازي كني. سالي كه من ترانه 15سال دارم در جشنواره فجر به نمايش درآمد، آقاي مجيدي رييس هيات داوران بود و فيلم جايزههاي اصلي را گرفت.
نگاه شما با فرهنگ و روابط و هنجارهاي ما ميشود، من ترانه 15 سال دارم و در آن سوي دنيا كارگرداني جونو را ميسازد.
اتفاقا عنوان هم كرده كه تحت تاثير آن فيلم به اين مضمون رسيده است و فيلمش هم اسكار فيلمنامه را گرفت. بههر حال چون ما تابع قانون كپي رايت نيستيم، نتوانستیم ادعايي داشته باشيم، بهخصوص كه ديگران مدام غيرقانوني فيلمهاي آنها را در اينجا نمايش ميدهند يا كپي ميكنند، در اين شرايط اعتراض من چندان جوانمردانه نبود.
در زندگي با چشمان بسته بهنظر ميرسد، حرف فيلم برايتان خيلي مهم بوده و قصه و آدمها تحت تاثير اين مساله قرار گرفته است. تم فيلم همانطور كه گفتيد رابطه عاشقانه خواهر و برادر است اما به لحاظ مضموني فيلم درباره قضاوت بيرحمانه و ناجوانمردانه است و تحقيرشدگي. اتفاقي كه خیلیاوقات در جامعه ما ميافتد و روزبهروز هم بدتر ميشود. آدمهاي فيلم تكتك درست هستند، پرستو مثال هزاران دختري است كه ميبينيمشان و كاملا قابل باور است و براي همين بهقول خودت در سالن سينما برخی از دخترها فيلم را دوست دارند و تا پايان تيتراژ سرجاي خود مينشينند، برادر، پدر و مادر كاملا ملموس هستند و مشابه آنها را در جامعه ميبينيم و من آنها را درك ميكنم اما انگيزه اين آدمها در فيلم معلوم نيست، قابل باور هستند ولي مثلا ما نميبينيم چرا پرستو دچار اين تناقض ميشود، روابط آدمها با هم الكن است، محله به نظرم انتزاعي است، انگار فيلم پشت ندارد.
حرف فيلم خيلي گنده نبود اما مهم بود و چون ساده بود، دوستش داشتم. پرستو در نامههايش يك جمله دارد كه ميگويد هر چقدر بزرگتر ميشوم، يكييكي صدآفرينهايي كه به من دادند را پس ميگيرند. تمام قصه فيلم همين جمله است و اصلا لازم نيست قصه پيچيدهاي داشته باشد، فيلم دو بخش دارد، بخش اول چند سال قبل و بخش دوم چند سال بعد. در بخش اول ما يك خانواده گرم، سنتي و مذهبي خوب را ميبينيم كه به ظاهر مناسبات درستي باهم دارند و برادري از اين خانه به سفر رفته و اين دختر براي او نامه مينويسد و خوشحاليهايش را تعريف ميكند اما در بخش دوم نامهها كمكم تلخ ميشود.
صبحي: و ما در اين بخش آرامآرام تلخيهاي محله را هم ميبينيم، چنانكه پيش از اين با اخلاق محله و روابط آدمها با اشارههاي ظريفي آشنا شده بوديم.
دقيقا. پرستو در آخرين نامهاش مينويسد، محله تلخ شده و ميگويد ديگه مهم نيست بياي، در حالي كه پيش از اين مدام از برادرش ميخواست كه برگردد.
امين: اينها برايم مبهم نيست و قابل قبول است...
ميدانم اينها را ميگويم تا بهاين جا برسم كه ميخواستم با اين فيلم روايت جديدي را تجربه كنم، براي همين اصرار داشتم فيلم كم ديالوگ باشد، چون فكر ميكردم، موضوعهايي را مطرح ميكنم كه براي مخاطبم آشناست و ديگر لازم نيست مثلا به گذشته پرستو و دليل اينكه چرا اينگونه شده، بپردازم. ميخواستم تجربه كنم كه اگر فيلم براي مخاطب خاصي ساخته شود موفق خواهد بود، مخاطبي كه اين حرفها و اين موضوع را كاملا ميشناسد. اگر جاي پرستو و پرستوها بنشيني و به فيلم نگاه كني، مطمئن هستم اين ابهامها برايت تعديل ميشود و دنبال پس زمينه نميگردي. پرستو ميگويد در دفتر وكالت كار ميكنم، يك قرار را جلو مياندازم با لبخند و با يك پول زير ميزي مسايلم را حل ميكنم.
