مسیر سفید مغز آدمی و تحلیلی از جنايت ميدان كاج
اغلب اين تحليلها چيزي در حد شماتت بود؛ شماتت مردمي كه سكوت كردند، شماتت پليس حاضر در محل، شماتت فضاي اجتماعي و فرهنگي تهران يا شمال تهران (سعادتآباد شمال محسوب ميشود؟) و جز اينها. در اين ميان هيچكس متوجه نبود كه ماجرا چيست.
دانيل گلمن، روانشناس مشهور و مبدع عبارت هوش اجتماعي، در كتابي به همين نام كه در سال 1385 شمسي نوشته ماجرايي را توصيف كرده. در يك آزمايش جالب كه به كسي كه ارتباط ميان چشم و قشر بينايي مغزش قطع شده بود، تصاويري نشان دادند. طبيعتا او تصاوير را نميديد و از توصيف آنها ناتوان بود اما در اين ميان چند تصوير بود كه انگار نابينا ميتوانست آنها را ببيند.
تصويرهايي از چهره آدمها. اولين حدس اين بود كه اين فقط تصادف است اما با ادامه دادن آزمايش و تكرار تصويرهاي چهره، متوجه شدند كه او به طرز معناداري ميتواند چهرهها را توصيف كند، انگار چهرهها را اندكي ميبيند.
اين در ابتدا عصبشناسان را گيج كرده بود. وقتي ارتباط قطع شده باشد، انتقال اطلاعات چطور ممكن است؟ اما در واقع چيزي كه عصبشناسان تا آن زمان از مغز ميدانستند، تنها اندكي از كاركرد رويه مغز بود كه به آن قشر خاكستري ميگفتند، اما درون سفيد رنگ مغز - كه حجم اصلي مغز بود - براي آنها كاملا پنهان بود. پس از ادامه دادن آزمايشها با دستگاه تصويربرداري طنين مغناطيسي (امآرآي) فهميدند مغز او وقتي چهره انسانها را ميبيند، از مسيري در درون مغز براي انتقال اطلاعات استفاده ميكند، مسيري سريعتر كه نوع انتقال اطلاعات در آن و نيز پردازش اطلاعات دريافتي از آن، با مسير معمول شديدا متفاوت است و به آن مسير سفيد ميگويند.
در واقع اين عبارتها كه گاه ميگوييم و ميشنويم «همون اول كه ديدمش به دلم ننشست» يا «تا ديدمش فهميدم آدم حسابي بايد باشه» حاصل اين انتقال و پردازش اطلاعات مسير ويژه يا مسير سفيد مغز ماست. قضاوتي كه نميتوان گفت صددرصد درست است، اما شديدا قابل اعتناست.
به بيان ديگر، هر يك از ما وقتي با يك چهره انساني روبهرو ميشويم، ذهنمان سريع و با قدرت زياد درگير تجزيه و تحليل اين چهره ميشود. در يك محيط طبيعي مانند يك روستا كه شايد تعداد چهرههاي جديد در سال به ده تا نرسد، اين ساز و كار بسيار مفيد و عملي است اما در محيطهاي بزرگ، مثل ابرشهرها كه ممكن است گاه در يك ثانيه دهها چهره جديد از جلوي چشم هركسي رد شوند، مغز عملا نميتواند اين روش را ادامه دهد. عكسالعمل دفاعي مغز در برابر چنين هجومي اين است كه ساز و كار مسير سفيد را تعطيل ميكند و تنها وقتي ما بهطور خاص به چهرهاي توجه ميكنيم، اين ساز و كار فعال ميشود.
اين خود نتايجي دارد. شب كه به خانه ميرويم به ياد ميآوريم در برابر چهرههايي كه ديدهايم تا چه حد بيتفاوت بودهايم. دختربچهاي را در مترو ديدهايم كه از اسباببازي تازهاش لذت ميبرده اما ما به خوشحالياش هيچ توجه نكردهايم، مردي خسته را ديدهايم اما از خستگياش غمگين نشدهايم و مانند اينها.
مرحله بعدي قضاوت اخلاقياي است كه آدمها درباره خودشان ميكنند. آنها چون از اين ساز و كار و از قطع اضطرارياش خبر ندارند، گمان ميكنند سنگدل و بيعاطفه شدهاند و پس از مدتي اين باور را در خودشان تقويت ميكنند. يعني ميپذيرند كه از ديدن شادي، غم، درد، رنج، و آرامش ديگران تغييري نميكنند و بعد از آن ديگر رسما چنان رفتار ميكنند كه انگار رذيلتي اخلاقي در آنها هست كه نسبت به آدمهاي ديگر بيتفاوت هستند.
چندي پيش مردي در ميدان كاج سعادتآباد پيش چشم مردم مردي ديگر را كشت. روند جان دادن مقتول مدتي - شايد يك ساعت - طول كشيد و جمعيت حاضر هيچ كاري نكردند. اين بيعملي و تماشاگر بودن مردم حاضر، بسيار تكاندهنده بود. بعد از اين اتفاق، بسياري كوشيدند اين بيعملي را تحليل كنند. اغلب اين تحليلها چيزي در حد شماتت بود؛ شماتت مردمي كه سكوت كردند، شماتت پليس حاضر در محل، شماتت فضاي اجتماعي و فرهنگي تهران يا شمال تهران (سعادتآباد شمال محسوب ميشود؟) و جز اينها. در اين ميان هيچكس متوجه نبود كه ماجرا چيست.
ماجرا ماجراي آدمهايي است كه تحليل غلطي از سازوكار مغز و اعصابشان دارند و بنابر اين خودشان را بيعاطفه ميدانند. اين مردم بيش از آنكه شايسته شماتت باشند، نيازمند دانستن درباره خودشان هستند. نيازمند اينكه بدانند هنوز انسان هستند، عاطفه و مسئوليتپذيري دارند و در بزنگاهها بايد به اين روند عصبي ناخودآگاه غلبه كنند.
منبع: تهران امروز