يا او اتو استاپ ميزند، اين روزها اتو استاپ براي برخی دخترهاي جوان تبديل به يك شيطنت و بازي شده و دليلي براي فساد آنها نيست، در واقع وقتي سرگرميها را براي بچهها محدود ميكنيم آن وقت بازيهاي خطرناك براي بچهها جذاب ميشود. ما دوبخش از زندگي پرستو را ميبينيم، فصل اول خوشي است و فصل دوم خودش ميگويد كه يواشيواش تنها ميشوم و از آدمها فاصله ميگيرم. آن هم در محلهاي كه يك مسجد هميشه در پسزمينه و زندگي آدمها حضور دارد. شروع فيلم يك روز خوب است كه همه دارند با مهرباني به هم نذري ميدهند و فقط مقابل يك زن غريبه كه انگار نبايد به اين محله ميآمده، گارد ميگيرند البته به جز پرستو و مادرش. حتما قصههاي ريموند كارور را خواندهاي، او در قصهاي يك برش از زندگي آدمي را مينويسد، مثلا يكي وارد كافهاي ميشود و پدرش را ميبيند و بعد در گفتوگوها معلوم ميشود كه پدر و مادرش از هم جدا شدهاند و باقي قضايا. پس بابت يك تجربه، اين نوع روايت را انتخاب كردم. نوشتن يك فيلمنامه كلاسيك براي چنين قصهاي دشوار نبود، آقاي اربابي و خانم كارخيران شاهد هستند كه چقدر اصرار داشتم ما بايد مثل خود پرستو هيچ توضيحي
ندهيم، او در نامهاي مينويسد ديگر به هيچكس هيچ توضيحي نميدهم، چون يا ميگويند كم ميگويي يا ميگويند دروغ ميگويي. البته سوال تو را كاملا ميفهمم.
در واقع شما به عمد نميخواستيد هويت و روابط آدمهاي قصه را بيشتر از اين براي تماشاگر توضيح دهيد با فرض اينكه اين شخصيتها براي تماشاگر و مخاطب خاص شما كاملا آشنا هستند و نياز به توضيح اضافه ندارند.
اگر اين اتفاق تا پايان اكران بيفتد و مخاطبي كه نشانه گرفتهام با فيلم ارتباط برقرار كند و آنكه مخاطب فيلم نيست اينگونه نباشد، تجربهام درست از كار درآمده و حالا ديگر ميدانم چطور ميشود اين مخاطب را گسترش داد. بههرحال قبول كن كه بعد از ساختن 14، 15 فيلم ديگر اصول فيلمنامهنويسي را بلد هستم.
حتما همينطور است و اصلا نميخواستم بگويم صدرعاملي قصه گفتن نميدانست كه گفتن اين حرفها درباره كارگردانهايي مثل شما شبيه شوخي است. براي همين هم به نظرم، موضوع برايتان مهم شده و بيشتر درگير گفتن اين موضوع شدهايد تا چگونه گفتن.
اما به نظر من همه سكانسهاي فيلم و روابط آدمها و انگيزهها كامل است. برايت از سكانسي مثال ميزنم كه بعد از بازگشت برادر، براي اولين بار خانواده پرستو را دور هم ميبينيم، تمام حرف اين سكانس اين است كه به جاي قهر كردن بيا دعوا كنيم، چرا حرف نميزني. در آن فصل پرستو تمام تلاشش را ميكند تا مادرش فقط نگاهش كند، كلامي رد و بدل نميشود ولي پرستو با نگاه و حسش، تمناي نگاه مادر را دارد، خب همه فيلم در همين سكانس است كه با بازي خوب بازيگران و بدون هيچ ديالوگي اثر خودش را ميگذارد.
ممكن است 10سكانس از فيلم را مثال بزنم كه همه اجزا هم سرجاي خودش باشد اما باز هم اين ابهامها را با كليت فيلم دارم، هرچند با توضيح زاويه ديد فيلمساز ميتوانم مكث كنم. اما اين جا يك اشكال وجود دارد، جهان فيلم خودبسنده نيست و كدهايي از بيرون آن را كامل ميكند و ممكن است يك تماشاگر با اين كدها آشنايي نداشته باشد. اگرچه بازهم ميگوييد مخاطبتان را انتخاب كردهايد.
مطالبي كه درباره فيلم در اينترنت مينويسند حيرتانگيز است، يكي مينويسد بعد از پايان فيلم نميتوانستم بلند شوم و ميخواستم خودم را بغل كنم و ديگري هزارتا فحش و بد و بيراه نوشته است. ميخواهم بگويم يك تجربه بود كه شايد يك ذرهگران تمام شود ولي تعمدا دوست داشتم كه اين شيوه را تجربه كنم. حتي درتدوين فيلم هم خانم صفيياري كمك كرد كه اين فكر و تجربه بهتر نمود پيدا كند. بنابراين اگر اين ابهامها از فيلمنامه بود ميتوانستيم در تدوين بخشي از آن را درست كنيم.